شايقالعان شاڭىراق قوعامنىڭ قابىرعاسىن سوگەدى

ەلىمىزدە بىرەر جىلدا بۇزىلعان نەكەلەردىڭ سانى شامالى ازايعانى بايقالادى. بىراق كەيىنگى ون جىلدا ءبىر ۇدەپ, ءبىر باسەڭدەپ تۇرعان اجىراسۋ كورسەتكىشى جالپى العاندا وڭالماي تۇر. «ازاماتتىق حال اكتىلەرى جازبالارى» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازىرگى احۋال ون جىل بۇرىنعى جاعدايدان ەش وزگەرە قويماعان. دالىرەك ايتساق, 2013 جىلى – 51 305, 2014 جىلى – 54 438, 2015 جىلى – 53 007, 2016 جىلى – 51 775, 2017 جىلى – 54 948, 2018 جىلى – 54 859, 2019 جىلى – 59 899, 2020 جىلى – 58 466, 2021 جىلى – 51 950, 2022 جىلى 51 220 اجىراسۋ تىركەلگەن.

ال بيىل شىلدە ايىنداعى, ياعني جەتى ايداعى دەرەك بويىنشا, ەلىمىزدە بۇ­زىل­عان نەكەلەردىڭ سانى – 9 650, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 9,2%-عا از. بيىلعى اجىراسۋ فاكتىسىنىڭ 74%-ى قالالاردا تىركەلگەن, ياعني 7 147 شاڭى­راق شايقالعان. ال اۋىلداردا بۇزىلعان نەكەلەردىڭ ۇلەسى 26%-دى قۇ­راي­دى, بۇل – 2 503 وتباسى. وڭىرلەردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ اجىراسۋ كورسەتكىشى الماتى (1 262) جانە استانا (878) قالا­لا­رىندا, سونداي-اق قاراعاندى وبلىسىندا (862) تىركەلىپ وتىر.

كەز كەلگەن شەتىن ماسەلەنىڭ شەشىمىن ىزدەردە سالدارمەن ەمەس, سەبەپپەن كۇرە­سۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنى انىق. ال اجى­راسۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى قانداي؟ بۇل رەتتە ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ تىر­كەۋ قىزمەتى جانە زاڭ قىزمەتىن ۇيىمداس­تىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ دەرەگىن العا تار­تۋعا بولادى. بۇل حابارلامادا: «ەكى جاقتى كەلىسىممەن نەكەنى بۇزۋعا ءوتى­نىش بىلدىرگەن ازاماتتار اجىراسۋدىڭ سەبەبى رەتىندە كوبىنە «مىنەزدىڭ سايكەس كەلمەۋىن» كورسەتكەن» دەلىنگەن. ارينە, مۇنداي قادامعا بارعان ازاماتتار وسى سەبەپتى فورمالدى تۇردە كورسەتۋى مۇم­كىن ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. مۇنىڭ ارتىندا باسقا دا ماسەلەلەر جاتۋى مۇمكىن. مىسالى, قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى جۇرگىزگەن 2022 جىلعى الەۋمەتتىك ساۋالداماعا قا­تىسقاندار قانداي جاعدايلاردىڭ اجىراسۋعا سەبەپ بولا الاتىنىن كورسەتكەن. ايتالىق, رەسپوندەنتتەردىڭ جاۋابى بويىنشا اجىراسۋعا سەبەپ بولاتىن جاعدايلاردىڭ ەڭ نەگىزگىسى مىنالار: ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىرەۋىنىڭ ماسكۇنەمدىگى, ناشاقورلىعى (61,7%), وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق (51,1%), ءجۇرىس جاساۋ (47%), قۇمار ويىن­دارىنا سالىنۋ (38,4%), ءداستۇرلى ەمەس جىنىستىق كوزقاراس (22%).

قالاي دەگەنمەن اجىراسۋدىڭ دۇ­رىس قادام ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. الاي­دا اتال­عان الەۋمەتتىك زەرتتەۋدە وتانداس­تا­رى­مىزدىڭ باسىم بولىگى كيكىلجىڭى بىت­پەي­­تىن قارىم-قاتىناستان گورى اجىراسۋ­دىڭ ءجون ەكەنىن ايتىپتى. مىسالى, رەس­پوندەنتتەردىڭ 41,3%-ى اجىراسۋ جا­عىم­­سىز جاعداي ەكەنىمەن كەلىسە وتى­رىپ, كەيدە بىتپەيتىن ارازدىققا قاراعان­دا اجىراسۋ دۇرىس شەشىم دەپ سانايدى. سونداي-اق ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 12,8%-ى اجىراسۋ جاڭا ءومىر باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ جاۋاپ بەرگەن. ال ولاردىڭ 39,8%-ى قانداي جاعدايدا دا اجىراسۋعا جول بەرمەۋ كەرەك دەگەندى العا تارتىپتى.

وسى ورايدا ءبىز بىرقاتار ساراپشى­نىڭ پىكىرىنە دە قۇلاق تۇرگەن ەدىك. پرەزي­دەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە دەموگرافيالىق ساياسات جونىن­دەگى ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, «Talbesik» كوپبالالى انالار وداعى» قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ءلاززات قوجاح­مەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر ازاماتتار الەۋمەتتىك جەڭىلدىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاعاز جۇزىندە عانا اجىراسادى.

«وكىنىشكە قاراي, قازىرگى كەزدە ەلى­مىزدە وتباسى ينستيتۋتى اجەپتاۋىر السى­رەپ قالدى. ونىڭ ءبىر دالەلى – قانشاما شاڭىراق شايقالىپ, اجىراسىپ جاتقان وتباسىلار كوپ. تولىق ەمەس وتباسىندا تاربيەلەنگەن بالالاردىڭ بولاشاعى الاڭداتپاي قويمايدى. جالپى, جالعىز­باستى انالار دا كوبەيىپ بارادى. بۇرىن­عى كەزدە جالعىزباستى انالار دەگەندى تەك كۇيەۋى قايتىس بولعاندار دەپ تۇسىنە­تىن ەدىك. بۇگىندە تۇرمىس قۇرماي-اق بەس-التى بالانى دۇنيەگە اكەلەتىن جال­عىز­­باستى انالار دا بار. مەملەكەت تا­را­­پىنان ونداي ساناتتاعىلارعا 04 دە­گەن انىقتاما بەرەدى. ياعني ولاردىڭ بوسانعان بالالارىنا قۇجات دايىنداردا اكەسى دەگەن باعان تولتىرىلمايدى. ءتۇرلى جاعدايلار تۋىنداپ, ءبىر نەمەسە ەكى بالانى اكەسىز دۇنيەگە اكەلۋگە بولاتىن شىعار, بىراق ودان كوپ بالانى بوسانىپ, اكەسىز ءوسىرۋ دەگەندى ءوز باسىم قۇپتامايمىن. نەگىزىندە بۇل سانات­تاعى وتباسىلاردا اكەسى بولادى, بىرگە ءومىر سۇرەدى, بىراق زاڭدى تۇردە نەكە قۇرىپ, بالالارىنا ءوز تەگىن بەرگىسى كەلمەيدى. قورقىنىشتىسى, مۇنداي جاعداي كادىمگىدەي بەلەڭ الىپ بارادى. قازىر ەلىمىزدە جالعىزباستى انالاردىڭ سانى 100 مىڭنان اسادى. وسى ماسەلەنىڭ تۋىنداۋىنا باسپانانىڭ جوقتىعى دا سەبەپ بولىپ وتىر. ويتكەنى جالعىزباستى انا رەتىندە تىركەلگەن, كوپ بالاسى بار ايەل بولسا, ءۇي كەزەگىندە العا جىلجۋعا مۇمكىندىك مول دەگەن تۇسىنىك بار. بىراق شىن مانىندە مۇنداي جەڭىلدىكتەر جوق. بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبارىن مەملەكەت دەر كەزىندە رەتتەگەن جوق. تەك بيىلدان باستاپ جالعىزىلىكتى انالارعا بەرىلەتىن جەڭىل­دىكتەر الىنا باستادى. بۇعان دەيىن كوپتەگەن جەڭىلدىك قاراستىرىلعان ەدى. وسىنىڭ ءبارى وتباسىلاردىڭ قاعاز جۇزىندە وتىرىك اجىراسۋىنا اكەپ سوقتىردى», دەيدى ساراپشى.

ل.قوجاحمەتوۆا وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋداعى وسىناۋ ماسەلەلەردى كوتەرىپ قانا قويماي, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا دا اتسالىسىپ ءجۇر. ول بۇگىنگە دەيىن قاراعاندى وبلىسىندا وتباسىن قول­دايتىن 4 ورتالىق اشىپتى. سونىڭ ۇشەۋى اۋدانداردا ورنالاسقان. بۇعان قوسا 32 وتباسىعا دەمەۋشى تاۋىپ, باسپاناعا قول جەتكىزۋگە سەپتەسكەن ەكەن.

«جالپى, اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇيەلى تۇردە اينالىسۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە وتباسى ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ ءارتۇر­لى باعىتتار بويىنشا بىرنەشە مي­نيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىنە تيەسىلى. بۇل رەتتە مەن بۇل مىندەتتى تەك ءبىر مينيسترلىككە قانا تەلىپ, ءوز الدىنا بولەك وتباسىن قولداۋ كوميتەتىن اشۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءتىپتى كەيبىر مەملەكەتتەردە وتباسى ىستەرى بويىنشا ارناۋلى مينيسترلىكتەر دە جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ل.قوجاحمەتوۆا.

