كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
تاقىرىپتىڭ وسىلايشا قويىلۋىنىڭ ءوزى ءبىر قىزىق دەرسىڭ! ءيا, تاعىلىمدى تاريحى بار, ءوزىمىز كوپ وقىعان «جاس الاش» گازەتىندە وسى جىلى 18 شىلدەدە باسىلىپتى.
اۋەلى رۋحانيات جاناشىرى قورعالجىندىق ونەر بىلگىرى تىلەۋبەرگەن مالعاجداروۆتى تىڭداپ كورەلىك.
«ماقتانىشى ەلىمنىڭ –
دوسماعامبەت, ۇلەباي.
تۋما دارىن بابالار,
اسەم ءان مەن جىرعا باي».
مادەنيەت تاقىرىبىندا ءجيى جازاتىن ەگەمەندىك جورنالشى نازەركە جۇماباي: «دۋدارايدى تۋدىرعان قازاق», دەپ دۇرىسىن ايتىپ وتىر.
«دۋدارايدى» تۋدىرعان – قورعالجىننىڭ ۇلەباي اقىنى. ءبىز وسىلايشا ايتۋعا ءتيىسپىز.
ەرتەرەكتە «جالىن» جۋرنالىندا اتاقتى كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ ء«دۇيىم دۇلدۇلدەر» دەگەن ەڭبەگى جارىق كوردى. ايگىلى تۇلعا وسىندا «دۋداراي» ءانىنىڭ تۋ تاريحىنا كاسىبي مامان رەتىندە تالداۋ جاساعان. بىرىنشىدەن, ايەل ادامنىڭ جازۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ايتقان. ۇلتى بولەك ادام مۇنداي ءاندى ومىرگە اكەلۋى قيسىنسىز ەكەنىن ايرىقشا اتاپ وتكەن. دياپازونى شالقاق, كەڭ تىنىستى ءان ارقا كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ءتان قۇبىلىس ەكەنىن كورسەتكەن.
ەندى دالەل-دەرەكتەردى العا تارتا سويلەيىك.
قولىمدا قورعالجىننان وتاۋ الىپ, 1977 جىلى بولەك شاڭىراق قۇرعان تەڭىز اۋداندىق «تەڭىز تىنىسى» گازەتىندە 1992 جىلى ماۋسىمدا شىققان اقىن نۇرعوجا ورازوۆتىڭ «دۋداراي» ءانى كىمدىكى؟» دەگەن ماقالاسى بار.
ماقالاعا كەزەك بەرەلىك.
«راديودان «دۋداراي» ءانى اسقاقتاتا شىرقالىپ تۇر. ءۇيدىڭ ىشىندە تىڭداپ وتىرعانداردىڭ ورتاسىندا ەڭگەزەردەي قاريا كوزىنەن جاسى سورعالاپ, ساقالىنا ءسىڭىپ جاتسا دا, ەلەڭ قىلماي قالشيىپ قاتىپ قالىپتى. ءاننىڭ سوڭعى تىنىسى قايىرا كوتەرىلىپ تىنعان كەزدە تۇلعالى قاريا قالىڭ قاباعىن ءبىر سەرپىپ «ۋھ!» دەپ بارىپ, نازارىن راديودان تايدىردى دا:
– شىركىن-اي! وسى ءان مەنىكى دەگەنگە كىم يلانار؟! – دەدى. «وزىمدە دە بار. قۇرداس-زامانداس ەسەپتى دۇيسەن مارقۇمدى ولەڭ-انمەن ءاجۋا ەتەمىن دەپ نە اتامنىڭ قۇنى بار ەدى دەسەڭشى», دەپ از تىندى دا, ء«ان ەل ىشىنە العاش تاراعاندا وزىمدىكى ەكەنىن بىلگەندىكتەن, ول كىمنىڭ اتىنان ايتىلعانىنا باسىندا ءمان بەرمەدىم».
ماقالا اۆتورى مارقۇم اقىن نۇرعوجا ورازوۆ ءماريامنان ەكى جاس ۇلكەن اعاسى الەكسەي ەگوروۆيچ رەكينمەن قورعالجىننىڭ ارىقتى اۋىلىندا ءجيى كەزدەسىپ جۇرگەن. ول ءبىر شەجىرە ادام ەدى. قورعالجىن تورىندەگى بار قازاقتى رۋ-رۋىمەن قاز-قالپىنا قويىپ بەرەتىن.
ماقالانى سويلەتكەن ابزال بولار.
«قازاق جىگىتىنە ءبىرىنشى تۇرمىسقا شىققان ءماريام ەمەس, ونىڭ تۋعان اناسى ءشاريپا (تاتيانا). ەگەر ورىس-قازاق اراسىنداعى نەكەلەسۋدى ۇلتتار دوستىعىنىڭ مۇرىندىعى رەتىندە دارىپتەر بولساق, سول ءشاريپا اتانىپ كەتكەن تاتيانانى دارىپتەۋىمىز كەرەك. ال دۇيسەن مەن ءماريامنىڭ اتتارى اسقاقتاپ بارشا قازاققا ايگىلەنۋى – ۇلەباي اقىننىڭ «دۋداراي» ءانىنىڭ ارقاسى».
ءاننىڭ ءماتىنىنىڭ العاشقى نۇسقاسى بۇرمالانىپ ايتىلىپ جۇرگەنىن دە شەجىرەشى قارت الەكسەي ەگوروۆيچ قاتتى رەنىشپەن ايتىپ وتكەن.
«دۋدارايىم تۋدىم,
دۇيسەن ءۇشىن تۋدىم.
شىركىن-اي, دۇيسەن ءۇشىن تۋدىم».
«دۇيسەننىڭ ورنىنا قايداعى ءبىر «دۋدار» دەگەندى الىپ جۇرسىڭدەر. سودان بارىپ «جىگىتتىڭ دۋدىراعان شاشى بولعان ەكەن» دەگەن جالعاندىققا باراسىڭدار. ءاننىڭ قايىرماسىنداعى «دۋدارايىم تۋدىم» دەگەن» «دۇيسەن ءۇشىن تۋدىم» دەگەندى ۇيقاستىرۋ ءۇشىن الىنعان ەمەس پە؟», دەپ ءبىر قوياتىن.
اقىن نۇرەكەڭ ءبىر كەزدەسكەندە كومپوزيتور, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ءىليا جاقانوۆ ۇلەبايدىڭ «دۋدارايدان» باسقا دا كوپ ءانى بار ەكەنىن ايتىپتى.
قورعالجىن تۋماسى بولعاندىقتان, «سەگىزدە سەرتتى جەرگە جەتكىزبەسەڭ, كورەسىڭ كورەشەكتى اي-داي سايتاتورى-اي» دەگەن جولدارى ءبىزدىڭ دە ەستە قالىپ ەدى. بالا كەزدەن قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ قالعان اندەر عوي.
ءبىر ايتارىم, «دۋداراي» ءانىن كەيبىر ورىنداۋشىلار دۇرىس ايتا الماي ءجۇر. جەلدىرە ايتادى. ءاننىڭ تابيعاتى بۇل ورىنداۋمەن قابىسپايدى.
انا ءبىر جىلى تەلەديداردان, ۆيدەودان قىتايداعى ءبىر باۋىرىمىزدىڭ كەلىستى شىرقاعانىن كوردىك.
ەرتەرەكتە قورعالجىننىڭ ءجون بىلەتىن, كوپتى كورگەن «كوكىرەگى اشىق, كوڭىلى وياۋ» دانا قارتتارىنىڭ اۋزىنان ءماريام شەشەمىزدىڭ اكادەميك احمەت جۇبانوۆقا كوزىنە جاس الا وتىرىپ ايتقان اڭگىمەسىن تالاي ەستىگەنبىز. ءوزىنىڭ ءان شىعارماق تۇگىلى, ءاندى سالا المايتىنى تۋرالى كادىمگى ادامي اڭگىمەسى...
سوقىر ساياسات قازاق مۋزىكاسى مارعاسقالارىنىڭ ءبىرى احمەت جۇبانوۆقا ءوز دەگەنىن ورىنداتتى. كەرەك بولسا كەزىندە وسى تاقىرىپقا پوەما (قاليجان بەكقوجين), وپەرا دا (ە.برۋسيلوۆسكي) جازىلدى.
ال «دۋدارايدى ورىس قىزىنان قىزعانعاننان نە تابامىز؟» دەگەن ناقىپبەك سادۋاقاستەگىنە قويارىمىز: «باۋىرىم, ءسىز قورعالجىننىڭ قاي اقساقالىمەن جولىعىپ ەدىڭىز؟ نەمەسە مۋزىكا تابيعاتىن بىلەتىن مامان با ەدىڭىز؟» دەگەن سۇراق.
سەكسەندى القىمداپ وتىرعان ءبىز, كوزى ءتىرى ۇلەباي ۇرپاعى شىندىققا جانىمىز شىرقىراماسا, كوزىمىز جۇمىلعاننان كەيىن كىم نە ايتاتىنىن جاراتقانعا تاپسىردىق. ءدال قازىر ۇلت قۇندىلىعىن, تاريحي اقيقاتتى «سوۆەتتىك دوستىققا» قيا سالاتىن زامان ەمەس. ادىلەتتىكتىڭ دە ءمانى وسىدا بولسا كەرەك.
تىلەۋبەك ىسقاقوۆ,
حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى
اقمولا وبلىسى,
قورعالجىن اۋدانى
