ەلەكتروندى وقۋلىقتىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى

شۆەتسيا نەگە شالا ءب ۇلىندى؟

«بالالار ادەبيەتى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى شايزادا مۇحامەدجانوۆا بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى ءۇشىن تسيفرلى كونتەنتتەن گورى ءداستۇرلى وقۋ­لىقتاردى كوبىرەك پايدالانعان ۇتىم­دى ەكەنىن العا تارتتى. ويتكەنى قاعاز باسىلىمداعى وقۋلىقتارمەن وقۋشى­لار وقۋ باعدارلاماسىن جىلدام مەڭ­گەرە الادى ءارى ونىڭ سانيتارلىق نورما­لارعا سايكەستىگى دە دالەلدەنگەن. تسيرف­لى وقۋلىقتارداعى وقۋ ماتەريالدارىن وقۋشى جىلدام كوز جۇگىرتىپ شىعا­تىن­دىقتان, ەسىندە ساقتاي المايدى. وسى ورايدا ش.مۇحامەدجانوۆا سوڭعى كەزدە «باسپا سالاسىنداعى مونوپوليانى جويۋ كەرەكتىگىنە» قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن پىكىرمەن كەلىسپەيتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وقۋلىق شىعارۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن باسپالاردىڭ بۇگىندە ءوز تاريحى, مول تاجىريبەسى بار. ءبىلىم باعدارلامالارىن جەتكىلىكتى مەڭگەرگەن, وقىتۋ ۇردىسىندەگى جاڭاشىلىقتى يگەرۋگە يكەمدەلگەن اۆتورلىق ۇجىمدار قالىپتاسقان. 

– باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن وقۋ ماتەريالىن وقۋلىقتان وقىپ ۇيرەنسە, كوكەيگە تۇيگەنىن قاعازعا قا­لام­مەن جازىپ, جازۋ مانەرىنە دە جىل­­دام ماشىقتانادى. ول بالا سانا­سىنىڭ ورىستەۋىنە, قيمىلىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. سوندىقتان بالا­لار­دىڭ سومكە اۋىرتپالىعىن جەڭىل­دەتۋ ءۇشىن وقۋلىقتاردى توقساندىق باعدارلاماعا ساي ءبولىپ شىعارۋ ءۇردىسىن جال­عاستىرۋ قاجەت. بۇل بالاعا دا, باس­پاعا دا, مۇعالىمگە دە ىڭعايلى. ارتىق شىعىندى قاجەت ەتپەيدى. ال ەلەكتروندى وقۋلىقتاردى ەنگىزۋ تاياۋ بولاشاقتا ءبىر رەتكى جوبا كۇيىندە قالىپ قويماسا ەكەن. ونىڭ الەۋەتىن تولىققاندى پايدالانۋ ءۇشىن بالالار دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن قاراستىرعان ءجون. بۇگىندە الەمنىڭ وزىق ەلدەرى, ۇزدىك بىلىمىمەن كوش باسىندا تۇرعان گارۆارد, وكسفورد سياقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر دە ءداستۇرلى وقۋلىقتاردىڭ ماڭىزىن تۇسىنگەن. ءتىپتى الەمگە اتاعى شىققان عالىمدار, بيزنەس وكىلدەرى دە جەتىستىككە جەتۋدە وقۋعا ءتيىس ادەبيەتتەردى كىتاپ تۇرىندە وقۋعا كەڭەس بەرەدى. اقپاراتتىق كەڭىستىك عىلىمي كەڭىستىكتىڭ ءرولىن اتقارا المايدى. سونداي-اق ەلەكتروندى پلاتفورمالاردى پايدالانۋدىڭ تەگىن ەمەستىگىن دە ەسكەرگەن ءجون. تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن قوسىمشالاردى جاڭارتىپ وتىرۋ دا قوسىمشا شىعىندى قاجەت ەتەدى. ۇلتتىق ماڭىزى بار جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا تەرەڭ تالداۋ, ىشكى قاجەت­تىلىكتەردى زەردەلەۋ اسا ماڭىزدى, – دەيدى ش.مۇحامەدجانوۆا.

تسيفرلىق كەڭىستىكتىڭ ادامزات ءۇشىن پايداسى مەن كەرى اسەرىن عالىمدار ۇنەمى قاپەردە ۇستاپ كەلەدى. جۋىردا شۆەتسيا ەلى پلانشەتتەردىڭ ورنىنا ءداستۇرلى وقۋلىقتارعا كوشە باستادى. بۇل ەلدە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ وقۋ ۇدەرىسىنە دەندەپ ەنۋىمەن بالالاردىڭ كىتاپ وقۋىندا قيىندىقتار بەلەڭ العان. حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنە سايكەس, بالالاردىڭ وقۋى مەن ءماتىندى ءتۇسىنۋى 12-دەن 19 پايىزعا دەيىن وسكەن. وسىعان الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن شۆەتسيا بيلىگى اتالعان ماقساتقا 58 ملن ەۋرو, الداعى ەكى جىلعا 44 ملن ەۋرو قا­راستىرىپ وتىر. ونداعى ماقسات – ءار­بىر وقۋشىنى ءار ءپان بويىنشا وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتۋ. ال باستاۋىش سىنىپ­تا جازۋ بارىسىندا پلانشەتتەر قولدانىلمايدى. ويتكەنى بالا 10 جاسقا دەيىن جازۋ مانەرىن قالىپ­تاس­تىر­ۋى قاجەت. ال قولمەن جازعان كەزدە مانەرلەپ جازۋعا دا, ساۋاتتى وقۋعا دا بەيىمدەلەتىن بولادى.

اۋىر سومكەنى جەڭىلدەتۋدىڭ امالى

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ءبىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كو­ميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا پايدالانۋعا ۇسىنىلعان ەلەكتروندى وقۋلىقتاردىڭ جالپى سانى 436 اتاۋدى قۇرايدى. باستاۋىش, نەگىزگى ورتا جانە جالپى ورتا ءبىلىم بە­رۋدىڭ ۇلگىلىك وقۋ جوسپارلارىنىڭ پاندەرىن ەلەكتروندى وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ 80 پايىزعا تەڭ. قازىرگى كۇنى ساراپتاماعا ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ وقۋ جوسپارلارىنىڭ بارلىق ءپانى بويىنشا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 255 وقۋلىق كەلىپ تۇسكەن.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

«ەلەكتروندى وقۋلىقتار قاعاز وقۋ­لىقتاردىڭ ورنىن الماستىرمايدى, ءداستۇرلى وقۋلىقتارعا قوسىمشا وقۋ ما­­تەريالدارى رەتىندە پايدالانى­لا­دى. ەلەكتروندى وقۋلىقتاردىڭ ار­تىقشىلىعى – مۋلتيمەديالىق, ينتە­ر­اك­­تيۆتى كونتەنتى مەن فۋنكتسيالارىندا. ءوز كەزەگىندە, ولاردى وقۋ ۇدەرىسىندە پاي­دالانۋ پەداگوگتەردىڭ ساباقتى تار­تىمدى وتكىزۋىنە كومەكتەسەدى. وسى­لاي­شا, وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم الۋعا دەگەن قى­زى­عۋ­شىلىعىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ەلەكتروندى وقۋلىقتاردىڭ بەينە, اۋديو كونتەنتى بولۋىنا بايلانىس­تى, ولاردى ەلەكتروندى تۇردە پايدالانۋ ماڭىزدى. وسىعان وراي ەلەكتروندى وقۋلىقتار قاعاز وقۋلىق تۇرىندە با­سىلىمعا شىعارىلمايتىنىن ەسكە سالامىز. بۇگىندە ەلەكتروندى وقۋلىقتار 9 پلاتفورمادا ورنالاستىرىلعان جانە بۇل وقۋ ۇدەرىسىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وسى پلاتفورمالارعا جازىلۋى نەگىزىندە جۇزەگە اسادى», دەپ حابارلادى كوميتەت ماماندارى.

وقۋلىقتاردى ازىرلەۋ جانە ولاردى باسىپ شىعارۋ دامىعان ەلدەردەگىدەي باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلگەن. وسىعان بايلانىستى, وقۋ باسىلىمدارىن دا­يىنداۋ مەن باسىپ شىعارۋعا, سونداي-اق ەلەكتروندى وقۋلىقتاردى ازىرلەۋگە مەم­لە­كەتتىك بيۋدجەتتەن قاراجات كوزدەل­مەگەن. ونى باسپالار, ازىرلەۋشىلەر جۇ­زەگە اسىرادى. ال وقۋ باسىلىمدارىن ساتىپ الۋعا, ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندى وقۋلىقتارعا جازىلۋعا ار­نالعان قاراجات جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جۇم­سا­لادى.

ەلەكتروندى وقۋلىقتاردى «الماتى­كىتاپ», «اتامۇرا», «مەكتەپ», «ارمان-پۆ», «كەلەشەك-2030», «استانا-كىتاپ», «Express Publishing», «Oxford U.P.», «كوك­جيەك-گوريزونت», «Edustream», «نا­زارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» باس­پالارى, سونداي-اق «جاڭا ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارى» جانە «پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالار جانە ءبىلىم بەرۋدى اق­پاراتتاندىرۋ ورتالىعى» IT كومپانيا­لارى ازىرلەگەن. قازىرگى ۋاقىتتا 1 بالاعا ارنالعان وقۋلىق جيىنتىعىنىڭ قۇنى شامامەن 41 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. وسى ورايدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وقۋ باسىلىمدارىن ءتيىستى ءوڭىردىڭ مەكتەپ جاسىنداعى بالا سانىنا قاراي ساتىپ الادى. وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى دايىنداۋ جانە ساراپتاۋ قاعيدالارىنا سايكەس وقۋلىقتار ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ءۇشىن ءاربىر 5 جىل سايىن جاڭارتىلاتىنىن ەسكەرگەن ءجون.

ينتەرنەتى ناشارعا يگىلىك ەمەس

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, كەمبريدج ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ ماگيسترى, ساراپشى نۇرمۇحاممەد دوسىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندى وقۋلىقتار دامىعان ەلدەردە زاماناۋي مۇمكىندىكتەرگە بولا قولدانىسقا ەن­گى­زى­لىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, وقۋشىلار كورنەكىلىكتەردىڭ سان الۋاندىعى مەن ەلەكتروندى وقۋلىقتاردىڭ ۆيترۋالدى مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانا الادى. الايدا ەلىمىزدەگى مەكتەپ جەتىسپەۋشىلىگى, ەكى, ءۇشاۋىسىمدى مەكتەپتەر ماسەلەسى مەن ينتەرنەت قول­­جە­تىم­سىز ايماقتار جاعدايىن ساراپتاي قا­راي­تىن بولساق, ەلەكتروندى وقۋ­­لىق­تار­دى پايدالانۋدى كورپەگە قاراي كوسىلۋ قاعيداتىمەن ىسكە اسىرعان ابزال. سەبەبى قوماقتى قارجىنى قا­جەت ەتەتىن جوبا ينفراقۇرىلىمى جا­راق­تالعان, ينتەرنەت جاقسى جۇمىس ىس­تەي­تىن ايماقتاردا, ءبىراۋىسىمدى ءارى يننوۆاتسياعا جاعداي جاسالعان, مۇعا­لىم­دەردىڭ بىلىكتىلىگى جو­عارى مەكتەپتەردە قاناتقاقتى جوبا رە­تىن­دە ىسكە اسۋى كەرەك.

– وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ينتەرنەت جەلىسى جەتپەگەن ايماقتار بار. ين­تەر­اكتيۆتى قۇرالداردى, قاراپايىم ەلەك­ترون­دى پوشتانى دۇرىس پايدالانا ال­­مايتىن مۇعالىمدەردىڭ دە بار ەكەنىن جا­سىرمايمىز. سوندىقتان ۇلتتىق دەڭ­گەي­دە قولعا الىنىپ جاتقان جوبانى ىسكە اسىرۋدى وقۋشىلاردىڭ سومكەلەرىن جەڭىلدەتۋمەن بايلانىستىرعان مۇلدە دۇرىس ەمەس. تسيفرلاندىرۋ الەمدىك تەندەنتسيا بولعاندىقتان, ونى بۇگىنگى قوعامنىڭ سۇرانىسىنا قاراي يكەمدەي وتىرىپ, بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيا­نى تيمەۋ جاعىنان قاراستىرۋ قاجەت بولاتىن. بىزدە ءبىر ماسەلەنى شەگىنە جەتكىزىپ زەرتتەپ الماي, ونىڭ سالدارىن تارتىپ جاتاتىنىمىز قالىپتى جاع­دايعا اينالعانداي. بالالار قازىرگى كەزدە كوپ ۋاقىتىن كومپيۋتەردە, گادجەتتە وتكىزەدى. ەندىگى كەزەكتە ساباق بارىسىندا عالامتورعا الاڭداۋشىلىعى اۋاتىن بولادى. جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالا اعزاسىنا كومپيۋتەر تەحنولوگيالارىنىڭ زيانى بار ەكەنى عىلىمي تۇرعىدان الدەقاشان دالەلدەنگەن. وسى ورايدا ءتيىستى ۆەدومستۆو بالالاردىڭ سومكەسىن جەڭىلدەتۋ جاعىن باسقا دا ءادىس-تاسىلدەرمەن شەشۋى قاجەت. ەندىگى جاعدايدا قولدانىستاعى مەكتەپتەردە بالالارعا قولايلى جاع­داي­لار قاراستىرىلىپ, شكافتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. شكافتاردا وقۋ­شىلار قاجەتتى زاتتارىن ساقتاپ, وقۋ­لىقتارىن قويۋىنا مۇمكىندىك الار ەدى, – دەيدى ن.دوسىباەۆ.

ۇكىمەت ەلىمىزدەگى مەكتەپ تاپشى­لىعىن شەشىپ, بالالاردى زاماناۋي ءبىلىم ورتالىقتارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسىن قولعا العانى بەلگىلى. جوبا اياسىندا 2025 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە 400-دەن استام زامانعا ساي مەكتەپتەر سالۋ مىندەتى تۇر. وسى ورايدا ن.دوسىباەۆ «تاياۋ جىلداردا مەكتەپتەر تاپشىلىعى مەن ەكىاۋىسىمدى مەكتەپتەر ماسەلەسىن تولىعىمەن شەشە المايمىز» دەگەن پىكىرىن ايتتى. ال ونىڭ باس­تى سەبەبىن ەلىمىزدە جۇيەلى كوزقاراس قالىپتاسپاعاندىعىمەن بايلانىستىرعان ساراپشى: «جەرىمىز قازبا بايلىققا باي, قارجىلىق تۇرعىدان اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا شاما-شارقىمىز جەتەدى. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن كاسىپكەرلىك الەۋەتىمىز دە دامىعان. ۇلتتىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا يننوۆاتسيالىق ستاندارتتان تىس شەشىمدەرگە بارا المايتىنىمىز قىنجىلتادى. مۇنداي الەۋمەتتىك جوبا­لارعا ساراپشىلاردى تارتىپ, قوعام بولىپ شەشۋ جولىن قاراستىرۋ قاجەت. بۇگىندە دامىعان ەلدەردە ەكىاۋىسىمدى مەكتەپتەر اتىمەن جوق», دەپ جاۋاپ بەردى.

ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا مينيستر­لىك بەرىلگەن جاۋابىندا بۇگىندە وقۋلىق­تاردى شىعارۋ باسەكەلەستىك ورتاعا بە­رىلگەنى ايتىلعان ەدى. الايدا كەيىنگى جىل­دارى وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى, ماز­مۇنداعى قاتەلەر قوعام تالقىسىنا ءجيى ۇشىراپ جۇرگەنى ءمالىم. بۇل ماسەلە ۇكىمەت تارا­پى­نان دا, پارلامەنتتە دە تالقىلان­عانىمەن, وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى ءالى كۇنگە سىن كوتەرمەي كەلەدى. ن.دوسىباەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, نارىقتا بەلگىلى دەگەن باسپالاردىڭ ءوزى وقۋلىق ساپاسىنا كەپىلدىك بەرە الماي وتىر.

– وقۋلىقتارداعى قاتەگە قاتىستى سىن ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. وقۋلىقتار­دىڭ ين­تەراكتيۆتىلىگىنىڭ سىن كوتەرمەي­تىن­دى­گىنە دامىعان ەلدەردەگى وقۋلىقتارعا قاراپ كوز جەتكىزۋگە بولادى. ول ەلدەردە باسپالار ءپاندى وقىتۋداعى ءادىس-ءتاسىلىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە تىرىسادى. ال قانداي وقۋلىقتى قاي باسپادان الۋ قاجەتتىگىن مەكتەپ مۇعالىمدەرى شەشەدى. اينالىپ كەلگەندە, بۇل ماسەلە بىزدە ءبىلىم باسقارمالارىنا بارىپ تىرەلەدى. جەرگىلىكتى مەكتەپتەر جۇمىس بەرۋشىنىڭ قالاۋىنان شىعا المايدى. سوندىقتان مەكتەپتەر ءبىلىم باسقارماسى, اكىمدىكتەرگە ەمەس, قوعامدىق كەڭەسكە, تاۋەلسىز ورگاندارعا باعىناتىن بولسا, وندا وقۋلىق جايىن ءار مەكتەپ ءوزى شەشىپ, سا­پاسىز باسپالارمەن جۇمىس ىستەمەيتىن جاع­دايعا جەتەتىن ەدى. بيۋدجەتتەن بولى­نەتىن قاراجات اكىمدىكتەردىڭ ەمەس, مەك­­تەپتەردىڭ شوتىنا اۋدارىلسا, مەك­­تەپ اكىمشىلىگى قاراجاتتى قالاي جۇم­­سايتىنىن ءوزى شەشەتىن بولادى. دا­­مىعان ەلدەردە كىتاپ زاڭنامادا ارنايى باپپەن قورعالعان. ول ەلدەردە نارىقتا ەكشەلگەن, قوعام سۇزگىسىنەن وتكەن باسپالار وقۋلىق شىعارۋمەن اينالىسادى. سوندىقتان ءتيىستى مينيستر­لىككە قاراستى وقۋلىقتاردى ساراپتاۋ ورتا­لىعى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار, يدەولو­گيالىق باعىتقا ىقپال ەتەتىن تاريح, قازاق ءتىلى, قازاق ادەبيەتى سياقتى پاندەردى قاداعالاۋمەن اينالىسىپ, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرىن نارىققا شىعارۋى كەرەك. سوندا عانا باسپالار جارىسىپ, كورمەلەر, ياعني نارىقتىق ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى ءوز كىتابىن وتكىزۋگە تىرىسسا, ساپاسىز كىتاپتارعا دا, باسپالارعا دا سۇرانىس ازايار ەدى. سوندىقتان باسپا سالاسىنداعى مونوپوليانى جويۋ كەرەك, – دەيدى ول.

بىزدەگى اتا-انالاردىڭ الاڭداۋ­شى­لىعى ءبىلىم بەرۋدىڭ ءداستۇرلى قۇندى­لىق­تا­رىنىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتە جۇتىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن تۋىنداپ وتىرعانىن جوعارىدا ايتتىق. كومپيۋتەر الدىندا ۇزاق وتىرۋدىڭ بالا دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرى تۋرالى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ومىرتقا قيسايۋى, دەنە قوزعالىسىنىڭ ازايۋى, شارشاۋ, تاۋەلدىلىك ارتىپ, تسيفرلى قۇرالداردى شەكتەن تىس پايدالانۋ «تسيفرلىق اۋتيزم» عانا ەمەس, كيبەرتاۋەلدىلىككە سوقتىرادى. ال ەلەكتروندى وقۋلىقتاردى بالالار يگى­لى­گىنە پايدالانىپ, ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن ءتيىمدى قولدانۋ جۇيەسى مەن عىلى­مي ساراپتاماسى جاسالعانى قاجەت. زەرت­تەۋشىلەر وقۋشىلاردىڭ اۋىر سوم­كەسىن جەڭىلدەتۋدە «وگىز دە ولمەي­تىن, اربا دا سىنبايتىن» ادىستەردىڭ بار­شىلىق ەكەنىن العا تارتادى.

الماتى