– ماۋلەن ساعاتحان ۇلى, جۋىردا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 78-سەسسياسىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت ەكەنىن, ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعايتىنىن جانە تاتۋلىق پەن حالىقارالىق پروبلەمالاردىڭ شەشىمدەرىن ىزدەۋ جولىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعىتتا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ءىس جۇزىندە قانداي ۇلەس قوسۋى مۇمكىن؟
– اڭگىمەمىزدى قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە وتە كۇردەلى ساياسي جاعداي ورناعانى تۋرالى باستاعان دۇرىس شىعار. وكىنىشكە قاراي, ءار جەردە سوعىستار, قارۋلى قاقتىعىستار ءجۇرىپ جاتىر, ءوزارا ىقپالداسقان بەلگىلى ءبىر بلوكتاردىڭ پايدا بولعانىن كورىپ وتىرمىز. بۇرىنعى قىرعيقاباق سوعىس كەزىندەگى يدەولوگيالار قاقتىعىسى قايتا ورالعانىن بايقاۋعا بولادى. مايدان دالاسىنداعى قاقتىعىستاردان بولەك الەم گيبريدتى, اقپاراتتىق, كيبەر جانە ساۋدا-ساتتىق سوعىستارىن دا باستاپ كەشىرىپ جاتىر. حالىقارالىق جاعدايدى تالداعاندا سوعىستىڭ ءجيى قولدانىلاتىن قۇرال بولىپ وتىرعانى وكىنىشتى جايت. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ شىتىناعانىن كورىپ وتىرمىز. سول كەزدە قۇرىلعان بۇۇ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سەكىلدى ىقپالدى ينستيتۋتتار, جۇمسارتىپ ايتقاندا, ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەي وتىر جانە ءتۇرلى قاقتىعىستارعا توسقاۋىل بولا الماي تۇر.
حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىن قايتا قۇرۋ, سونداي-اق الەمدەگى بەيبىتشىلىككە, تۇراقتىلىققا, ءوزارا تۇسىنىستىككە باستايتىن ينستيتۋتتار مەن تەتىكتەردى ترانسفورماتسيالاۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ءوزارا تەكەتىرەس جاعدايلارىنىڭ ارتۋىنا قاراپ وتىرىپ, ءبىز مەملەكەتتەر اراسىنداعى پىكىر قايشىلىقتارى وتە قىزۋقاندى سيپات الا باستاعانىن كورىپ وتىرمىز.
قاقتىعىستاردان بولەك, قازىرگى الەمنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى, اتاپ ايتقاندا, كليماتتىڭ وزگەرۋى سەكىلدى پروبلەمانىڭ دا كۇردەلەنىپ, وزەكتى بولا تۇسكەنى بەلگىلى. پاندەميا كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى, سونىڭ ىشىندە ادامدار تابىسىنىڭ تەڭسىزدىگى, الشاقتىعى سياقتى پروبلەمالاردى ودان ءارى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. مورالدىق, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردىڭ تومەندەپ, تەك تۇتىنۋشىلىق مىنەز-ق ۇلىق مودەلىنىڭ الدىڭعى قاتارعا شىققانىن كورۋگە بولادى.
مىنە, وسىنداي كەزەڭدە ءدىني كوشباسشىلاردىڭ ءرولى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مۇنداي فورۋمدار بارىسىندا كەلەشەككە دەگەن ورتاق كوزقاراس قالىپتاسادى. قازىرگى كۇنى الەم حالقىنىڭ 85 پايىزى بەلگىلى ءبىر ءدىندى ۇستانۋشى. سايكەسىنشە, سول دىندەردەگى رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ دا بەدەلى وتە جوعارى دەگەن ءسوز.
ءبىز الەمدىك ماسشتابتا مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ ىقپالى, اتاپ ايتقاندا, قانداي دا ءبىر ماسەلەنى شەشۋگە دەگەن ىقپالى تومەندەپ كەتكەنىن كورەمىز. ال رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ ىقپالدى ءرولى, كەرىسىنشە ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى ءومىر وڭاي ەمەس, كەز كەلگەن ادامعا ءبىر سەنىمدى تىرەك كەرەك, ءبىز ونى رۋحانياتتان ىزدەيمىز. ەرتە مە, كەش پە ءاربىر ادام تىرشىلىكتىڭ ءمانى جايىندا ءوز-وزىنە سۇراق قوياتىن بولادى, وعان جاۋاپ ىزدەيدى, ءومىر جايىندا ويلانادى. سوندىقتان ءال-ءازھاردىڭ جوعارعى شەيحى احمەد ات-تايەب نەمەسە پاپا فرانتسيسك سەكىلدى كوشباسشىلاردىڭ ىقپالى ارتىپ كەلەدى. ولاردى جۇرت تىڭدايدى, كەڭەس سۇرايدى جانە وسى تۇرعىدا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ جاسامپازدىق, ىنتىماقتاستىق رۋحىنداعى ماڭىزى زور.
