كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قازىرگى كەزدە دە بۇل جۇمىستار قارقىندى جۇرگىزىلىپ وتىر. كۇي جيناقتارىنىڭ تۇسىندىرمەلەرىندە مەتوديكالىق نۇسقاۋلىقتار جانە ادىستەمەلىك تۇسىندىرمەلەر بار. وسى سالادا ەڭبەك ەتكەن ۇستازداردان – ە.ۇسەنوۆ, ا.ۇلكەنباەۆا, ە.مۇستافاەۆ, ت.الىپباەۆ, ن.تاپالوۆ, م.نۇكەەۆ, ە.باسىعاراەۆ, ب.ابەنوۆ, ج.قادىرقۇلوۆتاردى اتاۋعا بولادى. كۇي جيناقتارى, پەدوگوگيكالىق رەپەرتۋار جانە حرەستوماتيا كىتاپتارىن جازعان وسىناۋ ادىسكەرلەرىمىز دومبىرا اسپابىنىڭ مەتودولوگياسىنا ايتارلىقتاي جاڭالىقتار ەنگىزدى.
وتكەندى سارالاي كەلە ءبىز اتالعان ەڭبەكتەر ءۇشىن قۋانامىز, دومبىراعا ارنالعان شىعارمالاردىڭ كوبەيۋىنە كوڭىلىمىز مارقايادى. دەگەنمەن, قازىرگى زامانداعى ءبىلىم بەرۋ جۇمىسىندا قوردالانىپ قالعان ءبىرشاما ماسەلە بار ەكەنىن دە ايتپاۋعا بولمايدى. كەڭەس ۇكىمەتى كەزەڭىندە جارىق كورگەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن پايدالانا وتىرىپ, جاڭا ءداۋىر باعدارلاماسىن ءتۇزىپ, جاڭاشا دامۋ جولىنا ءتۇسۋ – بۇگىنگى زاماننىڭ كۇردەلى تالابى بولىپ وتىر. ەندى وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندەگى ءبىرسىپىرا ۇسىنىسىمىزدى كوپشىلىككە تارقاتا ايتپاق نيەتتەمىز.
قازىرگى زاماندا دومبىراشىلىق ونەرگە دەگەن تىڭدارماننىڭ تالعامى مەن نارىقتىڭ زاڭى ءوز دەگەنىن جاساتىپ وتىرعانى بەلگىلى. مىسالى, جوعارى مۋزىكالىق وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتىڭ ەڭبەك جولىنىڭ باستاۋىندا مەكتەپ مۇعالىمى قىزمەتىمەن قاتار شوۋ-بيزنەس, توي-دۋمان سالاسىنا باعىتتالعان جۇمىس ورىندارى دا الدىنان شىعادى. البەتتە, تۇلەكتىڭ تاڭداۋ ەركى بار. بۇل كۇندە جاس مۋزىكانت ءۇشىن بۇقارالىق كورنەكى ءىس-شارالار مەن شوۋ-بيزنەس ەسىگى ايقارا اشىق جانە ول اسا تابىستى ءىستىڭ كوزى بولىپ وتىر. كوپتەگەن تۇلەكتەرىمىز كاسىبي ماماندىق جولىن ەمەس, ەسترادالىق باعىتتى تاڭدايتىنى دا سوندىقتان. مۇنداي جاعدايدا ءداستۇرلى كۇيشىلىكتى ناسيحاتتاۋ جۇمىسى وڭايعا تۇسپەيدى. قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, تاتتىمبەت, قوجەكە, بەيسەنبى, توقا, قازانعاپ, شال مىرزا, ەسىر, ەسباي, مامەن, سەيتەك, الشەكەي, سۇگىر, دينا, ءا.حاسەنوۆ, م.حامزين, ت.مومبەكوۆ, ب.باسىعاراەۆ, ر.عابديەۆ, ق.