عيباداتحانانىڭ ەرەكشەلىگى سول – ۇستىڭگى ديامەترى 14-15 مەتر, تومەنگىسى 60 مەتر كولەمىندەگى بۇل دوڭگەلەك ەسكەرتكىشتىڭ ساقتالعان بيىكتىگى بەس-التى مەتر شاماسىندا, ەكى ساتىلى. ازىرگى بولجام بويىنشا, عيباداتحانانىڭ ۇستىندە بيىكتىگى 2 مەتردەن استام كۇمبەز بولعان. جوعارى ساتىسىنداعى قاباتتا جىلدا بەلگىلى ءبىر كۇندەردە ءدىني مەيرامدار وتكىزىلىپ, قۇرباندىقتار شالىنعان. قۇرباندىق مالى تەك قانا التىن تۇستەس نەمەسە جيرەن, قۇلا جىلقىلار بولادى ەكەن. اتالعان راسىمگە سول توڭىرەكتىڭ كۇللى ادامى تۇگەل قاتىسىپ, تاماشالايدى. جانە قۇرباندىق قانىن ۇستەرى, بەتتەرىنە جاعىپ, شەڭبەر قۇرىپ, بيلەيدى, ءان سالادى, قۇدايلارىنان شاپاعات, راقىمشىلىق كۇتەدى.
بۇل كۇندە عىلىمي تىلدە «ەجەلگى تاس مۇسىندەر» اتالىپ كەتكەن بالبالدار نەمەسە بالبال تاستار تاريحى تىم ارىدەن باستالادى. بىراق ول اتىراۋ ايماعىندا از كەزدەسەدى. ال الەمدە, تۇتاستاي العاندا, موڭعولياداعى ورحون وزەنىنەن كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا دەيىن ۇشىراسادى. تاريحي دەرەكتەردى پاراقتاساق, ولار قىپشاقتار داۋىرىنەن كەيىن سولتۇستىك كاۆكازدا, رەسەيدە, ۋكراينادا, دۋناي وزەنى بويىندا دا بار. ۋاقىت وتكەن سايىن ارحەولوگيالىق نىساندار عانا ەمەس, ونەر تۋىندىلارى بولىپ ەسەپتەلەتىن بۇل مۇرالىق مۇسىندەردىڭ تۇرلەرى دە وزگەرگەن. مىسالى, باتىس قازاقستاندا قازىرگى كەڭ تاراعان قابىر ۇستىندەگى ەسكەرتكىشتەر – قۇلپىتاستار سول ءبىر كەزگى ءتۇرلى بالبالداردىڭ زاڭدى جالعاسى.
بۇگىن بالبال تاستار اباي وبلىسىنىڭ شىڭعىستاۋىندا, پاۆلوداردىڭ باياناۋىلى مەن قىزىلتاۋىندا, اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋىندا, جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ, مەركى, قاراعاندىنىڭ اقتوعاي مەن قارقارالىسىندا, ماڭعىستاۋدىڭ ۇستىرتىندە, سونداي-اق موڭعوليادا, قىتايدا, قىرعىزستان مەن رەسەيدە كەزدەسەدى, ولاردىڭ ءبىرازى عىلىمي تىزبەگە الىنىپ, زەردەلەندى.
اتالعان تاس مۇسىندەر كەزىندە سول ءوڭىردىڭ بەلگىلى ادامدارىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالىپ قويىلعان. ورتا عاسىر ساياحاتشىسى گيلوم دە رۋبرۋك: «...قىپشاقتار ومىردەن وزعان بەلگىلى ادامداردىڭ قۇرمەتىنە بيىك توبەلەردىڭ باستارىنا ادامدى بەينەلەيتىن تاس مۇسىندەر ورناتقان, قولىنا توستاعان ۇستاعان ءمۇسىننىڭ بەتى شىعىسقا قاراتىلادى» دەپ جازسا, كەشەگى-بۇگىنگى تۇركى تۇقىمداستارى تۇگەلدەي اسپان مەن كۇنگە تابىنعانى بەلگىلى. سوعان ساي ولار ىلعي دا كۇنشىعىسقا, كۇنگەي بەتكە قاراپ ورنالاستىرىلادى.