بيىل 2003 جىلى العاشقى سەزدىڭ وتكەنىنە 20 جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا سەزد دىنارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەيتىن كوپكە تانىمال, مارتەبەلى حالىقارالىق پلاتفورماعا اينالىپ ۇلگەردى. وتكەن جىلى ۇيىمداستىرىلعان جەتىنشى سەزدىڭ ناتيجەلەرى ونىڭ عالامدىق سۇرانىسقا يە الاڭ ەكەندىگىن دالەلدەدى.
– بۇل فورۋمدى وتكىزۋدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قانداي پايداسى بار؟
– مەن سەزدىڭ ماڭىزىن تەك تاجىريبەلىك ماقساتتارمەن عانا تۇيىندەگىم كەلمەيدى. قازىرگى تاڭدا الەمدەگى جاعداي ءاربىر ەلدەن ءوز بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ ارقىلى رۋحاني كوشباسشىلار ۇستانىمدارىنىڭ توعىسۋىنا, حالىقارالىق احۋالدىڭ ىرگەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە ورتاق قادام جاساۋعا ىقپال ەتەدى. حالىقارالىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مادەنيەتىن تاراتۋعا ءوز ۇلەسىپ قوسادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جاۋاپتى مۇشەسى رەتىندە قازىرگى الەم بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان كوپتەگەن پروبلەمانى جۇمسارتۋعا ىقپالىن ارتتىرادى. بۇل بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, وسى سۇراققا ۇتىلدىك كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراپ كورەيىكشى. العاشقى سەزدى وتكىزگەننەن كەيىن الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىندە بەيبىتسۇيگىش ەلىمىز تۋرالى كوپ ادام ەستىپ ءبىلدى. بىلتىر جەتىنشى سەزد ءوتتى. وعان 50-دەن استام ەلدەن 100-دەن اسا دەلەگاتسيا قاتىستى.
ماسەلەن, ريم پاپاسى فرانتسيسك بۇگىندە حالىق سانى 1 ملرد 400 ملن ادامدى قۇراپ وتىرعان كاتوليك الەمىنىڭ رۋحاني كوشباسشىسى. ولاردىڭ كوپشىلىگى پاپانىڭ قايدا بارعانىن, نە ايتقانىن, قانداي كەڭەستەر مەن باعا بەرگەنىن باقىلاپ وتىرادى. وسىناۋ كورنەكتى تۇلعانىڭ ەلىمىزگە كەلگەنى تۋرالى جۇزدەگەن حالىقارالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالى جارىسا حابار تاراتتى. ريم پاپاسى فرانتسيسكتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز, ونىڭ ءرولى, ۇلتىق كودىمىز, وركەنيەتتەر توعىسقان ولكە ەكەندىگىمىز تۋرالى ايتقان سوزدەرى, ءبىزدىڭ ساياساتىمىزعا, حالقىمىزعا بەرگەن باعاسى الەمدە جاعىمدى اسەر تۋعىزعانى جانە كوپتىڭ قۇلاعىنا جەتكەنى تالاسسىز.
ءال-ءازھاردىڭ جوعارعى شەيحى احمەد ات-تايەب تا ەلىمىز تۋرالى, ونىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا قوسقان ۇلەسى جايىندا جىلى سوزدەرىن ايامادى. بۇكىل ءومىرىن ءدىن جولىنا ارناعان ول قازىرگى كۇنى يسلام الەمىندەگى ەڭ بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى سانالادى. سوندىقتان ونىڭ دا ءبىزدىڭ ەلىمىز تۋرالى ايتقان سوزدەرى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە تارالىپ جاتتى جانە بۇنىڭ ءوزى عالامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا قوسىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندەگى اتىن شىعاراتىنى ءسوزسىز.
ەلدىڭ ابىروي-بەدەلى ىسكەرلىك قاتىناستار ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنى تالاسسىز شىندىق. بەيبىتسۇيگىش سەرىكتەسىڭ بولسا, وعان ينۆەستيتسيا قۇيۋعا بولاتىن سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە قاراۋعا بولادى. سول ارقىلى باسقا ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق ارتادى, تۋريستەر دە كوپتەپ كەلەدى. ءبىزدىڭ سەزدەرىمىز ءوتىپ جۇرگەن پيراميدا قازىرگى كۇنى الەمنىڭ كوپتەگەن ءتۋريسىن وزىنە تارتاتىن ورتالىققا اينالىپ ۇلگەردى.
سىرتقى ساياسات – نەگىزىنەن ىشكى ساياساتتىڭ جالعاسى ەكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ار-ۇجدان بوستاندىعى كونستيتۋتسيامەن قورعالادى. سونىمەن بىرگە قازاقستان – زايىرلى مەملەكەت, ەلدىڭ بارلىق ازاماتىنا ورتاق تالاپتار بار. ءدىن ۇستانۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى, تولەرانتتى ساياسات جۇرگىزۋ ارقىلى ءبىز الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنە ۇلگى بولىپ وتىرمىز.
بولاشاق فورۋمنىڭ ماقساتى جايىندا ايتساق, مەنىڭ ويىمشا, ەڭ باستىسى – بارلىق الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ رامىزدەرىن, قاسيەتتى جەرلەرىن, كىتاپتارىن قورعاۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق, حالىقارالىق مامىلەگە كەلۋىمىز كەرەك.
– سەزد حاتشىلىعىنىڭ وتىرىسىندا ناقتى قانداي ماسەلەلەر تالقىلانادى؟
– ءبىز جەتىنشى سەزد دەكلاراتسياسىنىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن, وسى جۇمىس اياسىندا الداعى ۋاقىتتا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن جان-جاقتى قاراستىرامىز. ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە, الداعى 10 جىلعا ارنالعان سەزدىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسىن قاراستىرۋ دا جوسپاردا بار. سەزد – بۇل ءتىرى اعزا, بىزگە ءالى دە دامۋ كەرەك, الدىڭعى فورۋمداردىڭ جەتىستىكتەرىمەن توقتاپ قالماۋىمىز قاجەت. العا قاراي جىلجۋىمىز كەرەك, الەمدە نە بولىپ جاتقانىن ساراپتاي وتىرىپ, سەزد جاڭا احۋالدارعا بەيىمدەلۋى كەرەك. وسى پلاتفورمانى قالاي دامىتامىز جانە وسىعان بايلانىستى بارلىق الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن الاڭدى قالاي دامىتاتىنىمىز تۋرالى ۇسىنىستار كورسەتىلگەن قۇجات دايىندالدى. سەزد جۇمىسىندا نەعۇرلىم ينكليۋزيۆتى قاعيداتتى قامتاماسىز ەتۋ, كوبىرەك جاستاردى تارتۋ, ساباقتاستىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاس ءدىني كوشباسشىلار فورۋمدارىن وتكىزۋ دە جوسپاردا بار. ريم پاپاسى فرانتسيسك پەن جوعارعى يمام احمەد ات-تايەبتىڭ دوستىق دەڭگەيدەگى ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا ءمان بەرسەڭىزدەر, ولاردىڭ اراسىندا تەك ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىق ەمەس, ادامي دوستىق بار. بۇل دوستىق كوشباسشىلاردىڭ كەلەسى ۇرپاقتارىنا جالعاسۋى قاجەت, وسىلايشا كەلەر ۇرپاق قارىم-قاتىناسى قالىپتاسادى, ءوزارا ارەكەتتەسەدى جانە جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتە الادى.
سونىمەن قاتار سەزد حاتشىلىعى اياسىندا الەمنىڭ رۋحاني ورتالىقتارىندا بىرقاتار زەرتتەۋ, دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋ جانە وسى كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىق يدەولوگياسىن تاراتۋ دا جوسپارلانىپ وتىر. ەگەر «الداعى 10 جىلدا سەزد جۇمىسى قالاي داميدى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن تۇجىرىمدايتىن بولساق, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر وكىلدەرى ناقتى ءىس-ارەكەتتەر مەن شەشىمدەرگە نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى دەر ەدىم. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى بولدى. ال قازىر الەمدەگى ەڭ وزەكتى كەدەيلىك, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر, سوعىستار, قاقتىعىستار, راديكاليزمگە قارسى كۇرەس, ارانداتۋشىلىق سياقتى جاھاندىق پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشەتىن كەز كەلدى. تۇجىرىمداما وسى ماسەلەلەر اشىق ايتىلعان. ءدال وسى سۇراقتار سەزد قۇجاتىندا دا كەڭىنەن قاراستىرىلادى. ەگەر ءدىني كوشباسشىلار تۇجىرىمدامانى قابىلداسا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ الداعى ۋاقىتتاعى جۇمىسى وسى قۇجات نەگىزدە ىسكە اسىرىلادى.
دايىنداعان –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
