وسىنداي ونەرلى شاڭىراقتىڭ تۇڭعىشى قۇرمانعازى – بۇگىندە احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى. قۇرمانعازى 2014 جىلى قازانعاپ اتىنداعى حالىقارالىق بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىنە يە بولعان كۇننەن باستاپ ونەر جولىنا ءتۇستى. ال كىشى ۇلى قۇرمانعالي ونەردەن تىس سالادا ەڭبەك ەتسە دە, ۇلتتىق اسپاپتىڭ قۇلاعىندا ويناي بىلەدى. جايلاۋدىڭ تۋعان ءىنىسى تورەبەك تە – كۇيشى. ول دا اقتوبە مۋزىكا كوللەدجىندە ساباق بەرەدى.
جايلاۋدىڭ كۇيقۇمارلىعى 5-سىنىپتان باستالىپتى. 1975 جىلى بايعانين اۋدانىنىڭ «ويماۋىت» كەڭشارىنا اقتوبەدەگى مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاس مامان بەيبىت قالىشەۆا قيانداعى اۋىلدىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋگە قۇلشىنا كىرىسىپ, مەكتەپتە دومبىرا ۇيىرمەسىن اشادى. «ۇيىرمەگە بەيبىت اپايدىڭ ءىنىسى ەكەۋمىز بىرگە بارعان كۇننەن باستاپ كۇيگە دەگەن قۇمارلىعىم وياندى. سودان بەرى دومبىرا قولىمنان تۇسكەن جوق. ءبىز ول كەزدە ويماۋىتتا تۇردىق. شەشەم ايمان وتەكەشوۆا – قازاق كسر وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى. قىرىق جىل مەكتەپتە حيميا-بيولوگيا, گەوگرافيا پاندەرىنەن ساباق بەرگەن شەشەم ونەردى جاقسى كوردى. ءوزىنىڭ دە دومبىرا تارتاتىنى بار ەدى. مەنىڭ ونەر جولىن تاڭداۋىما وسىلايشا شەشەمنىڭ ىقپالى زور بولدى. اكەم – جانشا مۇستافين سوعىس ارداگەرى, ۇزاق جىل دوڭىزتاۋدا اگرونوم بولىپ قىزمەت ەتتى. 1957 جىلدان باستاپ دوڭىزتاۋدا اۋىل ادامدارى جۇگەرى ەگىپ, ماسكەۋگە حالىق جەتىستىكتەرى كورمەسىنە تالاي بارعان. كەيىن «ويماۋىت» كەڭشارىندا كادرلار ءبولىمىن باسقارىپ, زەينەتكەرلىككە شىقتى», دەيدى جايلاۋ.
جايلاۋ مەكتەپتەن سوڭ اقتوبە مۋزىكا ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, بەرىك ىزباسقانوۆ, قايىرعالي قوجانباەۆتان ءدارىس الىپ, قاسيەتتى دومبىرانىڭ قۇدىرەتىن ەرەكشە سەزىنە ءتۇستى. كەيىن قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا تۇسكەندە, ۇستازى ءابدۋحاميت رايىمبەرگەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازانعاپ كۇيلەرىنىڭ تەرەڭىنە بويلاي بەردى. جايلاۋدىڭ ونەر جولىندا كۇيشى سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ پەن جۇماباي جانسۇگىروۆتىڭ دە ىقپالى زور بولعان.
قالاي بولعاندا دا جايلاۋدىڭ كۇيشىلىك باستاۋىندا دوڭىزتاۋ تۇر. قازىرگى اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ شەكاراسى – ءۇستىرت بويىنداعى دوڭىزتاۋ بويىن جايلايتىن ءبىر بولەك جۇرتتا ءسوز ونەرى, كۇيشىلىك, جىر-داستان, قولونەر, تەرى كاسىپشىلىگى مىقتاپ دامىعان. قازاقى قالپىن ساقتاپ وتىرعان ءبىر قاۋىم جۇرتتى 1959 جىلى كۇشپەن ويماۋىتقا كوشىردى. دوڭىزتاۋدان كەلگەن اعايىننىڭ اراسىندا مامبەتالين ناجىمەدين اقساقال بولعان. بۇل كىسى ەل ىشىندە ماشالاق دەگەن اتپەن تانىمال كەرەمەت كۇيشى ەكەن. جايلاۋ بالا كەزىندە ويماۋىتتا دومبىرا تارتاتىن ادامدار كوپ بولعانىن ايتادى. ەرتەرەكتە ءومىر سۇرگەن ماڭكە اتاسىنىڭ «قوڭىر» كۇيى 2011 جىلى مادەنيەت مينيسترلىگى دايىنداعان انتولوگيالىق جيناققا ەندى. ارعىدان جەتكەن وسى كۇيدى دومبىراسىمەن ورىنداپ, اڭىزىن دا اماناتتاپ كەتكەن ويماۋىتتاعى ماشالاق كۇيشى ەكەن. جايلاۋدىڭ تاعى ءبىر ارعى اتاسى دۋما ۇلى قوناقباي قازانعاپ كۇيشىنىڭ تىكەلەي شاكىرتى بولعان. قوناقباي كۇيشى جونىندەگى دەرەكتەر تىمات مەرعاليەۆتىڭ «دومبىرا سازى» كىتابىندا بار. وسى كىتاپتا قازانعاپتىڭ جانىنا ەرگەن شاكىرتتەردىڭ ءبىرى قوناقباي كادىرالى ەرجانوۆپەن, تاسىبايمەن كۇي تارتىستى دەپ جازىلعان. «قوناقباي دۋما ۇلى اتالارىممەن بىرگە تۋعان ادام. وسىلايشا, ءبىزدىڭ اۋلەتكە كۇيشىلىك ارعى اتالارىمىزدان كەلگەن», دەيدى جايلاۋ.
قازاق دالاسىندا ءارتۇرلى كۇيشىلىك مەكتەپ قالىپتاستى. ال اقتوبە وبلىسىندا قازانعاپتىڭ كۇيشىلىك مەكتەبى تەرەڭ ءىز قالدىرعان. قازانعاپ كۇيلەرى وتە كۇردەلى بولسا دا, حالىق ونى جاقسى كوردى, ءسۇيىپ ورىندادى. قازانعاپ كۇيلەرىنىڭ ەرەكشەلىگى – ادامنىڭ جان-جۇرەگىن بىردەن باۋراپ الاتىندىعىندا. قازىرگى شالقار اۋدانىندا, بايعانين اۋدانىنىڭ دوڭىزتاۋىندا قازانعاپتىڭ كۇيلەرىن شەبەر ورىندايتىن ونەرلى جاندار كوپ بولدى. احمەت جۇبانوۆ «عاسىرلاپ پەرنەسى» كىتابىندا «قازانعاپ دوڭىزتاۋدا تۇراتىن تورەش كۇيشىگە بارىپ باتا الدى» دەپ جازىپ كەتكەن. ء«بىز سول قازانعاپقا باتا بەرگەن اتاقتى تورەش كۇيشىنىڭ اۋىلىنانبىز», دەيدى جايلاۋ اسىلحانوۆ.
كۇيشىلىك ونەر ەرتە زاماندا ءدانىن سەپكەن توپىراقتان ەشقاشان جوعالمايدى. بۇل ونەردىڭ قۇدىرەتتىلىگى دە سوندا, كەي كەزدە تىنشىپ جاتادى دا, ۋاقىتى كەلگەندە قايتا جاندانادى. كۇي ارقىلى مىڭداعان جىلدىڭ اراسىنداعى ءداۋىر ءبىر-بىرىنە جالعانادى, اتا-بابانىڭ اماناتى دومبىرا ارقىلى ۇرپاعىنا جەتەدى. ءتۇرلى كەزەڭدە حالىق كوكىرەگىنەن اقتارىلعان كۇي ارقىلى بابالار اماناتىن شەبەر جەتكىزىپ جۇرگەن – ەل اراسىنداعى جايلاۋ سياقتى ازاماتتار.
قازانعاپ مۇراسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاتاڭ ساياساتى جىلدارى ەل جادىنان ءوشىرىلىپ, ۇمىتىلىپ قالا جازدادى. قازانعاپ كۇيلەرىن جاڭعىرتۋعا دەگەن قۇلشىنىس 1970-1980 جىلدارى كىبىرتىكتەپ باستالىپ, قازىرگى ۋاقىتتا ءبىر ىزگە ءتۇستى. كەيىنگى جىلدارى ءار جەردەن جوعالعان كۇيلەرى تابىلىپ, ناسيحاتى كۇشەيىپ, ورىنداۋشىلار سانى دا ارتتى. بىراق قازانعاپ مۇراسى تۇگەندەلدى دەپ ايتۋ ەرتەرەك سياقتى, ءالى دە كوپ ىزدەنىس كەرەك. قازانعاپ كۇيىن حالىققا جەتكىزۋدە ونەرتانۋشى ءابدۋحاميت رايىمبەرگەنوۆ كوپ ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. وعان جاس زەرتتەۋشىلەر دە قوسىلدى. بىراق ءالى دە جۇمىس كوپ. «قازانعاپ مۇراسى ءتۇپسىز تەرەڭ شىڭىراۋ سياقتى. ىزدەنگەن سايىن بىزگە بەيمالىم قىرلارى شىعا بەرەدى. كۇي – قازاقتىڭ تامىرى, جانى, جۇيكەسى. كۇي جوعالسا, ۇلتتىڭ رۋحى دا جوعالادى», دەيدى جايلاۋ.
ۇلتتىق ونەرىمىزدى كيەلى ساحنادان ناسيحاتتاپ جۇرگەن اسىلحانوۆ اۋلەتىنىڭ ىشكى ۇستانىمى – ادالدىق, جالعان سويلەمەۋ جانە تىنىمسىز ەڭبەك. وسى ءۇش قاعيدا ءۇيدىڭ ۇلكەندەرىنە دە, كىشىلەرىنە دە ورتاق. قازاقتىڭ ءداستۇرلى تاربيەسى قاراپايىم قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەنىن ەسكەرسەك, اتا-انا ەڭبەكقورلىعى بالالارىنا قاشاندا ۇلگى. جايلاۋ كۇيشىنىڭ شاڭىراعى وسىلايشا ونەر مەن قازاقى ونەگەنى قاتار ۇستاپ كەلە جاتىر.
اقتوبە وبلىسى
