سونداي شارۋاشىلىقتى قىزىلجار وڭىرىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇيىمداستىرعان – ءالتي كوكەن ۇلى. ول قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى «قىزىل وي» دەگەن جەردەگى «پەتروۆكا» (قازاقشاسى «باقىر ىلگەن») سەلوسىنىڭ تۇبىندەگى قىستاۋىندا 1873 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1925 جىلى ومىردەن وزعان.
ول – اتاعى ءۇش جۇزگە تاراعان بارلىباي ءبيدىڭ ۇرپاعى. بارلىباي بيدەن كوكەن سەرى, ودان ءالتي قاجى تۋادى. ءالتي قاجىدان سادۋاقاس, سەيىتاحمەت تۋدى. ارعى باباسى ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن بارلىباي شاۋكەر ۇلى ەلدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى بايلاردىڭ ءبىرى عانا بولىپ قويماي, ادال ەڭبەكپەن مول بايلىققا كەنەلىپ, جوق-جىتىككە قارايلاسقان, ەلدىك ماسەلەلەرگە دە بەلسەنە ارالاسقان وتە بەدەلدى كىسى بولىپتى.
ءالتي كوكەن ۇلى تۋرالى اتاقتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ ء«ومىر مەكتەبى» كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: ء«التي كوكەنوۆ كەرەيدىڭ ەڭ بايى دا, ەڭ بەدەلدىسى دە, سونشا بايلىقپەن وسى ءالتي ءۇيىنىڭ تاسىمايتىنىن ايتسايشى, جارقىراپ كيىم دە كيمەيدى, سايمانداپ ات تا مىنبەيدى, جابايى شارۋانىڭ قاتارىندا جۇرە بەرەدى...» اينالاسىنداعى اعايىن-تۋىستىڭ, كورشى-كولەمنىڭ, قىزمەتشى-كومەكشىلەرىنىڭ ەڭبەگىن جەمەي, ماڭداي تەرى, تاباناقىسىمەن داۋلەتىن ەسەلەگەن, ساۋدامەن اينالىسقان. قىزىلجار, قورعان, ومبى قالالارىندا, پرەسنوۆ, پرەسنوگوركوۆ سياقتى كازاك-ورىس ستانيتسالارىندا دۇكەن ۇستاعان.
ءالتيدىڭ نەگىزگى شارۋاشىلىعى رەسەي بازارىن ەتپەن قامتاماسىز ەتۋ بولعان. سيىرلاردى ساۋماي, بۇزاۋىمەن بىرگە جايىلىمدا ۇستاعان. بۇزاۋلى سيىرلار جاز بويى قىزىلجار ولكەسىنىڭ كوكوراي شالعىنىندا ءجۇرىپ, كۇز كەلگەندە اناسىن جازداي ەمگەن الگى بۇزاۋلاردىڭ سالماعى ەنەسىنىڭ سالماعىنا جەتكەن. قىستاي جەمدە تۇرعان تايىنشالار كەلەسى كۇزدە رەسەيدىڭ ەت كومبيناتىنا وتكىزىلگەن.
ءالتيدىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇزدى كۇندەرى كورشىلەس اتباسار, اقمولا, ءتىپتى قاراعاندى وڭىرلەرىنەن بۇزاۋ جيناعان, ولاردى قىستا جەمگە قويعان.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءالتي ساۋدامەن دە اينالىستى. ونىڭ كومەكشىلەرى رەسەي تاۋارلارىن الىستاعى قازاق اۋىلدارىنا اپارىپ, مالعا ايىرباستاعان. ونىڭ وسىمقورلىقپەن اينالىسقانى جونىندە دە دەرەكتەر بار. كۇز, قىس ايلارىندا اقشاعا تارىققان شارۋالارعا نەسيە بەرىپ, وتەماقىسىن ءالى تۋماعان مال تولىمەن ەسەپ ايىرىسقان.
قازاقتىڭ ءداستۇرلى شارۋاشىلىعىندا قىسقا ءشوپ دايىنداۋعا ونشا ءمان بەرمەگەن. ويتكەنى قىستاي تەبىندە بولاتىن جىلقى مەن ولارمەن قاتار جايىلاتىن قوي ءشوپ دايىنداۋ ۇدەرىسىن قاجەت ەتپەگەن. جاڭا تولدەگەن مالعا ونشا كوپ ازىق دايىندالماعان. رەسەي نارىعى حح عاسىردىڭ باسىندا قارا مالدىڭ ەتىنە تىم ءزارۋ بولدى. سوندىقتان دا شارۋالار سيىر وسىرۋگە كوڭىل قويا باستادى. ال قارا مال قىستا تەبىندەي المايدى دا, قولعا قاراپ قالادى. سوندىقتان مال ازىعىن دايىنداۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى.