ءبىر ەسكەرەتىن جايت, سول تاس مۇسىندەردىڭ كەيىپ-كەلبەتى ءبىر-بىرىنە ەش ۇقسامايدى. ياعني تاس قاشاۋشى مۇسىنشىلەر ايتەۋىر ءبىر ادامعا ارنالعان ارحيتەكتۋرالىق مۇرا قالدىرۋ عانا ەمەس, ونىڭ ايەل نە ەر ەكەندىگى, مارقۇمنىڭ قانداي جاعدايدا ولگەندىگى, ىشكى سىرىن اشۋعا ءمان بەرگەن. بەينەلەنگەن ادامداردىڭ قايسىبىرى شىعىس ادەبىمەن اياقتارىن استىنا الىپ, مالداس قۇرىپ وتىرسا, كەيبىرى ىشتەرىنە سۋ قۇيىلعان نۇر توستاعاندارىن ۇستايدى. ايەلدەر بولسا, بۇرىمدى, قۇلاقتارىندا سىرعالارى بار. ەرلەر جاعى قانجار, قىلىشتارمەن جاراقتانعان. بىراق تاس مۇسىندەر العاشىندا تەك بەلگىلى جاۋىنگەر باتىر ادامدارعا, ۋاقىت وتە ايەلدەرگە دە ارنالىپ قويىلعان. عالىمدارىمىز وسىنداي بالبال تاستاردى زەرتتەپ, سۇرىپتاي كەلە, ولاردى ەكى توپقا بولۋدە. ونىڭ ءبىرى – VI-VIII عاسىرلارداعى كونە تۇرىكتىك تاس مۇسىندەر دە, ەكىنشىسى – ءىح-XIV عاسىرلارداعى قىپشاق مۇسىندەرى.
تاس مۇسىندەردىڭ توپتاستىرىلۋى جاعىنان موڭعوليا ەلىن ەرەكشەلەۋگە, ءتىپتى ولاردى اسپان استىنداعى اشىق مۇراجاي ەلى دەۋگە بولادى. وندا كەز كەلگەن كونە قورىمدار مەن باياعى زامانعى قيراندى قالالار ورىندارى, عيباداتحانالاردىڭ بارىنەن دە بالبالدىق مۇسىندەردى كەزدەستىرەسىز. بۇل كونە تۇرىكتىك تاس مۇسىندەر دالا قاعاندارى بيلىگىنىڭ كەزەڭى, اسكەري-ساياسي قۇرىلىم, ىقىلىم زامانعى قاتال سالتتاردى كورسەتەدى. نەمەسە بۇل ەسكەرتكىشتەر قايتىس بولعان قاعاندار جانە ولارمەن يىقتاسا الاتىن ءىرى تۇلعالار, بيلىك باسى, باتىرلار, حانزادالار مەن سۇلتاندارعا ارنالىپ قويىلعان. ولاردىڭ ايىرماشىلىعىن مۇسىندەردىڭ قاشالۋ ەرەكشەلىگىنەن ايقىن بايقاۋعا بولادى. مىسالى, قاعاندار مەن سولاردىڭ توڭىرەگىندەگى ادامدارعا ارنالعان تاس مۇسىندەردىڭ وزگەشەلىگى – وندا بەينەلەنگەن ادامدار مالداس قۇرىپ وتىرادى. ونداي ەسكەرتكىشتەر كوبىنە-كوپ موڭعوليا مەن شىعىس قازاقستان جەرىندە ءجيى ۇشىراسادى.
التايدىڭ قىتاي بولىگىندەگى مۇسىندەر بيىك, تۇلعالى بولىپ كەلەدى. سوعان ساي ولاردى جەرگىلىكتى حالىق «تاس پالۋاندار» دەپ اتايدى. وكىنىشكە قاراي, تاس مۇسىندەر كەيىنگى كەزدەگى اۋىل-سەلولارداعى, دالالىق ايماقتا ءوندىرىستىڭ دامىپ, قۇرىلىستاردىڭ ءوسۋى, اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستاردىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى ازايىپ بارادى. كەيبىرەۋلەرى دالا توسىنەن كۇرەلىپ تاستالسا, بىرەۋلەر ولاردىڭ جىلى ورىندارىن سۋىتىپ, مۇراجايلارعا وتكىزەدى (ساتادى), بايشىكەشتەر ءوز ءۇيى, مەكەمەلەرى اۋلالارىنا ورناتىپ قويۋدان دا تايسالمايدى. ءسويتىپ, عاسىرلار بويى مۇرتى بۇزىلماي, كوشپەلىلەر تاريحىنان سىر شەرتكەن اسىل مۇرالارىمىز ءبىرتىن-ءبىرتىن جويىلىپ بارا جاتقاندىعىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
