پاۆلودار قالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» اتتى رەسپۋبليكالىق فورۋم ءوتتى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ۇيىتقى بولعان ماڭىزى زور ءىس-شاراعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەرلەرى, قحا رەسپۋبليكالىق, وڭىرلىك جانە قالالىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ەتنوس وكىلدەرى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى, قوعام قايراتكەرى, ء«سيتۋاتيۆتى قازاق ءتىلى» كىتابىنىڭ اۆتورى قانات تاسىبەكوۆ, قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى سەرگەي حۆان, بلوگەر, «العا پەتەربۋرگ» You Tube كانالىنىڭ نەگىزىن سالۋشى يۆان چەرۆينسكي, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن وزگە دە بەلگىلى ازاماتتار قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحححىى القالى وتىرىسىندا: «بارلىق ازاماتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ماسەلەسى ساياساتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. قازاق ءتىلى – ازاماتتىق ينتەگراتسيانىڭ ءتيىمدى قۇرالى, مادەني-رۋحاني تۇتاستىقتىڭ جارقىن كورىنىسى. سونداي-اق قازاق ءتىلى عىلىمي پروگرەسس پەن ءبىلىمنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىنە جول اشاتىن قۇرالعا اينالۋى كەرەك. بۇل – تەك سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قوعام بولىپ شەشەتىن تاريحي مىندەت. وسى رەتتە اسىراسىلتەۋشىلىك پەن داڭعازالىققا جول بەرمەي, پاراساتتى ءارى دايەكتى تۇردە ارەكەت ەتكەن ءجون» دەگەنى ءمالىم. ياعني, ءتىلسىز قوعام بولۋى مۇمكىن ەمەس. ال ەلىمىزدەگى ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ ساقتالۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىنە وزگە ۇلت وكىلدەرى بايىپپەن قاراي باستاعانى دا ءومىر شىندىعى. الماعايىپ زاماندا قازاق ءتىلىن كەڭىنەن تانىمال ەتىپ, ونىڭ ءومىردىڭ ءار سالاسىنداعى قولدانىس ءورىسىن ارتتىرۋعا اسسامبلەيا مۇشەلەرى بەلسەنە كىرىسىپ وتىرعانى دا بايقالادى. تىلدىك ورتا قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرگەن وزگە ۇلتتىڭ جاستارىن زامانداستارىنا ۇلگى ەتۋ, ءتىل ۇيرەتۋدەگى زاماناۋي وزىق تاسىلدەردى قوعامعا ناسيحاتتاپ, كرەاتيۆتى يدەيالاردى ومىرشەڭ ەتۋ – بۇگىنگى ءتىل ۇيرەتۋشىلەر مەن زيالى قاۋىمنىڭ الدىنداعى ۇلكەن ماقساتتار وسى.
«قوعامدىق كەلىسىم» رمم باسشىسى ەلينا ماساگۋتوۆا فورۋمنىڭ تاعى ءبىر ماقساتى مەملەكەتتىك ءتىل جاناشىرلارىن قولداۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مۇشەلەرى اراسىندا كوپتەگەن جاس پەن ەرەسەك قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن. مەن ءوزىم پاۆلودار قالاسىندا ورىس مەكتەبىن بىتىرگەنمىن, 9-سىنىپتان باستاپ ءتۇرلى ءىس-شارالارعا, وقۋشىلار اراسىنداعى وليمپيادالارعا قاتىستىم. ارينە, قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق اۋەلى وتباسىمنان باستالدى. اكەم ۇنەمى: «قىزىم, سەن قازاق ءتىلىن وقى, مەملەكەتتىڭ ءتىلىن ءبىل, ول ساعان بولاشاقتا كومەكتەسەدى» دەپ ايتاتىن. ەكىنشىدەن, مەنىڭ جاقسى مۇعالىمدەرىم بولدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدە قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. كۇنىنە 15-30 مينۋت بولسەڭىز جەتىپ جاتىر. مەملەكەتتىك تىلدە كىتاپتار وقىپ, راديو تىڭداۋ كەرەك نەمەسە فيلمدەر كورگەن دۇرىس. وتباسىمدا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى بار. شەشەم – تاتار, اكەم – ورىس. بەلورۋستار مەن ۋكرايندار دا بار. ياعني, كىشى اسسامبلەيا دەپ ايتۋعا بولادى. ەلىمىزگە سىرتتان كەلىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ دا قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە دەگەن نيەتتەرى زور جانە ءتۇرلى ادىستەردى قولدانۋ ارقىلى ولاردىڭ العا جىلجىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ولاردىڭ ءبىرى – بلوگەر يۆان چەرۆينسكي. بۇگىندە قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن بىرەگەيلىگىن, ەلىمىزدەگى تانىمال تۇعالاردى تمد ەلدەرىندەگى ورىس ءتىلدى كورەرمەنگە You Tube ارقىلى ۇنەمى ناسيحاتتاپ ءجۇر. بۇل – كەرەمەت ۇلگى, – دەيدى ەلينا ماساگۋتوۆا.
ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, وزگە ەتنوستاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى قاجەتسىنۋىنە بۇگىنگە قوعامداعى وزگەرىستەردىڭ ءوزى سەبەپ بولىپ وتىر. جەر بەتىندەگى ساياسي وزگەرىستەردىڭ ەلىمىزگە اسەرى, ىشتەگى كەيبىر قاراما-قايشىلىقتار ۇلتتاردىڭ ۇيىسۋىنا نەگىزگى باستار جول – قازاق ءتىلى ەكەنىن ۇعىندىرعانداي. حالقىمىزدىڭ دارقان كوڭىلىنەن سۋسىنداپ وسكەن ۇلتتار مەن ۇلىستار ءوز ۇرپاعىنىڭ قازاق ءتىلىن تولىق مەڭگەرۋگە ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىر. بۇل – فاكتى. مىسالى, ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن تەگىن كۋرستاردا جىل باسىنان بەرى 1357 ادام وقىعان. قازىرگى كۇنى ءتىلدى دامىتۋ باعىتىندا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ستارتاپتار, ءتىل كەرۋەندەرى, قازاق ءتىلى بويىنشا ونلاين كۋرستار جالعاسىپ كەلەدى. بۇل قاتاردا جەكە ءتىل ۇيرەتۋشىلەردىڭ دە بەلسەندى جۇمىسى بايقالادى. ەندىگى ماسەلە جۇرتتىڭ ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن ىنتاسىنا بايلانىستى.
ۇعا اكادەميگى ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, انا ءتىلىمىزدى ۇلى دالانىڭ تىلىنە اينالدىرۋ ءۇشىن جاستارعا قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇندىلىقتارىن ۇعىندىرۋ اسا ماڭىزدى. وسى دالادا تۋىپ, وسى ەلدە ءومىر سۇرگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ ءۇردىسى ەشكىمنىڭ ۇلتىنا قاراماستان جۇرگىزىلگەنى ابزال. پرەزيدەنتىمىزدىڭ اسسامبلەيا سەسسياسىندا سويلەگەن سوزدەرى قوعامعا وي سالىپ, ونى ىسكە اسىرۋعا ساناسىندا ساۋلەسى بار ازاماتتار جۇمىلا كىرىسۋى كەرەك.
– الاش ارىسى, ساياسي كوشباسشىلارىمىزدىڭ ءبىرى ءاليحان بوكەيحان: ء«وز كۇشىنە سەنبەگەن ادام دا, حالىق تا ەشقاشان ءومىر بايگەسىن المايدى» دەگەن. بۇگىنگى كەلەلى فورۋمعا جينالىپ وتىرعان ازاماتتارعا, اسىرەسە, جاستارعا ايتارىم, سىزدەر مىڭداعان, ميلليونداعان ادامدارعا موتيۆاتسيا بەرەسىزدەر. سىزدەر ءتىل بايگەسىنەن ولجالى كەلسەڭىزدەر, بۇل – ىزىڭىزدەن ەرگەن اۋديتوريانىڭ جەڭىسى. ال باستاعان ورەلى ىستەرىڭىز جول ورتادا كىلت ۇزىلسە, قيىندىققا اپارادى. سوندىقتان ىستەرىڭىزبەن ۇلگى بولىڭىزدار. كوپ جاعداي قوعام مادەنيەتىنىڭ الدىندا جۇرەتىن ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ ءىس-قيمىلىنا بايلانىستى. مەملەكەتىمىزدەگى مادەنيەتتى ءار ادام جان-جۇرەگىمەن سەزىپ, ۇرپاعىنا ناسيحاتتاپ وتىرسا, ونىڭ ناتيجەسى زور بولماق. ماسەلەن, ەۋروپا ەلدەرى ەلدەگى مادەنيەت دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن تەاتر بيلەتتەرىنىڭ 7 پايىزىن ۇنەمى سۋبسيديالاپ, ياعني حالىققا تەگىن ساتىپ الىپ بەرىپ وتىرادى. مادەنيەتتى ەلدە سوعىس وتى تۇتانبايدى, مادەنيەتتى قوعامدا ادامدار ءبىر-بىرىنە عايبات ءسوز ايتپايدى, ازاماتتار كەشىرىمدى بولۋعا ۇمتىلادى. مۇنداي ەلدەردە اۋىزبىرشىلىك پەن بەيبىتشىلىك ۇستەمدىك سالتانات قۇراتىنى دا سودان. وسىندايدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مىنا ءبىر اسىل ءسوزى ەسكە تۇسەدى: «وتكەندى قوزعاعاندى قويىپ, وسى كۇيىڭدى تۇزە!». ۇيلەسىم مەن باۋىرلاستىق يگى ۇمىتتەن قۇرالادى. پاۆلوداردىڭ يامىشەۆ مەكەنىندە 1835 جىلى تۋعان, شوقاننىڭ دوسى گريگوري پوتانيننىڭ تاعىلىمى دا جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇر. ول – پاتشا وكىمەتى الا تايداي ب ۇلىنگەندە سىبىردە مەملەكەتتىك جاڭارۋدى باستاعان, الاشقا تىلەۋقور تۇلعا. گ.پوتانين 80-گە تولعاندا ا.بايتۇرسىن ۇلى جىر ارناعان. سوندا: «جاز كەلەر, جادىراعان كۇندەر تۋار, جىر جىرلاپ, تۋ تۇبىنە شۋاقتايتىن...» دەيدى. جاراتقان اقاڭنىڭ اۋزىنا سالعان ەكەن. قازىر قوس تۇلعا ارمانداعان كۇنگە جەتتىك. پوتانين ايتقان قاراوتكەلدە ۋنيۆەرسيتەتتەر دە قالىپتاسىپ دامىپ كەلەدى. تاعى ءبىر وي نامىستى قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاس ۇلى جازعان دەرەك جونىندە. ول ورىس جاعراپيا قوعامىنىڭ جۋرنالى مالىمەتىنە سۇيەنىپ, حح عاسىر باسىندا كەشەگى «اششى سىزىقتىڭ» («گوركايا لينيا») دوعارىسقا شىققان اسكەريلەرى بيە بايلاپ, قىمىز ءىشىپ, ءوز ەركىمەن قىر قازاعىنا اينالعانىن دايەكتەيدى. كۇردەلى كەزەڭنىڭ وزىندە. بۇگىندە ءتىل ۇيرەنۋدىڭ, وتانشىلدىقتى ارتتىرۋدىڭ تارام-تارام جولى بار. لەۆ تولستوي: «ولقىلىق – ءبىر ءادىستى بولۋ, شەبەرلىك – كوپ ءادىستى بولۋ» دەگەن. ءبىز وسى ۇلىلاردان قالعان جاقسى سوزدەردى ءتىل مەڭگەرۋ ميسسياسىندا باعىت ەتىپ ۇستانۋىمىز كەرەك, – دەيدى ديحان قامزابەك ۇلى.
فورۋمدا ءماجىلىس دەپۋتاتى ناتاليا دەمەنتەۆا, «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ تەلەجۇرگىزۋشىسى اللا گاۆرينا, «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ استانا قالالىق فيليالىنىڭ توراعاسى اسكەر پيريەۆ ءتىلدى ۇيرەنۋ مەن مەڭگەرۋ ماشىقتارىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى وي-تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.
ءا.پيريەۆ وزگە ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەتىنە بايلانىستى مىناداي ءبىر قىزىق وقيعا ايتتى. بىردە المانيادان ءبىر توپ ينۆەستور ەلىمىزگە كەلىپ, جەرگىلىكتى بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. مۇددەلى ۇيىمدار رەسپۋبليكامىزدا كاسىبىن وركەندەتىپ وتىرعان نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرىن جيناپ, ينۆەستورلاردى شاقىرادى. ماقسات – شەتەل ينۆەستورلارى ءوز قانداستارىن كورىپ, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا سالۋ جاعىنا كەلگەندە تارتىنىپ قالماس دەگەن وي بولسا كەرەك. سويتسە, كەزدەسۋ سوڭىنان شەتەلدىكتەر ەلىمىزدەگى نەمىس باۋىرلارىمىزبەن جۇمىس ىستەۋگە ەش ىقىلاستى ەمەسپىز دەپ جاۋاپ قايتارىپتى. «ولار ءوز ەلىنىڭ ءتىلىن بىلمەيدى ەكەن, ال مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرمەگەن, وعان قۇرمەتپەن قاراماعان ادامعا ءبىز ءوز اقشامىزدى سەنىپ تاپسىرا المايمىز», دەپتى. مىنە, وسىنداي جايتتار بۇگىندە ەلىمىزدە وسسەم, دامىسام دەگەن ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اڭعارتا تۇسەتىندەي.
ونىڭ بۇل ءسوزىن ء«سيتۋاتيۆتى قازاق ءتىلى» كىتابىنىڭ اۆتورى قانات تاسىبەكوۆ تە قۋاتتاي ءتۇستى. ايتۋىنشا, ول وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن شىعىس قازاقستاننىڭ بورودۋليحا اۋدانىنداعى وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا ارنايى ساۋالناما جۇرگىزىپتى. ناتيجەسىندە, قازاق ءتىلىن ۇيرەنسەم دەيتىندەر كەلەشەكتە رەسەيگە بارىپ ءبىلىم الۋدى ارماندايتىنىن, ال ءتىلدى ۇيرەنۋدى ماقسات سانامايتىندار قازاق جەرىندە قالا بەرەمىز دەپ جاۋاپ قايتارىپتى. «بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: مەملەكەتتىك ءتىلدى قاجەتسىنىپ وتىرعاندار تۇلعا رەتىندە قالىپتاسىپ, ءوز ورتاسىندا ءوسۋدى قالاعان جاندار. ولار ءوز بىلىمدەرىنىڭ شەكاراسىن ءاردايىم كەڭەيتۋگە ۇمتىلادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە بارلىعى ىنتا مەن ماقساتقا بايلانىستى», دەپ تۇيىندەدى ءتىل ۇيرەتۋشى مامان.
اسسامبلەيا وكىلدەرى مەن ءتىل جاناشىرلارى بۇل كۇنى «مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرى» شەبەرلىك ساباعىنا قاتىسىپ, ادىسكەرلەر مەن ءتىل ماماندارىنىڭ, تسيفرلى فورماتتاعى تىلدىك ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارىنىڭ وكىلدەرىنەن پايدالى اقپاراتتار الدى.
پاۆلودار وبلىسى
