ايەل دەنساۋلىعى: زەيىن مەن زەرتتەۋ

وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلىمىزدە «ايەل دەنساۋلىعى KZ» دەگەن جوبا قولعا الىنىپ, #4women_RG ايەلدەر اپتالىعى بالا تاباتىن جاستاعىلار وزدەرىن كۇتۋگە قانشالىقتى داعدىلانعان دەگەن تۇرعىدا ساۋالداما جۇرگىزگەن ەدى. سودان بەرى نە وزگەردى دەيتىن بولساق, بيىل ەكىنشى رەت رەت «Äielder dauysy-2023» زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەلەرى بەلگىلى بولىپ وتىر.

جاڭا مالىمەتتەر بۇرىنعى دەرەكتەرمەن سالىستىرعاندا ازداپ بولسا دا كوڭىل كونشىتەدى. اتاپ ايتساق, ارناۋلى ماماندارعا سيرەك باراتىن نەمەسە مۇلدە بارمايتىن ايەلدەردىڭ قاتارى 6%-عا ازايعان. ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 47%-ى كونتراتسەپتسيا ادىستەرى تۋرالى ءبىلۋ ءۇشىن دارىگەرلەرگە جۇگىنسە, ءبىر جىلداعى كورسەتكىش 1%-عا وسكەن.

وكىنىشكە قاراي, ءالى دە ايەلدەردىڭ 72%-ى وزىنە ءوزى ەمشى, بۇل – قىز-كەلىنشەك­تەرىمىزدىڭ دەنساۋلىعىندا كىناراتى بولسا دا, دارىگەرگە قارالۋدى كەيىنگە ىسىرا بەرەدى دەگەن ءسوز. كەيبىر دەرتتەردىڭ اس­قىنۋى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن جاق­­سى بىلسەك تە, كوبىمىزگە كەسەل جانى­مىز­عا ابدەن باتقانشا جۇرە بەرۋ ادەتكە اينالعان.

اتالعان جوبا بالا تاباتىن جاستاعى ايەل ادامدارعا ارنالعاندىقتان, بالالى بولۋدى جوسپارلاۋ, قاجەتسىز جۇكتىلىكتەن قورعانۋ, تۇسىك جاساتۋدىڭ سالدارى سىندى ماسەلەلەردەن اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا كونتراتسەپتسيا ادىستەرىن قولدانبايتىن ايەلدەر سانى 2%-عا ازايدى. شۇعىل كونتراتسەپتسيا ءادىسى تۋرالى حاباردارلىق العاشقى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا 12%-عا وسكەن, بۇل – ايتارلىقتاي كورسەتكىش.

جوعارىداعى جوباعا بايلانىستى وتكەن ءباسپاسوز جيىنىندا «جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق جونىندەگى قازاقستاندىق قاۋىمداستىق» (كمپا) ديرەكتورى, كونتراتسەپتسيا جونىندەگى ەۋروپالىق قوعامنىڭ باسقارما مۇشەسى گالينا گرەبەننيكوۆا: «ايەلدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتى ساۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەلە­رىندە قاتىستى بارلىق جۇمىس باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىمەن, سەنىمدى ناتيجەلەرگە جەتكىزىپ وتىر. ءبىز بايقاپ وتىرعان وڭ وزگەرىستەر قۋانتاتىنى ءسوزسىز. سانا-سەزىم دەڭگەيى ارتىپ, جۇكتىلىكتىڭ ساقتانۋ مادەنيەتى جاقسارىپ كەلەدى», دەيدى.

كەيىنگى زەرتتەۋلەرگە سايكەس جاس ايەل­دەر كونتراتسەپتسيانىڭ جاڭا ءتيىمدى ادىستەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن كورىنەدى. دەگەنمەن رانسدەرمالدى كونتراتسەپتسيا مىسالىنداعى ستاتيستيكا ايەل­دەردىڭ تەك 10%-ى وسى ءادىس تۋرالى بىلەتىنىن كورسەتىپ وتىر. رەسپوندەنتتەردىڭ 24%-ى بولاشاقتا جۇكتىلىكتى بولدىرمايتىن جاپسىرمالاردى قولدانۋدان قاشپايتىنىن بىلدىرگەن. بۇل ادىسكە 18-29 جاس ارالىعىنداعىلار كوبىرەك قىزىعۋشىلىق تانىتقان.

«قازىرگى زاماندا جۇكتىلىكتەن ساقتانۋ ادىستەرىنىڭ كوپتىگىنىڭ ارتىقشىلىقتارى باسىم ەكەنى داۋسىز. ەگەر ايەل ءتۇرلى سەبەپتەرمەن تابلەتكا قابىلداعىسى كەلمەسە نەمەسە قابىلداي الماسا, ونىڭ ورنىن ترانسدەرمالدى كونتراتسەپتسيا الماستىرا الادى. بۇل – قاجەتسىز جۇكتىلىكتەن ساقتانۋدىڭ ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى ءادىسى. ءاربىر ايەلدىڭ اعزاسى ءارتۇرلى جانە كونتراتسەپتسيا ءادىسىن تاڭداۋ دەنساۋلىعى مەن مەديتسينالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ سايكەس كەلۋى كەرەكتىگىن ءبىلۋ اسا ماڭىزدى», دەيدى اكۋشەر-گينەكولوگ گ.گرەبەننيكوۆا.

ەگەر بالالى ايەلدەرگە گورمونالدى ءدارى-دارمەكتەر قابىلداي ءجۇرىپ, ەمى­زۋگە بولا ما دەگەن ساۋالعا كەلسەك, ساۋال­دا­ما­­­عا قاتىسقان بارلىق ايەلدىڭ 53%-ى بالا ەمىزىپ جۇرگەن كەزىندە گورمونالدى كونترا­تسەپ­تسيا تۋرالى ەشقاشان ەستىمەگەن. بۇل ءادىس تۋرالى ەستىگەندەردىڭ 71%-ى بالا­لارىن ەمىزىپ جۇرسە, تەك 11%-ى عانا ونى قا­­بىل­­داعان. بۇل ستاتيستي­كا ايەلدەردىڭ كونترا­تسەپتسيانىڭ قولجەتىمدى ادىستەرى تۋرالى بىلە تۇسكەنىن جانە قانداي جاعدايدا بولسىن ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا قامقور­لىق جاساۋدى ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن اڭعارتادى.

رەپرودۋكتولوگ, جوعارى ساناتتى اكۋشەر-گينەكولوگ شولپان كارىباەۆا: «بالا ەمىزەتىندەرگە ارنالعان گورمونالدى كونتراتسەپتسيا نارەستەنىڭ اناسى ءۇشىن قاۋىپسىز. ءبىر جاعىنان كەلەسى بالانى كوتەرۋ ءۇشىن اعزانىڭ تولىق قالپىنا كەلگەنىن جانە ءسابيىنىڭ اياققا تۇرعانىن كۇتكەن ءجون. جۇكتىلىكتەن ساقتانۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرى تۋرالى بىلمەۋ ايەلدەردى تاڭداۋ جانە بولاشاققا جوسپار قۇرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرادى», دەيدى.

سونىمەن, «Äielder dauysy-2023» زەرتتەۋى ايەلدەردىڭ ءوز دەنساۋلىعى مەن وتباسىن جوسپارلاۋ ماسەلەلەرىنە دەگەن كوزقاراسىنىڭ وسكەنىن كورسەتىپ وتىر. «قازاقستاننىڭ ايەلدەر دەنساۋلىعى» الەۋمەتتىك جوباسى وتانداستارىمىزدىڭ ءوز دەنساۋلىعىن كۇتۋ مادەنيەتىن قالىپتاس­تىرۋعا تابىستى ىقپال ەتەدى. تاقىرىپقا ارقاۋ بولىپ وتىرعان ماسەلە قاراپايىم بولىپ كورىنگەنىمەن, ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ بارومەترى – ايەلدىڭ ساۋلىعى. بىراق بۇل سوزدەردىڭ ماعىناسىنا تەرەڭ بويلاي بەرمەيتىنىمىز وكىنىشتى. سوندىقتان تۇسىك جاساتۋ سياقتى ايەلدەرگە ءتان ءارتۇرلى كەسەلدەردىڭ كورسەتكىشى ءالى دە جوعارى.

قىسقاسى, جىل سايىن پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن وتەتىن قىز-كەلىنشەكتەر سانى 50%-دان تومەن. ءوزىن-ءوزى ەمدەۋدى جالعاستىرىپ جۇرگەندەردىڭ 72%-ى دا جۇرە كەلە ايىقپايتىن كەسەلدەرگە دۋشار بولۋى عاجاپ ەمەس.

ايەلدەرىمىز ابدەن جۇرە الماي قالعان­شا نەگە دارىگەرگە بارمايدى دەگەن سۇراق­تىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مىنادا: دەنساۋلىعى مازالاماسا, دارىگەرگە بارۋ قاجەت دەپ تاپپاۋ, مەديتسينالىق ساراپتامالاردىڭ قىمباتتىعى, ۋاقىت جەتىسپەۋشىلىگى.

وكىنىشكە قاراي, ساۋالداماعا قاتىسقان­داردىڭ تەك 22%-ى عانا گينەكولوگتەردىڭ ۇسىنىستارىنا قۇلاق اسىپ, ءار 6 اي سايىن پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن وتەدى.

سونىمەن, «ايەلدەر دەنساۋلىعى» اپتا­لى­عى اياسىندا 18-45 جاس ارالىعىنداعى قىز-كەلىنشەكتەر ۇلتتىق ساۋالداماعا قاتىسىپ, 54%-ى گينەكولوگكە بارمايتىنى, ءتىپتى سيرەك باراتىنى انىقتالىپ وتىر. بۇل العاشقى ساۋالداما ناتيجەلەرىنەن 9%-ى دۇرىس دەسەك تە, جاعدايدى ءالى دە بولسا وڭالتا تۇسۋگە تۋرا كەلمەك.

الماتى