ءالتيدىڭ اتقا جەگىلەتىن بىرنەشە ءشوپ شاباتىن ماشيناسى مەن تىرماسى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ول تەك ءوز مالىنا جەتەتىن ءشوپ جيناماي, ساتۋ ءۇشىن دە مال ازىعىن دايىندادى. ناۋرىز ايى تۋعاندا كەيبىر شارۋالاردىڭ مال ازىعى تاۋسىلادى. وسى كەزدە جەر-جەردەن ءالتي اۋىلىنا ءشوپ ىزدەگەندەر اعىلادى. كەي جىلدارى ءالتيدىڭ جيناعان ءشوبى كەلەسى جىلدارعا قالىپ وتىرعان. قۋاڭشىلىق جىلدارى ءشوپتىڭ باعاسى بىرنەشە رەت وسكەن.
جينالعان اقشانىڭ ءبىراز بولىگىن قورعان قالاسىنداعى مەملەكەتتىك بانكتە ۇستاعان. بىزدە بار مالىمەت بويىنشا ءالتي قورعان بانكىنىڭ ءتورت ءىرى سالىمشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان. كەڭەس بيلىگى ورنار الدىندا ول بانكتەگى اقشاسىن التىنعا اينالدىرىپتى. ال ەندى ءالتيدىڭ سول داۋلەتىنىڭ تاعدىرى بىزدەرگە وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتى بارلىباي اۋلەتىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى. ءالتيدىڭ سادۋاقاس, سەيىتاحمەت دەگەن بالالارىنىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ, اقتوبە وبلىسىنا جەر اۋدارىلادى. سودان تۋعان جەرلەرىنە اراعا 67 جىل سالىپ ءبىر-اق ورالدى.
1933 جىلى مەرزىمدى جازالارىن وتەگەننەن كەيىن ءتۇرلى سەبەپپەن ەلگە كەلە الماي, رەسەي جەرىن پانالاعان. اقتوبەدەن تۇمەن وبلىسىنىڭ يالۋتور اۋدانىنا قونىس اۋدارادى. بارلىباەۆتار رەسەيدە تۇمەن وبلىسىنىڭ سوروكين اۋدانىندا, وسى وبلىستىڭ قازان اۋدانىنا قارايتىن «بىرلىك» دەگەن ۇجىمشاردا, يشيم قالاسىنان 35 شاقىرىم جەردەگى ورمان شارۋاشىلىعىنا قاراستى ەلدى مەكەندە, قورعان وبلىسىنىڭ موكروۋسوۆ اۋدانىنداعى «سەميزكولسكي» كەڭشارىنىڭ «ستەكلياننىي» دەگەن فەرماسىندا تۇرادى.
1946 جىلدىڭ جازىندا قورعان وبلىسىنىڭ چاەتوزەر اۋدانىنا قاراستى درونوۆكا سەلوسىنا كوشەدى. مۇندا دا ۇزاق تۇراقتاي المايدى. 1948 جىلدىڭ وزىندە سول اۋداننىڭ بۋتىرا, لەبياجە دەپ اتالاتىن ەكى سەلوسىن اۋىستىرىپ, تۇمەن وبلىسىنداعى قازان اۋدانىنىڭ ەلتسوۆكا سەلولىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنداعى قىزىلتۋ اۋىلىنا كەلەدى.
ءالتي كوكەن ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە رەسەي مەن قازاقستاندا عۇمىر كەشىپ جاتىر, «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن وسى. كەڭەس زامانىندا بارلىباەۆتار اۋلەتىنەن ءتورت بىردەي كەڭشار ديرەكتورى شىقتى. ءالتي بابانىڭ اتىن ايگىلى ەتىپ, ارۋاعىن اسپەتتەپ جۇرگەن ناعاشىباي بارلىباەۆ – زامانىمىزدىڭ داۋلەتى اسقان كاسىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى.
امانجول كۇزەمباي ۇلى,
ەركىن ءابىل,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى
