الەم تاماقتان تارىقپاۋ جولىندا

جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگى يندەكسى 2019 جىلى ەڭ جو­عارى كورسەتكىشكە جەتسە دە, بۇگىنگى تاڭدا بۇل ديناميكا تومەندەي باس­تادى. وعان 2020 جىلدان بەرى الەمدە بولعان الەۋمەتتىك-ساياسي داعدارىستار, شيكىزات باعاسىنىڭ ءوسىمى, ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتىڭ كۇشەيۋى جانە وزگە دە فاكتورلار تۇرتكى بولعان.

ەسەپتە 4 ينديكاتور ارقى­لى ولشەم جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايت­قاندا, ازىق-ت ۇلىكتىڭ قولجە­تىم­­دىلىگى 2019-2022 جىلدارى 71,9-دان 69 ۇپايعا دەيىن تومەن­دەگەن. وعان پاندەميا, گەوسايا­سي احۋالدىڭ كۇر­دەلىلىگى, داع­­د­ارىس اسەرىنەن كوتە­رىلگەن باعامەن قا­تار, ساۋدا ەر­كىندىگىنىڭ شەكتەلۋى جانە الەۋ­مەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنە قارجى­نىڭ بولىنبەۋى سەبەپ.

2022 جىلعى يندەكستە العاش­قى ون ەلدىڭ ىشىندەگى سەگىزى ەۋرو­پا مەملەكەتى. ال ۇزدىك ۇشتىك­تەن ورىن العان مەملەكەتتەر قاتا­رىندا فينليانديا (100-دەن 83,7 ۇپاي), يرلانديا (81,7 ۇپاي) جانە نورۆەگيا (80,5 ۇپاي) تۇر. ۇزدىك وندىقتىڭ سوڭىندا جاپونيا (79,5 ۇپاي) مەن كانادا (79,1 ۇپاي) ورنالاسقان. رەيتينگتىڭ ەڭ سوڭعى ورىندارىن جىلداعىداي تاياۋ شىعىس پەن افريكا ەلدەرى العان. سوڭعى ۇشتىكتە سيريا (36,3 ۇپاي), گايتي (38,5 ۇپاي) جانە يەمەن (40,1 ۇپاي) ەلدەرى تۇر.

يندەكستە قازاقستان 72,1 ۇپايمەن 113 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 32-ورىن العان. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگى بويىنشا كورسەتكىش 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,4 ۇپاي­عا كوبەيگەن. جاھاندىق ورتاشا كورسەتكىش 62,2 ۇپايعا تەڭ. ايماقتار بويىنشا سولتۇستىك اقش (78,6 ۇپاي) پەن ەۋروپا (74,8 ۇپاي) جوعارى كورسەتكىشكە يە. ال سۋب-ساحارالىق افريكا (47,0 ۇپاي) ەڭ تومەنگى ورىنعا جايعاسقان.

زەرتتەۋ جۇمىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرىلگەن. بۇل باعىتتاعى باستى جۇمىس ۇكىمەت, حالىقارالىق ۇيىم­­دار جانە ۇەۇ-دار تارا­پى­نان بىرلەسە جۇرۋگە ءتيىس دەگەن قورىتىندى جاسالعان. ولار قىسقامەرزىمدى شىعىنداردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن گۋمانيتار­لىق, ەكونوميكالىق, ساۋدا جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسترۋمەنت­تەرىن قولدانا الادى. دەگەنمەن وزگە دە ىنتالى تاراپتار, ونىڭ ىشىندە فەرمەرلەر مەن جەرگى­لىكتى قاۋىمدار ۇكىمەت پەن ۇەۇ-لار­مەن بىرىگىپ, اداپتاتسيا سايا­ساتى, يننوۆاتسيا جانە قارجىلاندىرۋ بويىنشا قازىردىڭ وزىندە جەتىس­تىككە جەتىپ كەلەدى دەگەن زەرتتەۋ تۇجىرىمدارى جاسالعان.

مەملەكەتتەردەگى باستى ماسە­لە­نىڭ ءبىرى – ازىق بولاتىن ءونىم جاساۋدا ماڭىزى بار قۇنارلى توپىراقتى ساقتاپ قالۋ. بۇل اسىرەسە كليماتتىڭ جىلىنۋى جاعدايىندا وتە ماڭىزدى. ين­دەكس الەمدە تەمپەراتۋرا جى­لۋىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى سۋعا قولجەتىمدىلىككە قاتىستى قاۋىپ بارىن كورسەتەدى.

قازىرگى نەگىزگى ماسەلەلەر – تا­بيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى قول­دانۋ, سۋ مەن قۇنارلى توپىراق­قا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە تابىلعان شەشىمدەردى فەر­­مەر­لەردىڭ قاجەتىنە قاراي جىلدام تاراتۋ. ەسەپتە ءتۇرلى داع­­دارىستارعا قاراماستان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن بارلىق ىنتالى تاراپتار بىرلە­سە جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن ۇسى­نىس­تار قامتىلعان.

اتالعان ەسەپ الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ديناميكاسىن, وزگەرىس ءۇردىسىن كورسەتەتىن قۇندى عىلىمي دەرەكتەر بازاسى رەتىندە عالىمدار, زەرتتەۋشىلەر مەن جالپى قىزى­عۋشى قاۋىمعا كومەكشى قۇرال بولا الادى.

باۋىرجان سەرىكباەۆ,

قازاقستان قوعامدىق

دامۋ ينستيتۋتىنىڭ

ساراپشىسى