كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
كەزىندە اۋە كومپانياسىنىڭ ۇشاققا دومبىرانى يەسىمەن قوسا الىپ مىنگىزبەگەنىن ايتىپ «قىرعىن» سالعان قازاق بالاسى بۇل جولى دا قاراپ قالمادى. ويتپەگەندە شە, ۇلتتىڭ جاندى جەرى دومبىراسى مەن قوبىزى ەمەس پە؟ وعان قۋانباسا, رەنجۋدىڭ كەرەگى جوق سياقتى. ورە تۇرەگەلسە دە كىنالاي الماس ەدىك. بىراق باسىنان ءالىپتىڭ ارتىن باققان ەلدىڭ بالاسى كورەگەندىك تانىتىپ, جانايقايىن جەتكىزگەنىمەن, بەيساۋات ءىس پەن سوزگە بارعان جوق. سونىمەن قازاقتىڭ جانى مەن ارىنداي دومبىراعا سوقتىعىپ, ءتىل تيگىزۋ قاشان, قالاي تىيىلادى؟
ءبىز دومبىرانى ۇشاققا جولاۋشىمەن قوسا مىنگىزبەۋگە تىرىسقان اۋە كومپانياسىن دا, سويتسە دە ونى وزىمەن الا جۇرگەن وجەت يەسىنىڭ ارەكەتىن دە سوكپەيمىز. ويتكەنى ءار مەكەمەنىڭ, ءار كومپانيانىڭ ەرەجەسى, بەلگىلەنگەن تالاپ-تىلەكتەرى بار عوي. ول تالاپ-تىلەك بارىنە بىردەي. قاۋىپسىزدىك شارتتارى بولۋى دا بەك مۇمكىن. دومبىرانى اقىن يگىلىككە ۇستاسا, الاياق بىرەۋلەر اقىن نە ءانشى كورىنىپ, شاناعىنا الدەنە جاسىرىپ ءوتۋى دە عاجاپ ەمەس. ارينە, وندايدان قۇداي ساقتاسىن. نە دەسەك تە كوپشىلىك ورىندا ءبىرىنشى قاتاڭ تالاپ – ساقتىق. سوعان وراي اۋە كومپانياسى كەزىندە رەسمي مالىمدەمە دە تاراتىپتى. قوش كوردىك.
بۇعان قوسا حالىقتىڭ شۋى دا ورىندى. اينالايىن-اۋ, جانى مەن ارىن قارالاعانداي جاندى جەرىنەن ءتيىپ جاتسا, كىم دە بولسىن قارسى تۇرىپ, ءوزىن قورعاۋعا كوشپەي مە؟ ال اي مەن كۇننىڭ امانىندا سەبەپسىز دومبىراعا سوقتىعۋ قازاقتىڭ بار اسىلىنا اشىق مايدان جاريالاۋمەن پارا-پار قۇبىلىس. وسىدان ەكى-ءۇش كۇن بۇرىن عانا ءدىني جات اعىمداعىلار دومبىراعا قاتىستى جاريا ەسى دۇرىس ادامدى بەيجاي قالدىرمادى. ۇلتتىق قانا ەمەس, ادامزاتتىق مادەنيەتكە اشىلعان اشىق مايدان ىسپەتتى. دومبىرا حارام (اللا ساقتاسىن) بولسا, جالعىز قازاق ەمەس, كەز كەلگەن ۇلتتىڭ وسى قاتارلى ۇلتتىق اسپاپتارىنىڭ ءبارى ىسكە العىسىز, وندا ورىندالاتىن بارلىق ساز-اۋەن, ۇلى مادەنيەت اتاۋلىنى جوققا شىعارۋ كەرەك دەگەن ءسوز. وسى ورايدا جۋىردا ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆاعا ساۋال جولداپ, ماسەلە كوتەردى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاق پەن دومبىرا ەگىز ۇعىم. بارشامىزعا ورتاق قۇندىلىق دومبىرانى جان-جاقتى ناسيحاتتاپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ وتە ماڭىزدى», دەپ اسىل قۇندىلىعىمىزعا ءمان بەرۋگە شاقىردى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى قوعام اراسىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە دومبىرا اسپابىنا دەگەن شابۋىلدار, ۇلتتىق دۇنيەتانىمىمىزعا جات قاۋىپتى پىكىرلەر كوبەيىپ بارادى. اسىرەسە ءدىني جات اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەن كەيبىر قازاقستان ازاماتتارى جۇرتتى اداستىراتىن تەرىس پىكىرلەر تاراتىپ جاتىر. بۇعان الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەلدەي ەسىپ جۇرگەن «دومبىرا حارام» دەگەن سياقتى ادام شوشىتار الىپقاشپا سوزدەر دالەل.
دومبىراعا ءتيىسۋ – ۇلتقا ءتىل تيگىزۋ, ءتولتۋما مادەنيەتىمىزدى قورلاۋ, وتكەن تاريحىمىز بەن بۇگىنىمىزگە كولەڭكە ءتۇسىرۋ دەپ قابىلدايمىز. دومبىرا قازاقتىڭ كەۋدەسىندەگى جانى مەن اق ديدارىنداعى ارى. بابالار ءسوزىن بۇگىنگە جەتكىزدى, بۇگىننىڭ ءسوزىن ەرتەڭگە جەتكىزەتىن دە وسى قاسيەتتى دومبىرا. ەندەشە, اسپاندا دا, جەردە دە دومبىرا قازاقپەن بىرگە جۇرەدى. ازاتتىعىمنىڭ, قازاقتىعىمنىڭ بويتۇمارىنداي قاسيەتتى دومبىراعا ءتىل تيگىزۋگە, قورلاۋعا جول بەرمەيىك. ارمەن دە, زاڭمەن دە قورعاي بىلەيىك. جات اعىمداعىلاردىڭ ساندىراعىنا تىيىم سالايىق. «Amanat» پارتياسىنىڭ تۇعىرناماسىندا دا رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭعىرتۋعا ءمان بەرىلگەن.
توقسان اۋىز ءسوزىمنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى:
ءبىرىنشى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەكتەپتە دومبىرا ۇيرەتۋ ساباقتارىن ەنگىزۋ قاجەتتى ءارى دۇرىس باستاما دەگەن ءسوزىن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ەسكەرۋسىز, اياقسىز تاستاماۋعا ءتيىس. مەكتەپتەردە ءان-كۇي ساباعىندا دومبىرا اسپابىن ۇيرەتۋ وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلسىن.
ەكىنشى, باق-تا, راديو جانە تەلەارنالاردا دومبىرا اسپابىنىڭ قۇندىلىعىن اشاتىن ءان-كۇي, جىر-تەرمە, ايتىس ونەرلەرى كوبىرەك ناسيحاتتالسىن.
ءۇشىنشى, قۇزىرلى ورگاندار, ءدىن ىستەرى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان تەرىس اعىم جەتەگىندە كەتكەن ادامدارمەن جۇمىس جۇرگىزۋدى كۇشەيتۋگە ءتيىس. جاۋاپتى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جازباشا ۇسىنۋىڭىزدى سۇرايمىن».
مۇندا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرىلۋگە ءتيىس ءسوز دەپۋتاتتىڭ «دومبىرانى زاڭمەن دە قورعاي بىلەيىك» دەگەن پىكىرى. ويتپەگەن جاعدايدا دومبىراعا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا ءتىل تيگىزۋ, اقپاراتتىق شابۋىل, تاعى باسقا كەلەڭسىزدىكتەر بۇدان بىلاي دا جالعاسپاسىنا كىم كەپىل؟ بۇل ارادا دومبىرامەن قاتار, قوبىز اسپابى دا بارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. وسى جانە باسقا دا ۇلتتىق اسپاپتىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالاتىن بارلىق مۇرا زاڭمەن قورعالىپ, ولاردى ورىنداۋشىلارعا مارتەبە بەرىلمەيىنشە, كۇللى قۇندىلىق ساۋداعا تۇسكەن مىنا زاماندا ۇلتتىق ونەر وگەيدىڭ كەبىن كيىپ, جەتىمسىرەي بەرەرى ءسوزسىز. بيىلعى تامىز ايىنىڭ 21-دە وسى گازەت بەتىندە جاريالانعان «جىرشىلىق ونەردىڭ مارتەبەسى قانداي؟» اتتى ماقالامىزدا بۇل ماسەلەنىڭ شەت جاعاسى قوزعالعان. وندا 2023 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپاننىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتى جەتىلدىرۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىن نەگىزگە العانبىز. جالپى, جىرشىلىق, كۇيشىلىك ونەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, تەك دومبىرا مەن قوبىزدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن شىعاتىندىقتان, بۇنىڭ ءبارى زاڭمەن قورعالىپ, ورىنداۋشىلارعا مارتەبە بەرىلۋى – ۋاقىت تالابى.
«مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى كۇنى كەشە قابىلداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەني ساياساتىنىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى مەن مادەنيەت تۋرالى زاڭدى زەردەلەپ شىعىپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلدىم. ەلىمىزدە زاڭ اكتىلەرىندە قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن ۇلتتىق ونەرى تۋرالى كونتسەپتۋالدى دۇنيەلەر كورىنىس تاپپاعان جانە جاقىن بولاشاقتا ولاردى ناسيحاتتاۋ, دامىتۋ شارالارى مۇلدەم قاراستىرىلماعان.
ءسوزىم دالەلدى بولۋى ءۇشىن بىرنەشە مىسال كەلتىرە كەتەيىن: دومبىرادا كۇي ورىنداۋ مەن ايتىس ونەرى يۋنەسكو شەشىمىمەن ماتەريالدىق ەمەس مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن, الايدا وسى ەكى ونەر سالاسىنا قاتىستى جوعارىدا ايتقان 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما مەن «مادەنيەت تۋرالى» زاڭىمىزدا بىردە-ءبىر نورما جوق. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وداعى تەك قانا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەني مۇرالارىن ساقتاۋ ءارى دامىتۋ باعىتىندا 400-دەن اسا قۇقىقتىق جانە نورماتيۆتىك اكتى قابىلداعان. ال ءبىزدىڭ زاڭنامادا «جىر», «جىراۋ», «جىرشىلار» تۋرالى, جالپى, قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن ونەرىنە قاتىستى ءبىر اۋىز ءسوز جوق», دەپتى ابزال قۇسپان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا. دەمەك, ءوزىمىزدى قادىرلەيىك دەسەك, دومبىرادان باستاپ بارلىق ۇلتتىق اسپابىمىز بەن مۇرامىزدى زاڭمەن قورعاپ, ءتيىستى شارالاردى قولعا الۋ كەرەك.
