قازاقستان – گەرمانيا: بايلانىس جۇيەلى داميدى

ساياساتتانۋشى باۋىرجان سەرىكباەۆ­تىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا قازاق­ستان مەن گەرمانيا ساۋدا-ەكونو­ميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, لوگيستيكالىق, «جاسىل ەنەرگەتيكا» مەن وزگە دە سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدى قارقىندى جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن وتە جاقسى ءۇردىس.

«قازاقستاندا گەرمانيا كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن مىڭعا جۋىق بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. گەرمانيانىڭ ورتا ازيامەن ساۋدا-ساتتىعىنىڭ 83 پا­يىزى قازاقستان ۇلەسىندە. كەيىنگى 15 جىلدا گەرمانيا قازاقستان ەكونوميكاسىنا 4,9 ملرد ەۋرو ينۆەستيتسيا سالعان. ونىڭ 90 پايىزى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا تيە­سىلى. پرەزيدەنت الەمدەگى قالىپتاسقان كۇر­دەلى گەوساياسي جاعدايعا توقتالا كەلە اقىل­عا قونىمدى, ۇتىمدى جانە دانا ديپ­لو­ماتيا ءداۋىرى كەلە جاتقاندىعىن, بۇۇ قا­عي­داتتارىن مۇلتىكسىز ۇستانۋ­دىڭ ما­ڭىز­دىلىعىن تاعى دا اتاپ ءوتتى. گەوساياساتتا بارلىق تاراپ ءۇشىن قولايلى, بەيبىت كەلىسسوزدەردىڭ نەگىزدەرىن تابۋ ماقساتىندا ءوزارا ايىپتاۋ­لاردى توق­تاتۋ جانە ىسكەرلىك كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ­دىڭ ماڭىزىنا نازار اۋداردى», دەيدى ب.سەرىكباەۆ.

ساياساتتانۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا, كەلەشەكتە ەۋروپالىق وداقتىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ ءبىرى گەرمانيامەن ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق بايلانىس ودان ارمەن قارقىندى دامي بەرەدى. «بۇل – ەلىمىزدىڭ پراگماتيكالىق, كوپ­­جاقتى, عىلىمي نەگىزدەلگەن, ەف­فەك­تيۆتى ءارى ساۋاتتى جۇرگىزىپ كەلە جات­قان ديپ­لوماتيالىق سىرتقى سايا­ساتىنىڭ جەمىسى», دەيدى ب.سەرىكباەۆ.

ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەۋروپالىق جانە امەريكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى بەكجان سادىقوۆ تا بۇل پىكىردى قۋاتتايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, گەرمانيامەن قارىم-قاتىناستى دامىتۋ – ماڭىزدى ستراتەگيالىق باسىمدىقتىڭ ءبىرى.

«مەملەكەت باسشىسى گەرمانياعا رەسمي ساپارى كەزىندە وسى ەلدىڭ باس­شىلىعىمەن جانە ىسكەر توپ وكىل­­دەرىمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر جۇر­­گىزدى. جيىن بارىسىندا ەكى­جاق­تى قارىم-قاتى­ناس­تاعى اۋقىم­دى ما­سەلەلەر قامتىلدى. ەنەر­گەتي­كا جانە كولىك لوگيستيكاسى سالا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىق ماسە­لە­لەرى كەلىس­سوزدەردىڭ وزەگىنە اينال­دى. گەرمانيا – ەۋروپالىق وداق ەكو­نومي­كاسىنىڭ جەتەكشى لوكومو­تيۆى سانالادى. اتالعان ەلمەن قا­رىم-قاتىناستى دامىتۋ – ەلىمىز­دىڭ ەۋروپالىق باعىتتاعى سىرت­قى سايا­ساتى­نىڭ نەگىزگى باسىم­دىق­تارى­نىڭ ءبىرى.

گەرمانيا «دوستىق» مۇناي قۇبىرى ارقىلى قازاقستاننان «قارا التىن» يمپورتتايدى. بۇل نەمىس مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تارىنىڭ جۇمىسىنا قاجەت شيكى­­زاتپەن قامتاماسىز ەتەدى. قازاق مۇ­نايى, ءبىر جاعىنان, گەرما­نيانىڭ ەنەر­گەتيكالىق جۇيەسىن قۇتقارماسا دا, ەكىن­شى جاعىنان, «قارا التىن» يمپورتىن ءار­تا­راپتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋ­شى ءرول اتقارادى», دەيدى ب.سادىقوۆ.

جالپى, قازاقستان جىل باسىنان بەرى گەرمانياعا «دوستىق» مۇناي قۇبىرى ارقىلى 500 مىڭ توننا مۇناي جونەلتتى. ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ ءبارى ءوزارا كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسقان. قازاقستان گەرمانيا تاراپىنىڭ ءوتىنىشى بو­يىنشا جەتكىزىلەتىن مۇناي كولەمىن ۇلعايتۋعا, ونىڭ ۇزاقمەرزىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە دايىن. ب.سى­دىقوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مۇن­داي مالىمدەمە قازاقستان مەن گەر­مانيا اراسىنادعى ۇزاقمەرزىمدى سەرىك­تەس­تىككە سۇيەنگەن ۇتىمدى جانە پراگما­تيكالىق ستراتەگياسىنا سايكەس كەلەدى.

«تاراپتار ساۋدا جولدارىن ءار­تاراپ­تاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن تال­قىلادى. «ورتا ءدالىزدىڭ» ماڭىزى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى تو­مەن كومىرتەكتى ىنتىماقتاستىقتى دامى­­تۋد­ىڭ قازىرگى ۇردىستەرى اياسىندا ارتىپ كەلەدى. قازاق­ستاننىڭ ەۋرو­پا­لىق وداققا جاسىل سۋتەگىنىڭ نەگىز­گى جەت­كىزۋشىلەرىنىڭ ءبىرى جانە نەگىز­گى ەۋ­را­زيالىق ترانزيتتىك حاب بولۋ مۇم­كىندىگى مول. سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ دامۋ ديناميكاسىن جانە ەۋروپاداعى جەلىلىك كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ترانسفورماتسيا­سىن ەسكەرە وتىرىپ, «ورتا ءدالىز» باس­تى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزە­گە اسىرۋعا بولاتىن «جاسىل» باعىت­­قا اينالۋ مۇمكىندىگىنە يە. وسى­­عان وراي بيزنەس-قوعامداستىق وكىل­­دەرىمەن كەزدەسۋلەر بارىسىندا ساۋ­دا-ەكونوميكالىق سالاداعى كوپ­قىر­لى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوك­جيەك­تەرىن اشا الاتىن كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى قازاقستان – گەر­مانيا ىنتىماقتاستىعىنىڭ مۇمكىن­دىكتەرى تالقىلاندى», دەيدى ب.سادىقوۆ.

گەرمانياعا ساپار بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا مەملە­كەتتەرى باسشىلارىنىڭ گەرمانيا پرە­زيدەنتىمەن كەزدەسۋىنە قاتىسقانى بەل­گىلى. كەزدەسۋ بارىسىندا كليماتتىڭ وز­­­گەرۋىنە جانە سۋ تاپشىلىعى پروبلە­ماسىنا باسا ءمان بەرىلدى. جيىنعا قا­تى­سۋشىلار مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنە جانە ورتالىق ازياداعى ەكولوگيالىق احۋال­دىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقىلادى.

ب.سادىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, «ورتا­لىق ازيا – گەرمانيا» سام­ميتىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاس­تىق پەن كوپجاقتى دەڭگەيدەگى كولىك لوگيس­تي­كاسىنىڭ تالقىلانۋى دا ماڭىز­عا يە. اتالعان فورمات «ورتا­لىق ازيا – ەۋروپالىق وداق» ديالوگىنە پراكتي­كالىق جانە مازمۇندى سەرپىن بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

«قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرت­قى سايا­ساتىن ۇستاناتىنىنا نازار اۋدارعان ءجون. «ورتالىق ازيا – گەر­مانيا» فور­ماتى مۇنى كورسەتۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىن­دىگى ەكەنىن اتاپ وتكەن ابزال. سامميت جەتەكشى ەلدەرمەن بىرگە وتكى­زىلىپ جاتقان «ورتالىق ازيا+» باستاماسىن تولىقتىرادى. ق.توقاەۆ كەزدەسۋگە قاتى­سۋشىلاردىڭ نازارىن ايماقتىڭ ەۋرا­زياداعى «ستراتەگيالىق ورتالىق» رەتىن­دە ارەكەت ەتەتىنىنە اۋداردى. بۇل وڭىر­ارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كوك­جيە­گىن كەڭەيتەدى. سونىمەن قاتار وڭىردەگى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس­تاردى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن دە اتاپ وتكەن ءجون.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ گەرما­نياعا ساپارى كەزىندە تاعى ءبىر ما­ڭىزدى ماسەلە – قازىرگى گەوساياسي جاعداي تۋرالى پىكىر الماستى. كەز­دەسۋلەر بارىسىندا پرەزيدەنت حالىق­ارالىق قاتىناستار جۇيە­سىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردە ۇتىم­دى­لىق پەن ديپلوماتيالىق ۇقىپتىلىق قاجەت ەكەنىنە توقتالدى. بۇل رەتتە ەلىمىز بارلىق مۇددەلى ەلمەن كەدەرگىسىز ساۋدانى جاقتايدى, سونىمەن بىرگە سانك­تسيا­لىق رەجىمدى ۇستانادى. اي­تىل­عان مالىم­دەمەلەردى ەسكەرسەك, ق.توقاەۆ قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ بەرىكتىگى مەن تۇراقتىلىعىن ۇستاناتىنىن, بۇۇ جارعىسىن ساقتاۋ يدەياسىنا شىنايى بەرىلگەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى», دەيدى ب.سادىقوۆ.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىن­داعى سىرتقى ساياسي تالداۋلار ينس­تيتۋتى تالداۋ جانە بولجام­داۋ توبىنىڭ باسشىسى ءامىر باشباەۆ قازاق­ستاننىڭ سايا­سي ماڭىزى ارتقا­نىنا نازار اۋدارادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, پرەزيدەنت ساپارى ەلىمىزدىڭ قازىرگى حالىقارالىق جاعدايدىڭ تۋربۋلەنتتىك كەزىندە گەرمانيا ءۇشىن تەك قانا ەكونوميكا سالاسىندا دا, ساياساتتا دا وزەكتى سەرىكتەستىككە اينالىپ وتىر.