ال الەۋمەتتانۋشى ەلميرا وتار وتبا­سىن كۇيرەتەتىن فاكتورلارمەن كۇرە­سۋ ءۇشىن ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندى­لىق­تاردىڭ ماڭىزىن كۇشەيتە ءتۇسۋ كەرەك دەپ سانايدى.

ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ترانسفورماتسياسى ءجۇرىپ جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. بۇل – اشىق قوعامعا ءتان قۇبىلىس. وتباسىلاردىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋىنا كاپيتاليزم, ەكونوميكالىق باستاۋلار, سايا­سي جانە مادەني فاكتورلار اسەر ەتەدى. الەۋمەتتىك ينستيتۋتتىڭ السىرەۋى اجىرا­سۋلاردىڭ كوبەيۋىنەن كورىنەدى. اسىرەسە, پاندەميادان كەيىن بۇل كەلەڭسىز جاعداي قاتتى ءبىلىندى. ياعني ءاربىر ءۇشىنشى وتباسى بۇزىلىپ جاتىر. بۇعان ءبىر سەبەپ – ۇرپاق ارالىق ساباقتاستىقتىڭ ناشارلاۋى, نۋكلەارلى وتباسىلاردىڭ كوبەيۋى. مىسالى, بۇرىندا ءبىر شاڭىراقتىڭ استىن­دا ءۇش بۋىننىڭ ۇرپاعى تۇردى: اتا-اجە, اكە-شەشە, بالا. قازىرگى زاماندا جاس­تاردىڭ وسىلاي ەرتە ەنشىسىن الىپ, بولەك تۇرىپ كەتۋى كوپتەگەن نەكەنىڭ بۇ­زىلۋىنا كەرى ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. جاس­تاردىڭ سۋبمادەنيەتىنىڭ وزگەرۋى وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ السىرەۋىنە, وزگەرۋىنە اكەپ سوقتىردى. مۇنداي جاعدايعا الەۋ­مەتتىك جەلىلەر دە كوپ ىقپال ەتەدى», دەدى ە.وتار.

«اكەلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ماقسۇت­بەك ايتماعانبەتتىڭ ايتۋىنشا, وتاعاسى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنگەن جاعدايدا وتباسىلىق ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى تارقايدى.

«وتاۋ قۇرىپ جاتقان جاستار اۋەلدەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى كەرەك. ياعني شاڭىراق كوتەرۋدىڭ, اتا-انا بولۋدىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى وتە زور. بۇل رەتتە ەر ادام وتباسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساق­تاۋ­دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ياعني وتاعاسى ءۇيىن تەك ماتەريالدىق جاعى­نان قامتاماسىز ەتۋ­دى عانا ويلاماي, شاڭى­راعىنداعى جىلى اۋرانى دا ساقتاۋعا ءمان بەرۋى كەرەك. ەگەر ازامات جارىنا, بالا-شاعاسىنا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولسە, بالا تاربيەسىن تەك ايەلىنە ارتىپ قويماي, ءوزى دە تەڭ دەڭگەيدە اتسالىسسا, ونداي شاڭىراقتىڭ شايقالۋى وتە قيىن. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى كەزدە ومىرگە جەڭىل قارايتىن, كەزدەسكەن قيىن­دىقتاردى ەڭسەرە المايتىن ازا­ماتتاردىڭ كەزدەسەتىنىن جوققا شىعا­را المايمىز. ءتىپتى اجىراسقاننان كەيىن دە بالالارىنان حابار الماي, الي­مەن­تىن تولەمەي, بار اۋىرتپالىقتى ايەل­دەرگە سىلتەي سالاتىن جىگىتتەر دە جوق ەمەس. ءبىز كوبىنە انا مەن بالانى العا قويىپ, سولارعا كوبىرەك نازار اۋدارامىز عوي. سول سياقتى اكەلەر ينستيتۋتىن كۇشەيتۋگە دە باسا ءمان بەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن», دەيدى م.ايتماعانبەت.

«باس ەكەۋ بولماي, مال ەكەۋ بولمايدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. بۇل وتباسىنا عانا ەمەس, جالپى قوعامعا دا قاتىستى. ياعني باس قۇراعان وتباسىلار كوبەيگەن سايىن ەلدىڭ دە كوسەگەسى كوگەرە بەرەدى. ال كەرىسىنشە ءار شاڭىراقتىڭ شايقالۋىمەن قوعامنىڭ ىرگەسى سوگىلە بەرمەك. ىلگەرى جىلجيمىز دەسەك, تۇتاستىعىمىزعا ىرىتكى بولاتىن وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلارعا جول بەرمەۋ جاعىن قاراستىرۋ ماڭىزدى.