احمەدياروۆ تاعى باسقا دا كلاسسيك كۇيشىلەردىڭ مۇرالارى, قازاق كۇيىنىڭ ايماقتىق مەكتەپتەرى, ءداستۇرلى قاعىس ەرەكشەلىكتەرى, كۇي سارىنى, كۇيدىڭ شىعۋىنا قاتىستى اڭىز-شەجىرەلەرى نازاردان تىس بولماۋى كەرەك. دومبىرانىڭ ءداستۇرلى دامۋ ماسەلەلەرىن وقۋ ورىندارىندا ۇستازدار قاۋىمى ۇيرەتكەنىمەن, جاس دومبىراشىنىڭ ولاردى بولاشاققا جالعاستىرۋى بىرتىندەپ قيىنداپ بارا جاتقانى اششى شىندىق. مۇنى شەشۋدىڭ جولدارى كاسىبي ءبىلىم بەرەتىن پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ موينىنا ارتىلار اۋىر جۇك ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ماسەلەنى تەك وقىتۋ ستاندارتتارىنا رەفورما جاساۋ ارقىلى عانا شەشۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ياعني وقىتۋ بارىسىندا كۇيشىلىك ونەردى جالعاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ارنايى باتىل باعدارلامالار ماقساتتى تۇردە جاسالۋى كەرەك, سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەردىڭ كونتسەرتتىك قايراتكەرلىگىن جانە پەداگوگيكالىق پراكتيكا بىلىكتەرىن دە ارتتىراتىن ەرەكشە اسەرلى ءىس-شارالار, ەتنوپەداگوگيكالىق تاربيە قۇرالدارى اسا قاجەت.
بىرىنشىدەن, كۇيشىلىك سالت پەن ءداستۇردى ستۋدەنت بويىنا دارىتۋدى ەمتيحان, سىناق, مەجەلىك باقىلاۋ ارقىلى ىسكە اسىرۋ ماڭىزدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءبىر جىلدىق وقۋ مەرزىمىندە ءتورت مەجەلىك باقىلاۋ جانە ەكى ەمتيحان بار. ءاربىر مەجەلىك باقىلاۋدا ستۋدەنت ءارتۇرلى ستيلدە جانە ءار ايماقتان جەتى كۇي تارتۋى كەرەك, بۇل شاكىرتتىڭ جان-جاقتى كۇيشىلىك ءداستۇردى تانۋىنا يگى اسەرىن بەرە الادى. ال ەمتيحاندا ەكى مەجەلىكتە يگەرگەن 14 كۇيدى جاتقا تارتىپ تاپسىرادى. سونىمەن قاتار كۇيساندىق سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالاتىن 2 شىعارماسى تىڭدالادى. بۇل ونىڭ انسامبلدىك سەزىمىن دامىتۋ ءۇشىن جانە ورىنداۋ تەحنيكاسىن ءوسىرۋ ءۇشىن كەرەك. ناتيجەسىندە, ەكى جارتىجىلدىقتى قوسا ەسەپتەگەندە ستۋدەنت رەپەرتۋارىندا ءبىر كۋرستا ناقتى 28 كۇيدى يگەرەدى. كۋرس سوڭىندا ۇستاز شاكىرتىنىڭ جەكە كونتسەرتىن دە ۇيىمداستىرا الادى, بۇل ورايدا ستۋدەنتتىڭ ساحنالىق مادەنيەتى دە, رەپەرتۋارى دا قالىپتاسا تۇسەدى.
ۇسىنىلعان وسى جوبانىڭ قازىرگى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنىڭ باپتارىنا ەشقانداي قايشىلىعى جوق ەكەنىن ەسكەرتەمىز. كەرىسىنشە, وقۋ ستاندارتتارىنداعى ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋ سالاسىنداعى كەزەكتى مەتوديكالىق ىزدەنىستەر مەن ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداۋعا بولادى دەپ ويلايمىز.
ناتيجەسى قانداي بولماق؟ ارينە, وسى كۋرستىق تالاپتى وقىتۋ بارىسىندا ستۋدەنتتىڭ ءتولتۋما كۇيشىلىك داستۇرگە دەگەن تالعامى قالىپتاسادى, كۇيشىلىك مىنەزى ورنىعادى, بەلگىلى ءبىر ورىنداۋشىلىق ستيلگە وزىندىك بەيىمدىلىگى دە ارتادى. قالاي بولعاندا دا وسى ءادىسناما ارقىلى اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان دالالىق بايتاق ونەرىمىزدىڭ تابيعاتىن ساقتاي الارىمىز حاق.
ەكىنشىدەن, تارتىس ءداستۇرىن ەنگىزۋ كەرەك. ياعني قازاقى كۇي تارتىس مادەنيەتىن زاماناۋي ۇلگىدە وقىتۋ جانە دامىتۋ. «تارتىس» دەگەنىمىز – ەكى كۇيشىنىڭ ونەردەگى باسەكەسى. قازاق تاريحىندا اتاقتى كۇيشىلەردىڭ كوبى تارتىسقا تۇسكەنى بەلگىلى. مىسالى, ء«ۇش انانىڭ تارتىسى», «سۇگىر مەن مافرۋزانىڭ تارتىسى», «دينانىڭ «سوقىر ەسجانمەن كۇي سايىسى», «وسكىنباي مەن قۇلباي باحشىنىڭ تارتىسى», ت.ب. سەكىلدى حالىققا بەلگىلى ۇلكەن كۇي سايىستارى بولعان. ال ەندى وسى دومبىراداعى كۇي تارتىس ءداستۇرىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن ۇستازعا ءبىراز ىزدەنىستەر كەرەك. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە «دومبىرا» كافەدراسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتەتىن «قوس ىشەك» اتتى رەسپۋبليكالىق كۇي سايىسى بار (جوبانىڭ اۆتورى – ج.قادىرقۇلوۆ). وسى سايىستا قاتىسۋشىلار جەرەبەمەن جۇپتاسادى دا ەكى كۇيشى ساحناعا قاتار شىعادى. كونكۋرس باعدارلاماسىنداعى كۇيلەردى كەزەك تارتىپ كادىمگى ءداستۇرلى تارتىسقا تۇسەدى. مۇنداي تارتىستا ەكى كۇيشىنىڭ ءبىرى باسىم تۇسەرى ايدان انىق, كەلەسى كەزەڭگە تارتىستا جەڭگەن كۇيشى عانا شىعادى. مۇنداي جاعدايدا قازىلار تاراپىنان دا بۇرا تارتۋ استە مۇمكىن ەمەس. ايتپاعىمىز, كونكۋرسقا كۇي تارتىس سالتىن ەنگىزۋ ارقىلى ءداستۇرلى كۇيشىلىك مادەنيەتىمىزدى وسكەلەڭ ۇرپاققا ءسىڭىرۋدىڭ ءبىر تاجىريبەسى وسى. ارينە بۇل وقىتۋ باعدارلاماسىنان تىس, كونكۋرستىق تالاپ رەتىندە كەزەكتى مەتوديكالىق ويىمىز رەتىندە ۇسىنىلادى. تارتىس ءداستۇرىن كۋرسارالىق فورماتتا وتكىزۋ مۇمكىندىگى بار, بۇل جاعدايدا جەكە كۇيشىلىكپەن قاتار كوماندالىق (مىسالى, ءبىر كۋرس – ءبىر كوماندا) توپتار دا ونەر سايىسىنا تۇسە الادى.
