اقىننىڭ «كۇيشى» پوەماسىن وقىعاندا, وقىماعان دا ارماندا. قازاق كۇيىنىڭ قۇدىرەتىن سوزبەن زارلاتقان ونداي كەسەك تۋىندى ودان كەيىن تۋدى ما, جوق پا, بىلە بەرمەيمىز. شاماسى وسى زامانعا سايماق ارقىلى جەتكەن «سارى وزەن» كۇيىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار. بىردە سايماقتىڭ «سارى وزەنى» دەلىنسە, بىردە حالىق كۇيى «سارى وزەن» اتالادى. كۇيدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىمەن قاتار, اڭىزى دا بارشىلىق. ءبارى ءبىرىن-ءبىرى تەكتەپ, ءبىر-بىرىنەن جان تارتىپ تۇرعانى سەزىلەدى. مۋزىكاسى دا سولاي.
«تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى مايقى بي» دەگەندەي, قالاي دەسەك تە, «سارى وزەن» قازاق دالاسىنداعى ەڭ ەجەلگى اۋەندەردىڭ قاتارىنان. ولاي دەيتىنىمىز, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىن ءومىر سۇرگەن قىتاي عالىمى سىما تسيان ەڭبەكتەرىنە سۇيەنگەن ءبىرتۋار, اياۋلى عالىمىمىز الكەي مارعۇلان سولاي جازادى. گۋميلەۆ تە الگىندەي كورسەتەدى دەگەن دەرەكتەردى وقىعانىمىز ەسىمىزدە. سايماقتىڭ «سارى وزەنى» سوعىس كۇيى ەكەنىن بەرتىندە تالاسبەك اسەمقۇلوۆ تا جازىپ كەتتى. جوعارىداعى زەرتتەۋشىلەر سارى وزەن (حۋان حە) ءۇشىن سوعىستا عۇندار قىتايدان جەڭىلگەن دەيدى. تالاسبەك بولسا, «وسى ءبىز وتىرعان جەردى قوندىگەر قۇبا جۇرت دەگەن جايلاعان. قوندىگەر قۇبا جۇرت – الاشتىڭ ارعى اتاسى ەكەن. مىنا ءشۇرشىت بىزبەن سول كەزدە سوعىسىپ ءجۇرىپتى. ىشكى قىتايدا حۋانحى دەگەن وزەن بار. بۇكىل قىتاي جۇرتى سول وزەننىڭ جاعاسىندا ءوسىپ-ونگەن. بىراق زامانىندا حۋانحىنىڭ ەكى قاپتالى, قوندىگەردىڭ اقتىلى قويى مەن كوكالالى جىلقىسى جايلاعان جەر ەكەن. حۋانحىنىڭ قوندىگەرشە اتى – سارى وزەن. ال سارى وزەن بۇكىل قوندىگەر جۇرتىنىڭ اناسى ەكەن. ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن سىيىن-اي, اقىرى قوندىگەردىڭ باسىنان باق تايىپ شۇرشىتتەن جەڭىلەدى. قالىڭ ەل تەرىستىككە, ءتۇن تۇبىنە قونىس اۋدارادى. ول جاقتا ۇرىم دەگەن ەلمەن جانداسادى», دەيدى ء«تالتۇس» رومانىندا.
سايماقتىڭ «سارى وزەنىن» تاتتىمبەت ورىنداعاندا تىڭداۋشىلاردىڭ كوز الدىنا سوعىس, سوعىستاعى ازاماتتاردىڭ مۇشكىل ءحالى ەلەستەگەندەي, كوزدەرى جاساۋراپ, كوڭىلدەرى بوسايدى ەكەن دەسەدى. بۇل تۋرالى حالىق اۋزىندا مىناداي ولەڭ جولدارى قالعان:
«كۇيشى جوق بۇل ارقادا تاتتىمبەتتەي,
توگىلتكەن كۇي تولقىنىن ءبىر مۇدىرتپەي,
سارناتىپ «سارى وزەندى» تارتقان كەزدە
سۇلۋ قىز كەتە الماپتى ءبىر تۇنەتپەي», – دەگەن ەكەن.
«سارى وزەندى» تاتتىمبەت جاناقتان ۇيرەنگەنى تۋرالى دا ايتىلادى. ءتىپتى بۇل كۇيدىڭ شىعۋ مەرزىمىن الكەي مارعۇلان ناقتىلاپ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 140 جىل دەپ جازادى.
قازاق دالاسىنداعى ەڭ ەجەلگى مۇرالاردىڭ بىرىنە جاتاتىن بۇل تۋىندى بىرنەشە زەرتتەۋشىلەر مەن ونەرتانۋشىلاردىڭ ەڭبەگىنە ارقاۋ بولعانى ءوز الدىنا, جوعارىدا كورسەتكەنىمىزدەي, قانشاما ادەبي شىعارمالارعا كىرىكتىرىلگەن. ءبىز بىلەتىن سونىڭ ەكەۋى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇيشىسى» مەن تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇس» رومانى دەسەك, تاعى ءبىرى – مۇحتار ماعاۋيننىڭ «بالا كۇيشى» اڭىزى. وندا سان تاراۋلى كونە كۇيدىڭ سيقىرلى شەرتىسى قاپىسىز سۋرەتتەلەدى. «ون ەكى اباق كەرەيدى بيلەگەن سۇلتان, ءۇش الاشقا ايگىلى كۇيشى سارى نيازدىڭ» شەرتكەنىن جازۋشى بىلاي اسپەتتەيدى:
«مىنە, وسى ساتتە سارى نياز ءوزىنىڭ ەڭ قورقىنىشتى قارۋىن – مىڭنان ءبىر دومبىراشى عانا تارتا الاتىن, بىراق ەشبىر جان يەسى سارى نيازشا تولقىتىپ شەرتە المايتىن سايماقتىڭ «سارى وزەنىنىڭ» تيەگىن اعىتتى. لىقسي توگىلگەن كۇي توعىز قانات اق وردا ءىشىن, ءتورت تاراپ, جەتى ىقىلىمدى تەگىس قاپتاي جاپقان ەدى. ىرگەدەن الدەكىمنىڭ قىستىعا وكسىپ قالعان ءۇنى ەستىلدى. بالا داۋسى. سارى نياز ءوزى سايماق كۇيىن تارتقان كەزدە قىزىعى مەن قۋانىشى دا, ازاسى مەن قازاسى دا مول, جورىققا, سوعىسقا تولى كونە كۇندەر ەلەسى بويىن بۋعان اقساقال قارتتاردىڭ ەڭىرەپ, ەگىلە جىلايتىنىن بىلەتىن. بىراق ايەل مەن بالانىڭ جىلاعانىن اڭداماعان.
...كوسىلە شاپقان ات, قارجىسقان قىلىش, اۋانى تىلە ۇشقان جەبە... ارپالىسا ايقاسقان, شارپىسا تالاسقان توقسان تولعاۋلى اساۋ سەزىم... قات-قابات قايعىنى جاپىرا, سەلدەي توڭكەرىلە قاپتاعان قايراتتى سەرپىن...»
بۇل كۇيدى سارى نيازدان ۇيرەنگەن اتاقتى كۇيشى بايجىگىت بالا كۇنىندە وسىلاي تارتقان دەسەدى. «سارى وزەن» بولىپ تولقىعان سارىن ۇزىلمەسىن.