ەلىمىزدە بۇل ماسەلەنىڭ كوتەرىلگەنىنە دە 60-70 جىلدان استى. 1946-1956 جىلدارى اكادەميك الكەي مارعۇلان ورتالىق قازاقستاننىڭ تاس مۇسىندەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ولاردىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن ازايىپ, تونالىپ, سىنىپ, ءب ۇلىنۋ ۇستىندە ەكەندىگى تۋرالى دابىل كوتەردى. وسى بالبالدار تاريحىن زەرتتەپ, ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ناتيجەسىندە, ارنايى فوتوالبوم دايىنداعان ەرلان كارين: ء«بىز ۇلىتاۋدىڭ ماڭايىنان بىردە-ءبىر ءبۇتىن بالبال تابا المادىق. تارازداعىدان باسقا, وڭىرلىك مۇراجايلاردا, وكىنىشكە قاراي, كونەتۇرىكتىك تاس مۇسىندەرگە ارنالعان ارنايى ەكسپوزيتسيالار نەمەسە زالدار جوق. راس, كەيبىر اۋداندىق, وبلىستىق مۇراجايلاردا بالبالدار بار, بىراق ولار ادەتتە تۋرا كوشە ۇستىنە, كىرەبەرىسكە نەمەسە اۋلا ىشىنە قويىلعان, ال كەيبىر جەرلەردە قالاي بولسا, سولاي تاستالىنعان» دەي كەلە, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەيبىر ارحەولوگتەردىڭ بالبالداردى قازىپ الىپ, ءوز ينستيتۋتتارىنا اپاراتىندىعىن, بولماسا جەكە كوللەكتسيالارىندا ساقتايتىندىعىن ايتادى. ال شىڭعىستاۋدا بىرەۋلەر مىڭ جىلدىق عاجايىپ ەسكەرتكىشتى باتىپ قالعان كولىك دوڭعالاعىنىڭ استىنا سالىپ, كۇلپارشاسىن شىعارعان. باياناۋىل ماڭايىندا ءبىر قاريا جىرادا جاسىرۋلى جاتقان بالبالدى تەك سۋرەتكە تۇسىرۋگە عانا رۇقسات بەرىپ, ودان سوڭ الگى مۇراسىن قايتادان جاسىرعان. ويتكەنى ونى بىرەۋلەر كورىپ قويسا, ۇرلاپ كەتەدى دەپ قورقادى. بەلگىلى ءبىر ارحەولوگ ەرەيمەنتاۋداعى الگىندەي ەجەلگى تاستى قازىپ الىپ, استاناداعى مۇراجايلاردىڭ بىرىنە ەداۋىر قاراجاتقا ساتىپ جىبەرگەن.
ال مۇنداي مىسالداردى تۋعان ەلىمىز ومىرىنەن ونداپ كەلتىرۋگە بولار ەدى. بىراق بايىبىنا بارساق, ول بالبالدار اتا-بابالارىمىزدىڭ كەشەلى-بۇگىنگى ۇرپاققا قالدىرعان اسىل مۇرالارى, عاجايىپ جەتىس-
تىكتەرى ەكەنى بەلگىلى. سول تاس مۇسىندەر جىلدار بويى قانداستارىمىزعا ءۇنسىز سىر اقتارىپ, ء«بىز سىزدەر ءۇشىن وسى الىپ ۇلى دالانى ساقتاي بىلدىك, ەندى سىزدەر دە ونى كەيىنگى ۇرپاققا ءدىن امان, بايتاق, باي كۇيىندە جەتكىزىڭىزدەر», دەپ مىندەت ارتىپ تۇرعانداي. راسىندا دا ولار ۇلى دالانىڭ ماڭگىلىك تاس كۇزەتشىلەرى ەمەس پە؟ ساقشىلارىمىزعا ساقتىقپەن قارايىق!
جوعارىدا اڭگىمەلەگەن عيباداتحانا – اينالاسى ءۇستىرتتىڭ تەرىستىك سىلەمى تۇستىككە سوزىلعان دوڭىزتاۋدىڭ جالدانىپ, وركەشتەنگەن دوڭدەرىمەن كومكەرىلگەن تەگىس جازىقتىقتىڭ ناق ورتاسىنا ورنالاسقان. ەسكەرتكىش توڭىرەگىن اينالا ادام مۇسىنىندەگى تىك, بالبال تاستار قورشاعان. اراسى 5-6 قادامنان اسپايتىن سول ەسكەرتكىشتەردىڭ تىزىلگەن ءبىر الۋانى, عيباداتحانانىڭ وڭتۇستىك شىعىس بەتىندە دوعالانىپ ءبىر شاقىرىمعا سوزىلادى. مۇمكىن وسى جارتىلاي شەڭبەرلەنگەن تىك تاسقا قۇرباندىق مەرەكەسىنە كەلگەن مۇريتتەر كولىكتەرىن بايلاپ, وزدەرى سولاردىڭ جانىندا ساپ تۇزەپ, ءدىنباسى ابىزداردىڭ عاحليالىق ۋاعىزدارىن تىداعان شىعار. سودان سوڭ ءبارى سارماتتاردىڭ ەجەلگى زاڭى بويىنشا ورتالىق ەسىگى تۇستىككە قاراعان (ولار ولىكتەر باسىن دا وڭتۇستىككە قاراتىپ قويادى) عيباداتحاناعا كەپ, باس سۇعادى, قۇدايشىلىق راسىمدەرىنە قاتىسادى.
تەگىندە بالبال تاستار ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە وتە سيرەك كەزدەسەدى. ال قىزىلۇيىك ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ەرەكشەلىگى مۇنداعى بالبالدار نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى, ياعني ءبىرى – ەرلەر ءمۇسىنىن بەينەلەسە, ەكىنشىسى – ايەلدەر كەيپىن بەرەدى جانە ولاردىڭ ءوزى كوبىنە جاۋىنگەرلىك سيپاتتا بولىپ كەلەدى. وسى ارادا تاڭعالارلىق تاعى ءبىر وزگەشەلىك, ەرلەرى اياقتارىنا ساپتاما ەتىك كيىپ, ەكى قانجار تاعىنسا, ايەلدەر دەنەسىندە ەكى جاعىنا قوسا, كىندىك تۇسىندا كولدەنەڭ تاعى ءبىرىن, ياعني ءۇش قانجار تاعىنادى. نەگە؟ بۇل ءالى سىرى اشىلماعان قۇپيا. بىراق بۇندا اتاقتى گەرودوت ايتقان ءبىر شىندىق بار. ول – «ساقتاردىڭ ايەلدەرى ەركەگىنەن وتكەن جاۋىنگەر» بولعاندىعى.
قىزىلۇيىكتىڭ ەكىنشى ءبىر قۇپياسى, وسى عيباداتحانا توڭىرەگىنەن سول كەزدە (وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن) سارماتتاردىڭ ەلتاڭبالىق بەلگىسىنە اينالعان بەلبەۋ توعاسى, بولماسا قاۋىم, تايپا جالاۋى, تۋىنا سالىنعان بەلگىنىڭ تابىلۋى. كۇمىستەن قۇيىلعان بۇل بەلگىدە ايداھاردىڭ بەت بەينەسى مەن تۇركىلەر ءتاڭىرى – كوكبورىنىڭ تۇتاس تۇرقى سومدالعان. ءسوز جوق, بۇل تاريحتان بەلگىلى بولعان سارماتتار مەن ريمدىكتەر اراسىنداعى قايتا-قايتا سوعىس, ەكى ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە اۋىسقان جاۋىنگەرلىك ءداستۇر (ويتكەنى ريمدىكتەر جالاۋىندا دا وسىنداي بەلگىلەر ءجيى كەزدەسەدى) ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتەدى.
ال بۇل بەلگى عيباداتحانا ماڭىنان (نەگىزىنەن دوعا تەكتى تىك تاستار جانىنان) قالاي تابىلدى دەگەنگە ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى زەينوللا ساماشەۆ: «جوعارىداعىداي قۇرباندىق شالۋ كەزىندە مەيرامعا كەلگەن ۇمبەتتەر ساداقا, نياز رەتىندە بويلارىنداعى قىمبات دۇنيەلەرى – جەبە, سىرعا, تۇيمە, بىلەزىك, بەلبەۋلەرىن (توعاسىن) تاستاپ, لاقتىراتىن بولعان. ونى ەشكىمنىڭ الىپ, پايدالانۋ قۇقى جوق. ال ونداي زاتتار قىزىلۇيىك اينالاسىندا مولىنان كەزدەسەدى», – دەيدى.
سايىپ كەلگەندە, قىزىلۇيىك وسى وڭىردەگى كوپتەگەن عيباداتحانالاردىڭ ەڭ ۇلكەنى. شىندىعىندا ءبىز ايتىپ وتىرعان قۇدايشىلدار ء(مىناجات) ءۇيىنىڭ باتىس جانە تۇستىك بەتتەرىندە 6-10-12 شاقىرىمدىق اۋماقتا قىزىل قۋىس, تاس استاۋ (ونىڭ وزىندە ءۇش جەردە), قاينار, مولشىلىق مەكەندەرىندە باسقا دا عيباداتحانالار مەن مەشىت, مەدرەسەلەر ورنى بار. بىراق ولاردىڭ ءبارى دە شاعىن دۇنيەلەر. ايتسە دە كەلەشەكتە قىزىلۇيىك جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى باسقا دا ەسكەرتكىشتەر كەڭىنەن زەرتتەپ, تياناقتى تولعاۋ, مول پايىمداۋلاردى قاجەت ەتەدى. ارينە, ونىڭ ءبارىن ۋاقىت كورسەتەر دەپ ويلايمىز.
وتەپبەرگەن الىمگەرەي ۇلى,
ولكەتانۋشى
اتىراۋ وبلىسى
