فوتو: اشىق دەرەككوز
بۇل حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, بيىل «ترانسماي نەسىمەن قاۋىپتى» («Egemen Qazaqstan», 31 ناۋرىز, 2023 جىل) تاقىرىبىندا سۇحبات جۇرگىزىپ, بىرنەشە ايدان كەيىن «اعزاعا زيان ترانسماي مولشەرىن قالاي ازايتامىز؟» («Egemen Qazaqstan», 2 ماۋسىم, 2023 جىل) دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جازعانبىز. بۇعان دا مارگارين مەن سپرەدتەردەگى گيدروگەنەزدەلگەن مايلاردى قازىرگى 2%-دان 20%-عا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنعان باق-تاعى مۇددەلى اقپاراتتار سەبەپ بولعان ەدى.
ءتىپتى مامىر ايىندا بيزنەستە پايدا تابۋدى كوزدەيتىن وسى مۇددەنى توقتاتۋ ءۇشىن ەلوردادا «تاماق ونىمدەرىندەگى ترانسمايلار مەن قالدىق ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتاردى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق نورمالاۋ» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەل دە ۇيىمداستىرىلدى.
ماماندار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىندە ادام اعزاسىنا اسا زياندى ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىن كوبەيتۋدىڭ كەسىرى وراسان بولاتىنىن ايتىپ, دالەلدەرىمەن دايەكتەپ بەرسە دە, سول ءبىر وداقتىڭ ۇسىنىسىنان كەيىن قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن باسقا دا ۇيىمدار بۇل يدەيانىڭ زاڭسىز ءارى ماعىناسىز ەكەنىنە قاراماستان بەلسەندى تۇردە نە قايتا تالقىلاي باستادى؟
بىرنەشە ايدان بەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن «اتامەكەن» ۇكپ الاڭدارىندا ماي ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ سالالىق وداقتارىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇسىنىسى توڭىرەگىندە پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتىر. وداق دەنساۋلىققا اسا زياندى ەكەندىگىن بىلە تۇرا, ازىق-ت ۇلىك كومپانيالارىنا ءوز ونىمدەرىنە رۇقسات ەتىلگەن 2%-دىڭ ورنىنا 20%-عا دەيىن ترانسمايلاردى قوسۋعا رۇقسات بەرۋدى ۇسىنادى. بۇل يدەيا وندىرۋشىلەرگە تابيعي شيكىزات شىعىندارىن كۇرت تومەندەتۋگە جانە ولاردىڭ پايداسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى-مىس.
دەگەنمەن قازاق تاماقتانۋ اكادەمياسىنىڭ جەتەكشى مامانى, ەاەو تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى قر جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى يرينا كراسنوۆا بۇل ۇسىنىستىڭ زاڭدى كۇشى جوق ەكەندىگىن العا تارتىپ وتىر. سەبەبى قازاقستان بۇل ماسەلەدە حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن اتتاپ كەتە المايدى. دسۇ مۇشەسى رەتىندە ءبىزدىڭ ەل سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالاردى (سفس) قولدانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قوسىلۋعا مىندەتتەمە العان جانە بۇل دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بارلىق مەملەكەت ورىنداۋعا مىندەتتى قۇجاتتار پاكەتىنىڭ بولىگى.
«سفش كەلىسىمىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس دسۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن, اتاپ ايتقاندا, «كودەكس اليمەنتاريۋس» كوميسسياسى, حالىقارالىق ەپيزووتيالىق بيۋرو سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تالاپتارىمەن, سونداي-اق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ ەرەجەلەرىمەن ۇيلەستىرىلۋى ءتيىس. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ادال قاتىسۋشىسى رەتىندە بۇل جۇمىستى كوپتەن بەرى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قر-دا حالىقارالىق ستاندارتتارمەن جانە جوعارىدا اتالعان ۇيىمداردىڭ تالاپتارىمەن ۇيلەستىرىلگەن قاۋىپسىزدىك نورماتيۆتەرى قولدانىلادى. سفش كەلىسىمى, ەگەر ولار قاجەت دەپ ساناسا, ەلدەرگە سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق قورعاۋدىڭ ىشكى دەڭگەيىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرە الادى. بىراق حالىقارالىق قۇجاتتار تالابىنان دا اسىپ تۇسەتىن قورعانۋدىڭ قاتاڭ دەڭگەيى قاجەت. ياعني, قازاقستان, ءتيىستى عىلىمي نەگىزدەمەسى بولسا, حالىقارالىق ۇيىمدار كوزدەگەننەن دە گورى نەعۇرلىم قاتاڭ ستاندارتتاردى قابىلداي الادى, اتاپ ايتقاندا, وندىرۋشىلەرگە دسۇ نورمالارىمەن رۇقسات ەتكەننەن از ترانسمايلاردى قولدانۋعا رۇقسات ەتە الادى: مىسالى, 2% ورنىنا 1%-عا عانا رۇقسات بەرۋ نەمەسە دانيا, اۆستريا, شۆەتسيا, يسلانديا, نورۆەگيا جانە فينلياندياداعىداي ترانسمايلاردى پايدالانۋعا تولىق تىيىم سالۋعا بولادى», دەيدى يرينا كراسنوۆا.
بۇل جەردە دسۇ شەڭبەرىندە قولدانىستاعى ترانسمايلار بويىنشا حالىقارالىق شەكتەۋلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى كىرەتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتىمەن دە ۇيلەستىرىلگەن. ءبىز, دسۇ نورمالارى سياقتى, ءوز اۋماعىمىزدا تەحرەگلامەنتتەردى سول نەمەسە باسقا ونىمگە بولەك وزگەرتە المايمىز. بۇل ەاەو-نىڭ بارلىق مۇشەلەرى وسى تەحرەگلامەنتتى وزگەرتۋگە دايىن بولعان جاعدايدا عانا جۇزەگە اسادى جانە ول ءۇشىن تالقىلاۋ مەن كەلىسۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى جانە مۇقيات راسىمىنەن ءوتۋ قاجەت. بىراق ەاەو-نىڭ باسقا ەلدەرى مەملەكەتتىڭ باسىنا تونەتىن بارلىق يميدجدىك تاۋەكەلدەرمەن قوسا, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ قىسقارۋىنا قاۋىپ توندىرەتىن وسىنداي قىم-قيعاش قيعالارعا ارالاسقىسى كەلمەيدى.
رەداكتسيامىز پىكىر سۇراعان كەزەكتى ساراپشى, «قامقور» جەكە ادۆوكاتتىق كەڭسەسى» مەكەمەسىنىڭ زاڭ كومپانياسىنىڭ وكىلى يگور كورسۋنوۆ تا وسى پىكىردى ايتىپ وتىر.
«قر كونستيتۋتسياسىنا, سونداي-اق قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى قر زاڭىنا سايكەس رەسپۋبليكا راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارتتار قر زاڭدارىنان باسىم. حالىقارالىق دەڭگەيدە ەاەو ەلدەرى ءتيىستى تەحنيكالىق رەگلامەنتتى قابىلداعانىن ەسكەرسەك, قر زاڭدارى تالاپتىڭ دەرەكتەرىنە قارسى كەلە المايدى», دەيدى قۇقىقتانۋشى-زاڭگەر,
ءوز كەزەگىندە, قازاق تاماقتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, كورنەكتى عالىم-نۋتريتسيولوگ, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر ەكى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى يۋري سينياۆسكي قازىر قازاقستاننىڭ بارلىق تۇرعىندارىنا تاڭۋعا تىرىسىپ جاتقان يدەيانىڭ قاۋىپتىلىگى نەدە ەكەنىن بىلاي ءتۇسىندىردى:
«ترانسمايلار – جۇرەك پەن قان تامىرلارىنا, دەنساۋلىققا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەتىن ءونىم جانە ادامنىڭ ءومىرىن ەداۋىر قىسقارتادى. سوندىقتان تاماق ونىمدەرىندەگى ترانسمايلاردىڭ رۇقسات ەتىلگەن مولشەرىن كوبەيتۋگە (10 ەسەگە!) بولا ما دەگەن سۇراق بىردە-ءبىر وركەنيەتتى ەلدە ءتىپتى كۇن تارتىبىندە تۇرمايدى.
ماسەلە مىنادا: سۋتەكتەندىرىلگەن مايلار (ونەركاسىپتىك ترانسيزومەرلەر نەمەسە ترانسمايلار) دەنساۋلىققا وتە قاۋىپتى, بۇل الەمدىك كلينيكالىق تاجىريبەدە باياعىدا دالەلدەنگەن. ەلىمىزدە ونسىز دا جۇرەك پاتولوگياسى بويىنشا كورسەتكىشتەر وتە ناشار: «جۇرەكتەن» بولعان ءولىم-ءجىتىم دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا ەكى ەسە جوعارى, قانت ديابەتىنە شالدىققاندار قاتارى كوبەيىپ, بۇل دەرتكە جاستار دا دۋشار بولىپ جاتىر, ارتىق سالماق, سەمىزدىك كوبەيىپ بارادى. ساراپشىلار مۇنىڭ ءبارى ترانسمايلارى بار تاعامداردى تۇتىنۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتۋداي ايتىپ كەلەدى. مەملەكەت ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىنا, ادامداردى زياندى تاعامداردان قورعاۋعا قامقورلىق جاساۋى كەرەك. بىرەۋدىڭ بيزنەسى مەن ساۋداداعى مۇددەسىنە جەڭىلمەۋ كەرەك. ارينە, ترانسمايلار كوممەرتسيالىق تۇرعىدان وتە ءتيىمدى, ارزان كومپونەنت ەكەنىن تۇسىنەمىز, بۇل تەك وندىرۋشىگە تانىمال كونديتەرلىك ونىمدەر مەن ماي ونىمدەرىنىڭ قۇنىن ەداۋىر تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى يۋري سينياۆسكي.
ساراپشىلار قولدانىستاعى رەگلامەنتتەگى كەز كەلگەن ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىقتار سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى تاراپىنان قاتاڭ قاداعالاپ وتىرۋى ءتيىس ەكەنىن ايتىپ وتىر. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ترانسمايلار جونىنەن تەحرەگلامەنتكە باعىنباۋ – ميلليونداعان تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا ۇلكەن زيان كەلتىرەتىندىكتەن, باقىلاۋ ورگاندارى قولدانىستاعى تەحرەگلامەنتتى ساقتامايتىن ازىق-ت ۇلىك كومپانيالارىن قاتاڭ جازالاۋى كەرەك.
قىسقاسى, ساراپشىلار قولدانىستاعى تەحرەگلامەنتتەر مەن حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قاراماستان «قازىر ستاندارتتاردى بىرجاقتى تارتىپپەن قابىلداپ, وزگەرتەمىز جانە كاسىپورىنداردىڭ كونديتەرلىك ونىمدەرىنە نەمەسە سپرەدتەر مەن مارگاريندەردە زياندى ترانسمايلاردى كوبىرەك پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەمىز» دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزى قۇقىقتىق تۇرعىدان مۇلدەم زاڭسىز ەكەندىگىن ايتۋمەن كەلەدى. وسى ماسەلەنى تالقىلاۋدىڭ ءوزى بىرنەشە ايدان بەرى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ الاڭدارىندا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقاندىعى – پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ زاڭنان ماقىرۇم ەكەندىگىن كورسەتەدى.
الماتى