ۇشىنشىدەن, كۇيدىڭ تاريحى, اۆتورى, مازمۇنى سەكىلدى ماسەلەلەر دە قاپەردەن تىس قالماۋى كەرەك. سەبەبى ورىنداۋشى كۇي تۋرالى عىلىمي دەرەكتەردى جاقسى ءبىلۋى مىندەتتى. بۇل ورايدا ماماندىقتان ءدارىس بەرەتىن مۇعالىم ءار كۇيدىڭ تاريحىن مۇقيات ءتۇسىندىرۋى كەرەك, سوسىن جىل سوڭىندا كوللوكۆيۋم رەتىندە ەمتيحان تالابىنا ەنگىزۋگە دە بولادى دەپ سانايمىز. (بۇل ۇسىنىس ماماندىقتان ءبىلىم بەرۋ تالاپتارىنا ارنايى سىناق رەتىندە دە ەنگىزىلسە قۇبا-قۇپ بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. سەبەبى كوللوكۆيۋمدىق ءبىلىم بەلگىلى ءبىر سىناق ناتيجەسىن قاجەت ەتەدى, ياعني بۇل جەردە پەداگوگيكالىق جۇكتەمە ماسەلەسى دە بار, ونى جۇمىس ۇدەرىسىندە شەشۋگە مۇمكىندىك بولادى).
كاسىبي وقىتۋ, دومبىراشى مامان تاربيەلەۋ ءىسى قازىرگى ءبىز تۇتىنىپ جۇرگەن جالپى پەداگوگيكا مەن ارناۋلى مەتوديكانى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. زاماناۋي مۋزىكالىق مادەنيەتكە, ەسترادا ونەرىنە ۇلتتىق ءتول اسپاپتارىمىزدىڭ ارالاسۋى جىلدان-جىلعا قارقىنداپ ءوسىپ كەلە جاتقانىن جوعارىدا ايتقانبىز, ونى توقتاتۋ ياكي توقتاتپاۋ ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزدە ەمەس. دومبىرا اسپابىنىڭ ەسترادالىق جولمەن دامۋى مەيلىنشە كاسىبي بىلىكپەن جۇزەگە اسسا حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتە الادى. اڭگىمە توركىنى توي دەڭگەيىندەگى اۋەسقويلىق توڭىرەگىندە ەدى. مىسالى, ەسترادالىق جانردا كاسىبي ساحنالاردا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ا.ۇلكەنباەۆا, ا.ەڭسەپوۆتەردىڭ ەسىمدەرى ەلگە كەڭ تانىمال. « ۇلىتاۋ» توبى دا ەسترادالىق باعىتتا دومبىرا كۇيلەرىن كاسىبي دەڭگەيدە ورىنداپ, ۇلتتىق ونەرىمىزدى الەمگە ناسيحاتتاپ كەلەدى. ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ تۇلەكتەرىنەن قۇرالعان «ەرنات جانە تەمىرلان» توبى بىرنەشە حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ باس بايگەسىن جەڭىپ العان. سوندىقتان دومبىرانىڭ ەسترادالىق سالادا دامىعانىنا قارسىلىعىمىز جوق. دەگەنمەن, ءداستۇرلى كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ مازمۇنىن ساقتاپ قالۋ جانە بولاشاق كۇيشى تۇلعاسىن تاربيەلەۋ قازىرگى ۋاقىتتاعى ۇستازداردىڭ قاسيەتتى مىندەتى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل سالادا وقىتۋشىلار تاراپىنان عىلىمي-ادىسنامالىق زەرتتەۋلەر كوپتەپ جازىلۋى, ۇستازدار ءوزارا ءجيى تاجىريبە الماسۋى قاجەت. بۇل ورايدا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «دومبىرا» كافەدراسى ۇيىمداستىرعان القالى جيىنداردى, سەمينارلار مەن شەبەرلىك ساباقتاردى ۇلگى ەتۋگە بولادى.
دومبىرانى كاسىبي وقۋ مەن توقۋ قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە اكادەميالىق دەڭگەيدە جانە تاجىريبە جۇزىندە سىننان وتكەنى بەلگىلى. بولاشاقتا وسى سالاداعى تاجىريبەلەرىمىزدى جان جاقتى جازۋ جانە ونى باسقا دا وقۋ ورىندارىنا ۇسىنۋ ويىمىزدا بار.
ابىلعازى احماديەۆ,
قازاق ۇلتتىق ونەر
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى
