شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ

مەملەكەت كارتاسىنا زەر سال­ساق, ۇلان-عايىر كەڭ دالامىز­دا اگرارلىق سالا شەشۋشى ورىنعا سۇرانىپ-اق تۇر. جە­رى­نىڭ كەڭدىگى جونىنەن الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا 9-ورىن السا دا, حال­قى­نىڭ سانى جونىنەن 64-ورىن­داعى قازاقستاننىڭ ءىرى اگرار­لىق-يندۋستريالىق مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىگى بار. ياعني ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسىم سالاسى اۋىل شارۋاشىلىعى بولۋى ءتيىس. جالپى, اۋىل شارۋا­شى­لىعى جوعارى ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن مۇمكىندىگى مول, ۇدا­يى ون­دىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ءماندى نەگىزگى سالانىڭ ءبىرى سانا­لادى. قازىرگى كەزدە اۋىلدا قا­زاقستان حالقىنىڭ 40,8 پا­يى­زى, ەكونوميكالىق بەل­سەن­دى حا­لىق­تىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى تۇ­را­دى. وعان قوسا, اۋىل شارۋا­شى­لىعى – قازاق حالقى ءۇشىن ءداس­تۇرلى اتا­كاسىپ.

پرەزيدەنتىمىز اۋىل شارۋا­شى­­لىعىن دامىتۋدى قازاق­ستان­نىڭ ستراتەگيالىق ماق­سا­تى رەتىندە ايقىنداپ, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باستى اگرارلىق ورتا­لىق­تىڭ بىرىنە اينالۋ مىن­دە­تىن قويدى.

وتكەن عاسىردا قازاقستاننىڭ دۇ­رىل­دەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋەل­­سىزدىك جىلدارى قۇلدىراپ كەت­كەنى تاريحي شىندىق. 1990-جىل­­داردىڭ باسىندا بۇ­رىن­­­عى كە­ڭەستىك شارۋاشىلىق جۇ­يە­­سىنىڭ بۇزىلۋى, جاڭا نا­رىق­تىق قاتىناس­تار مەن قۇ­رى­لىم­داردىڭ تولىق قالىپ­تا­سىپ ۇلگەرمەۋى, شارۋا-ەكونو­مي­كا­لىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى مەن باسقا دا كوپتەگەن فاك­تور­­لارعا بايلانىستى وتان­­دىق اۋىل شارۋاشىلىعى داع­دا­­رىسقا ۇرىن­دى. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سانى بىرنەشە ەسە ازا­يىپ, eگicتىك كو­لە­­مى دە ەداۋىر قىس­قا­رىپ كەتتى. اۋىل­­داردى جاپپاي جۇمىس­سىز­­دىق جايلاپ, اۋىل حالقى قا­لا­لارعا قونىس اۋدارا باستادى. ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە-اق بۇرىن قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ كوبىنەن ايىرىلىپ, تۇرالاپ قال­دى.

«رەسۋرستاردىڭ قارعىسى» ۇعىمىن عىلىمي اينالىسقا ەن­دىر­گەن ريچارد ءاۋتيدىڭ ايتۋىن­شا, قونىستانىپ وتىر­عان اتامە­كەنىنىڭ استى-ءۇستى تابيعي ەن باي­­لىققا تولى بولعانىمەن, بي­لەۋ­شىلەرى قولدا باردى ۇقسا­تىپ يگەرە الماسا, ونداي ەل «رە­سۋرس­تاردىڭ قار­عى­سى­نا» ۇشى­رايدى. ر.اۋتي «رەسۋرسقا تاۋەل­دى ەلدەردەگى تۇراقتى دامۋ: رە­سۋرستىق قارعىستىڭ پروبلەما­سى» اتتى ەڭبەگىندە ەكونوميكاسى مينەرالدى رەسۋرستارعا تاۋەل­دى مەملەكەتتەردى سالىس­تىرىپ زەرتتەگەن. ول برازيليا, مەك­­سيكا سياقتى جەرى كەڭ, قازبا باي­لىق­تارى مول, حالقىنىڭ سانى دا كوپ ەلدەردى تايۆان, وڭ­تۇس­تىك كورەيا, سينگاپۋر سياقتى تابيعي رەسۋرستارى از ەلدەرمەن سالىستىرىپ, دامۋىنداعى ايىرماشىلىقتارىن كورسەتۋگە تىرىس­قان. وسى ارقىلى تاۋار ءوندىرىسى, جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, تۋريزم مەن ەركىن ساۋدا جاساۋدى دۇرىس جول­عا قويۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋ­لىق ساقتاۋدى, قۇرىلىس پەن اۋىل شارۋا­شىلىعىن جاڭاشا ور­كەن­دەتۋدەن تۇسەتىن تابىس تابي­عي قازبا بايلىقتاردى شيكى­زات كۇيىندە ساتۋمەن سالىس­تىر­عاندا الدە­­قاي­دا كوپ تابىس اكەلەتىنىنە كوزى جەتەدى. تىپتەن شيكىزات ساتۋشى ەلدەر وزدەرى ساتقان شيكى­زات­تان وندىرىلگەن تاۋارلاردى بىرنەشە ەسە قىمبات باعامەن قايتا ساتىپ الىپ تۇتىناتىنىن كور­سە­تەدى. سوندىقتان قازاقستان پرە­زيدەنتى ق.توقاەۆ ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا ەكو­نو­مي­كالىق ۇلگى وتە وزەكتى, وتاندىق ەكونوميكانى شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋ مەن ارتاراپتاندىرۋعا سەرپىن بەرە­تىن تىڭ قادام.

بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنتىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءىرى كومپانيالار كوبىرەك بولسا, ناقتى سەرپىلىس جاساۋعا بولادى, ەكسپورتتى ۇلعايتا وتىرىپ, ىشكى نارىقتى دا ۇستاپ تۇرا الا­تىن جاعدايدا بولامىز دەۋى قيسىندى. ورتا جانە شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قولى قىسقا, ولار اگروونەركاسىپتىك كەشەن رەتىندە قىزمەت ەتۋگە قاۋ­قار­سىز. سوندىقتان وتاندىق اگرو­فيرمالاردىڭ ءىرى كومپانيالار قاتارىنا كىرۋى, ءوزارا ءتيىمدى شارتتار نەگىزىندە حالىق­ارالىق كورپوراتسيالاردى بەل­سەن­دى تۇردە تارتۋ ارقىلى ەت, ءسۇت, استىق ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ جانە وندىرىستىك جىلىجاي شارۋا­­­­­­­شىلىقتارىن دامىتۋ سياق­تى ەلى­مىز ءۇشىن بولاشاعى زور با­عىت­تار­عا باسىمدىق بەرگەن ابزال.

سونىمەن قاتار مىناداي مىن­دەت­تەر دە شەشىمىن تابۋى قاجەت:

– اۋىل شارۋاشىلىعىندا جا­عىم­دى ينۆەستيتسيالىق احۋال جا­ساۋعا باعىت­تال­عان كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ;

– قىسقا مەرزىمدە كاپيتال قۇيىلۋىنا جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىندا ونى ۇتىمدى پايدالانۋعا قاجەت­تى ينفراقۇرىلىم قۇرۋ, اۋىل شارۋا­شىلىعىنىڭ ەرەكشەلىك­تەرىن ەسكەرەتىن جەتىلگەن ينۆەستي­تسيا­لىق جوبالار جاساۋ;

– تاريحي تاجىريبەدە ءوزىنىڭ تيىم­دىلىگىن كورسەتكەن اۋىل­شار­ۋا­­­­­­شىلىق كووپەراتسيالارى مەن مەملەكەت كومەگىمەن ماشينا-تراكتور ستانسالارىن نارىقتىق قا­تى­ناستارعا ساي بەيىمدەپ قۇ­رىپ, قايتا جاڭعىرتۋ;

– اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارالاس جوسپارلى-نارىقتىق قاتىناستى قاتار ەنگىزۋ.

جەرىنىڭ جالپى اۋماعى – 2,7 ميلليون شارشى شاقىرىم, وكىنىشكە قاراي, ونىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامايتىن ءشول, شولەيتتى, تا­قىر جانە سورتاڭ جەرلەر. سۋ رەسۋرسى – ەلىمىزدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان سۋ شار­ۋا­شىلىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ اسا ماڭىزدى. بۇرىن ءوز الدىنا دەربەس مينيسترلىك بولعان سۋ شارۋاشىلىعى سالاسى «بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ۇنەمدەۋ», «وڭتايلاندىرۋ», «اكىم­شىلىك رەفورما» سياقتى ءتۇرلى جەلەۋلەرمەن ۇساقتالىپ, بىر­­­نەشە مي­نيسترلىكتىڭ قۇرامىنا بول­­شەك­تەلىپ ەنىپ كەتكەن بولاتىن.

اگروونەر­كا­سىپتىك كەشەندى دامىتۋ – قازاقس­تان­نىڭ ەكونوميكالىق ساياسا­تىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. بۇل – ءبىر جاعىنان, بوس جاتقان اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىن, ىسكە اسىرىل­ماعان ون­دىرىستىك قۋاتتاردى ۇتىمدى پاي­دالانۋ, ىشكى نارىق پەن الەم­دىك نا­رىقتارداعى سۇرانىستى قانا­عات­تاندىرۋ دەگەن ءسوز. ەكىنشى جاعىنان, اگرو­ونەر­كاسىپتى جەتىلدىرۋ, اۋىل­شار­ۋا­­شىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ, وتان­دىق تاۋار وندىرۋشىلەردى, ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىم­دە­رىن وندىرۋشىلەردى قولداۋ مىڭ­داعان جۇمىس ورىندارىن اشۋعا كومەكتەسەدى. ال قازاقستان حال­­قىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىل­دىق جەرلەردە تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل كوپتەگەن ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسە­­­لە­لەردىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

سەيىلبەك مۇساتاەۆ,

ساياسي عىلىمدار دوكتورى

الماتى