سول سياقتى بيىل قالا ساياباقتارىنداعى تالاي قاراعاي قۋراپ قالعانىمەن قويماي, اعاشتارعا زيان كەلتىرەتىن جاندىكتەردىڭ تۇرلەرى كوبەيدى. جالپى, الماتىداعى كوگالداندىرۋ ىسىنە قاتىستى قوردالانعان ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلمەس بۇرىن, 20 قىركۇيەكتەن باستاپ كۇزگى اعاش وتىرعىزۋ باستالعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
ماۋسىمدىق كوگالداندىرۋ جۇمىسىنا دايىندىق بارىسى جونىندەگى كەڭەستە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆ بيىل 320 مىڭ اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانسا, ونىڭ 22 مىڭى كوكتەمدە وتىرعىزىلعانىن, قالعانى ەندى ەگىلە باستايتىنىن مالىمدەدى. الايدا وسى ەڭبەكتىڭ ءبارى ەش كەتپەس ءۇشىن ءبىراز ماسەلەنى قاتار شەشۋگە تۋرا كەلەدى.
بيىل كۇزدە الماتىدا 298 مىڭ كوشەت وتىرعىزىلاتىن بولسا, مەدەۋ اۋدانىندا – 22 مىڭ, جەتىسۋ اۋدانىندا – 16 مىڭ, تۇركسىب اۋدانىندا – 28 مىڭ, ناۋرىزباي اۋدانىندا – 10 مىڭ, المالى, اۋەزوۆ پەن بوستاندىق اۋداندارىندا – 5 مىڭ, الاتاۋ اۋدانىندا 207 مىڭ اعاش ەگىلەدى.
ارناۋلى مامانداردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بيىلدان باستاپ اتالىق تەرەكتەر وتىرعىزىلادى.
«انالىق تەرەك جازدا كوز اشتىرمايتىن مولشەردە اق مامىق شاشىپ, ادامداردا اللەرگيا تۋدىرادى. اتالىقتارى مۇنداي رەاكتسيا بەرمەيدى», دەيدى بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى گۇلنار سيتپاەۆا.
ايتقانداي, 2017 جىلى عىلىمي قىزمەتكەرلەر الماتى قالاسىن كوگالداندىرۋ ىسىنە قاتىستى ارناۋلى جيناق شىعارىپ, وعان جەرگىلىكتى كليمات پەن قالالىق جاعدايعا بارىنشا قولايلى اعاش وسىمدىكتەرىنىڭ 200-گە جۋىق ءتۇرىن توپتاستىرعانى ەسىمىزدە.
«وسى جيناقتا كۇزدە شەگىرشىن, ۇيەڭكى, شاعان, قايىڭ, ەمەن, جوكە, تەرەك سياقتى اعاش تۇرلەرىن وتىرعىزۋعا ۇسىنىستار بەرىلگەن. ساندىك اعاشتاردان قابىرجاق, قىنا اعاش سياقتى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە جاسىل تۇرلەرى وتىرعىزىلادى», دەيدى عالىم.
عالىمداردىڭ كەڭەسىمەن وتىرعىزىلعان كوشەتتەر كوپجىلدىق سىناقتان ءوتتى دەسەك تە بولادى. ايازعا, قۇرعاقشىلىق پەن اۋاداعى زياندى قالدىقتارعا توزىمدىلىگىن كورسەتتى.
دەگەنمەن ەندىگى جەردە الماتى قالاسىنىڭ جاسىل جەلەگىن كۇتىپ-باپتاۋ مەن قورعاۋدىڭ جاڭا ەرەجەسىنە سايكەس, كوشەتتەردى تاڭداۋ تالاپتارى كۇشەيتىلىپ وتىر.
جوعارىداعى ماسەلەگە وراي الماتى قالالىق ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتا باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرىك ادىلباەۆ: «جاسىل جەلەكتەردى قورعاۋدىڭ بۇرىنعى ەرەجەسىنە سايكەس, 2021-2022 جىلدارى ءاربىر جاسىل جەلەككە 500 تەڭگەدەن باستاپ 6 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قاراجات بولىنەتىن. بۇل سوماعا ەكى جىل ىشىندە جاسىل جەلەكتى ساتىپ الۋ, وتىرعىزۋ جانە كۇتۋ كىرەتىن. بىراق وسى اقشاعا ساتىپ الىنعان كوشەتتەردىڭ 30%-ى قۋراپ قالدى. ەندىگى جەردە قالا اكىمى ە.دوساەۆتىڭ پارمەنىمەن ءبىر جاسىل جەلەككە بولىنگەن بيۋدجەت 16 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوبەيدى. بۇل باعاعا جاسىل جەلەكتى ساتىپ الۋ, وتىرعىزۋ جانە ساپالى كۇتىمدى قامتاماسىز ەتۋ, 3 جىل بويى سۋارۋ كىرەدى», دەيدى.
جاڭا ەرەجەدە وتىرعىزىلاتىن كوشەتتەردىڭ بيىكتىگى كەمىندە 2,5-3 مەتر ءارى ساپالى بولۋى كەرەك, سونىمەن قاتار ەگىلگەن اعاشتاردى جاقسىلاپ سۋارۋ سىندى تالاپتار كۇشەيدى. بۇرىن مۇنداي تالاپتار بولعان ەمەس. بىلتىردان بەرى كۇزگى-كوكتەمگى ماۋسىمدا ساياباقتاردا, گۇلباقتار مەن جولداردىڭ جيەگىنە 973 مىڭ كوشەت وتىرعىزىلىپ, بۇلاردىڭ 50%-ى 29 ۇڭعىما مەن جەر استىنداعى سۋ بۇرۋ جۇيەسىن جۇرگىزگەننىڭ ناتيجەسىندە جاڭا ادىسپەن سۋارىلا باستادى. قازىرگى كەزدە ارىقتار ارقىلى وزەن اعىنىن باعىتتايتىن ەسكى سۋ جيناعىش قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتىر.
وعان قوسا قالىپتاسقان ءداستۇر ارقىلى كوشەتتەر الماتى وبلىسىنىڭ تالىمباقتارىنان ساتىپ الىنادى. بۇرىنعى تالىمباقتار قالا قاجەتتىلىگىنىڭ 60%-ىن عانا قامتاماسىز ەتەتىنىن ەسكەرىپ, بيىل كوشەتتەر كليماتتىق جاعدايى الماتى قالاسىنا ۇقساس تۇركىستان وبلىسىنىڭ تالىمباقتارىنان الىنباق. اماندىق بولسا, الداعى ۋاقىتتا الماتى وبلىسىنىڭ تالىمباقتارى جوسپارلى تۇردە جۇمىس ىستەپ, كوشەت تاپشىلىعىن شەشىپ بەرەدى دەۋگە نەگىز بار, ءارى بۇل تالىمباقتاردىڭ تاپسىرىسى مەن وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋعا, اۋىلدارداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
ماۋسىمدىق كوگالداندىرۋ جۇمىسىنا دايىندىق بارىسى جونىندەگى كەڭەستە اعاشتاردى سۋ تاسيتىن كولىكتەرمەن سۋعارۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۆتوماتتى تۇردە سۋارۋعا الماستىرسا, بۇل بيۋدجەت قاراجاتىن ەكى ەسەگە ۇنەمدەيتىنى ايتىلدى.
ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتا باسقارماسى مەردىگەر ۇيىمدارمەن قالانى كوگالداندىرۋ جونىندەگى شارت جاساعان كەزدە اۆتوماتتى سۋارۋ جۇيەسىن ورناتۋ مىندەتتى ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. وعان قوسا 2023 جىلى قابىلدانعان جاسىل جەلەكتەردى كۇتىپ-باپتاۋ جانە قورعاۋ ەرەجەسىنە سايكەس, وسى جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان ۇيىمدارعا 3 جىلعا دەيىن وزدەرى وتىرعىزعان اعاشتارعا كۇتىم جاساۋ جۇكتەلگەن.
وسى ارادا الماتى اينالىپ وتە المايتىن تاعى ءبىر ەسكى ماسەلە بار ەكەنىن ەسكە سالا كەتۋ كەرەك, بۇل – قارتايعان اعاشتاردان قۇتىلۋ. ويتكەنى ءدىڭى شىرىگەن اعاشتار ادامداردىڭ ۇستىنە قۇلاپ, كولىكتەردى قيراتىپ, ءتىپتى قايعىلى وقيعالاردى دا بىلەمىز. سوندىقتان بيىل كارى اعاشتاردى كەسۋ جونىندەگى جۇمىستارعا سايكەس, كەسىلگەن ءاربىر اعاشتىڭ ورنىنا 10 كوشەتتەن (170 مىڭ كوشەت) وتىرعىزۋ ءۇشىن 17 مىڭعا جۋىق اعاشتى كەسۋ كوزدەلگەن.
ايتقانداي, قالانى جايقالتۋ ىسىنە تۇرعىندار دا ارالاسا الادى. بيىل «جاسىل اۋلا» اكتسياسى كەزىندە اينالاسىن اباتتاندىرامىن دەگەن الماتىلىقتارعا كوشەتتەر تەگىن بەرىلىپ جاتقانى قۋانتادى. كۇزدە وسى ماقساتتا تاعى دا 3 مىڭ كوشەت دايىندالعان.
ال ەندى ءسوز باسىنداعى ماسەلەگە ورالايىق. تەحنولوگياعا سايكەس, كوشەتتەردى وتىرعىزۋعا ارنالعان شۇڭقىرلار الدىن الا قازىلىپ, 5-10 كۇن بۇرىن جەلدەتىلۋى كەرەك. كوشەت وتىرعىزاتىن مەردىگەرلەر ءتيىستى تالاپتاردى بۇزعانى انىقتالعان جاعدايدا ايىپپۇلدار مەن ورنىنا اعاش ەگۋدى مىندەتتەۋ قاراستىرىلعان. تالىمباقتارداعى كوشەتتەردى قالاعا كوشىرۋ جاسىل جەلەكتەردىڭ بيولوگيالىق ۇيقىعا كەتكەن, ياعني سول قوزعالىسى توقتاعان سوڭ قارا كۇزدە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.
عالىمداردىڭ, ياعني باس بوتانيكالىق باق پەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كوشە بويىنا نەگىزىنەن ەمەن, ۇيەڭكى, شەگىرشىن, شاعان, تەرەك, ال ساياباقتار مەن الاڭداردا ساناعاش, قايىڭ, قاراعان, شىرشا مەن الما, شيە, المۇرت, ورىك سياقتى جەمىس اعاشتارى وتىرعىزىلادى. اعاشتىڭ بۇل تۇرلەرى قالىڭ ءارى سايالى اعاشقا اينالىپ, لاس اۋا اعىنىن جاقسى ۇستايدى.
بيىل قالانىڭ جاسىل قورىن جۇيەلى سۋارۋ ءۇشىن سۋ جيناعىش قۇرىلىسى مەن رەكونسترۋكتسياسى باستالدى. قازىر نىساندارداعى جۇمىس 80%-عا اياقتالدى, «حالىق ارەنا», «قالقامان» گۇلباعىنا, «جەلتوقسان» ساياباعى, شااج, تيميريازەۆ پەن ۋسيكوۆ كوشەلەرىنە سۋ جۇرگىزىلدى. ءارى قالادا ارىقتار جەلىسى كەڭەيتىلىپ, جاسىل جەلەكتەردى اۆتوماتتى سۋارۋ مەن تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر.
ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتا باسقارماسى بيىل شىلدە ايىندا جاسىل جەلەكتەردى بيولوگيالىق زالالسىزداندىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىن اتقاردى. جاپىراق كەمىرگىش, اعاشتاردىڭ ءدىڭىن سوراتىن زيانكەستەر مەن زەڭ اۋرۋلارىن قوزدىرعىشتارىنا قارسى 2,3 ملن-نان اسا اعاش وڭدەلەدى دەپ جوسپارلانعان. زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, وڭدەۋ تۇنگى مەزگىلدە, تاڭ الدىندا جۇرگىزىلەدى. مونوفاگ زيانكەستەرىنە مەيلىنشە اسەر ەتۋ ءۇشىن بيىل ءبىرىنشى كەزەڭدە (ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ باسىندا) ەمەن اعاشتارى ءتورت رەت, تەرەكتەر ەكى رەت وڭدەلدى. بۇرىن وسىمدىكتەردى بيولوگيالىق قورعاۋ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ باسىندا ءبىر-اق رەت جۇرگىزىلەتىن, بىراق مۇنداي زالالسىزداندىرۋ جيىلىگى مونوفاگ زيانكەستەرى ءۇشىن جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتتى. بيىل بارلىعى 4 كەزەڭنەن تۇراتىن بيولوگيالىق وڭدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانعان. 20 قىركۇيەكتە 4-كەزەڭ اياقتالادى.
قالاي دەسەك تە, الماتىعا ءوزىنىڭ «جاسىل جەلەكتى قالا» داڭقىن قايتارىپ بەرۋ ءۇشىن كوگالداندىرۋ ىسىنە جۇمسالاتىن قاراجاتتى ءتيىمدى جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى.
الماتى