«بۇنىڭ دالەلى رەتىندە بەرليندە وتكەن «ورتالىق ازيا – گەرمانيا» فورماتىنداعى كەزدەسۋگە كەلگەن ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ىشىندە تەك قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ عانا وسى ەلگە رەسمي ساپار جاساۋ مارتەبەسىنە يە بولعانىن ايتا كەتكەن ابزال. فرگ پرەزيدەنتى فرانك-ۆالتەر شتاينمايەردىڭ استاناعا ماۋ­سىم ايىندا كەلگەنىن ەسكەرسەك, نەمىس تاراپىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى باسشىسىنىڭ ساپارىن ۇيىمداستىرۋى, ونىڭ بارىسىندا 3 اي بۇرىن قول جەت­كىزگەن كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋىن تال­قىلاۋى جانە جاڭا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋى ءبىزدىڭ ەلدىڭ گەرمانيا ءۇشىن الا­تىن ورنىن كورسەتەدى. ال ونىڭ استارىن­دا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىرعانى بەلگىلى.

گەرمانيا ءبىزدىڭ ەلدى ايماقتاعى ەكونوميكاسى دامىعان, كوشباسشى مەملەكەت رەتىندە قاراستىرادى. 2022 جىلى گفر مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساۋدا اينالىمى 11 ملرد دوللار قۇراسا, سونىڭ 80 پايىز­دان استامى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. سوندىقتان ساپار بارىسىندا نەگىزىنەن ەكونوميكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا كوپ كوڭىل بولىنگەنى – زاڭدى قۇبىلىس. نەمىس تاراپىنىڭ, ياعني گەرمانيانىڭ بەلگىلى «HMS Bergbau AG» كومپانياسى جەر بەتىندە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار قاتارىنا جاتاتىن ءليتيدى قازاقستاندا ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءۇشىن زاۋىت سالۋعا 500 ملن دوللار ينۆەستيتسيا بولەتىنى – ساپار بارىسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىك», دەيدى ءامىر باشباەۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەكى­جاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتى ارتتىرۋعا «جاسىل» ەنەر­گەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك, لوگيستيكا, مۇناي مەن گاز سالا­لارىنداعى بىرلەسىپ اتقارۋعا نەگىز­دەلگەن شارالار سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل تۇرعىدا «Svevind Energy» نەمىس-شۆەد كومپانياسىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ماڭعىستاۋ وبلىسىندا «جاسىل» سۋتەگىن ءوندىرۋ جوباسىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.

«قازاقستان مۇنايدى رەسەي اۋما­عى­مەن وتەتىن كتك جانە «دوستىق» مۇناي قۇبىرلارى ارقىلى وسى شيكىزاتقا ءزارۋ بولىپ وتىرعان گەر­مانياعا تۇرعىلىقتى تۇردە تاسى­مالداۋعا جانە ونىڭ كولەمىن وسىرۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. مۇناي تاسىمالداۋدى قارقىنداتۋ ءۇشىن كاسپي تەڭىزى ارقىلى وتەتىن «ورتالىق ءدالىز­دىڭ» ماڭىزدىلىعى ارتىپ كەلە­دى. سون­دىقتان اقتاۋ جانە قۇرىق پورت­­تارىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ – نەمىس تاراپى ءۇشىن ينۆەستيتسيا قۇياتىن جاقسى جوبالار.

قازاقستاننىڭ گەرمانياعا ەكسپورتتى جالپى سوماسى 850 ميلليون دوللار قۇرايتىن 100 شيكىزات ەمەس تاۋار تۇرىنە ۇلعايتۋعا دايىندىعىن ەسكەرسەك, «ورتالىق ءدالىزدىڭ» جۇك تاسى­مال­داۋداعى مۇمكىندىكتەرىن دامى­تۋ قازاقستان – گەرمانيا اراسىن­داعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتى­ناستاردى قار­قىنداتادى. سونىمەن قاتار ساپار بارىسىندا ۆيزا بەرۋ ماسەلەلەرىن جەڭىلدەتۋ تالقىلاندى. قازاقستان ازاماتتارىنا گەرمانيا مەملەكەتىنە بارۋ ءۇشىن ۆيزا راسىمدەۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ ەكى ەل اراسىنداعى ىسكەر قاۋىم مۇشەلەرىنىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ دامۋىنا جانە جالپى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا جاقسى اسەر ەتەدى», دەيدى ءا.باشباەۆ.