كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
وتكەن كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىدە ءومىر شىنىبەك ەسىمدى ءبىلىمدار قازاق «ۆالدارولىق عاشىقتار» اتتى پوست جاريالاپ, ەرىكسىز نازار اۋدارتتى. مىڭداعان جىل جەر استىندا ساقتالعان, ءبىر-ءبىرىن قۇشىپ جەرلەنگەن عاشىقتار سۇيەگىنىڭ سۋرەتى ەكەن. ول كىسى «قوزى كورپەش – بايانداي, ءبىر مولادا ولسەم-اۋ». قازاق انىنەن» دەپ تاقىرىپ قويىپ, بىلاي دەپتى: «ۆالدارولىق عاشىقتار». يتالياداعى ۆالدارو قىستاعىنىڭ جانىنان تابىلعان مىناۋ ادام قاڭقالارىنا ارحەولوگتەر وسىنداي اتاۋ بەرىپتى. نەوليت ءداۋىرى. كەمى 6000 جىل بۇرىن جاستارى شامامەن 20 جاستاعى ەر مەن ايەل بەلگىسىز سەبەپپەن قۇشاقتاسىپ قازا تاۋىپتى».
«قازاق انىنەن» دەگەن تاقىرىپ بىردەن اسەتتىڭ ء«ىنجۋ-مارجانىن» ەسكە سالدى. قايتا ءبىر قوپسىتىپ قويماساق, ءوزىمىز دە ۇمىتۋعا اينالعان ءان تورەسىن دانەش راقىشەۆ, نۇرجان جانپەيىس سەكىلدى انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا تاعى ءبىر تىڭداپ راقاتقا باتتىق. ايگىلى ءانشى-كومپوزيتور كەنەن ازىرباەۆتىڭ اسەت جونىندە ايتقانى ەسكە تۇسەدى: ء«الى ەسىمدە. جاس كەزىم. اتاعىم جاڭا شىققان ءانشىمىن. ىلە بويىندا ءۇش ءجۇز اق بوز ءۇي تىگىلدى. جارتى اي بويى ساۋىق, بايگە, كوكپار, سالىم, كۇرەس بولدى. كۇن سايىن كەشكە قاراي ونەر تالاسى, انشىلىك سايىسى باستالادى. مىنە, وسى جيىندا اسەتتى كوردىم. ءوزىم كورگەن انشىلەردىڭ ىشىنەن امىرە بولماسا, اسەتكە پار كەلەر ەشقايسىسى جوق-اۋ! ونىڭ ۇستىنە كيگەن توڭىرەگىن زەرلەگەن قىزىل ءماۋىتى شاپانىنا دەيىن كوز الدىمدا قالدى», دەپتى كەنەن اتا.
اسەتتىڭ ءسانى, سالتاناتى ءوز الدىنا, ءانى مەن جىرى زور تىنىستى دارىن يەسىنىڭ كوكىرەگىنەن شىققانىن عانا ەمەس, اسا تالعامپاز, ءبىلىمداردىڭ مانەرى ەكەنى بىردەن بايقالادى. سەبەبى وسى ء«ىنجۋ-مارجاننىڭ» وزىندە:
ء«سايفىل مالىك –
جامالداي,
بەينەتىڭە كونسەم-اي!
قوزى كورپەش – بايانداي,
ءبىر مولادا ولسەم-اي!»,
دەپ تەبىرەنىپ انگە قوسادى. اكادەميك الكەي مارعۇلان بولسا, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ سيۋجەتى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءىىى عاسىر, ءتىپتى ودان دا ارىدەگى وقيعادان باستالاتىنىن عىلىمي دالەلدەپ بەرگەن. بالەن عاسىر حالىق ساناسىندا عۇمىر كەشكەن جىرداعى عاشىقتاردىڭ بىرگە جەرلەنگەنىن اسەت مۇحيتتان ءسۇزىپ العان ءىنجۋ-مارجانداي ۇلت ونەرىنىڭ موينىنا القا قىلىپ تاققانداي اسەر ەتپەي مە؟ جانە قانداي اسقاق اۋەن, قۇنارلى ءسوز. «الىستان سەرمەپ, جۇرەكتەن تەربەپ» سالعان. ونىڭ ۇستىنە كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ءانشى بۇل تۋىندىسىن جاس كۇنىندە شىعارعان بولۋى كەرەك دەپ تۇجىرىمدادى. بەلگىلى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە:
«اسەتتىڭ ء«ىنجۋ-مارجان» ءانى – ەستايدىڭ «قورلانى» سياقتى ماحاببات گيمنىندەي ءان. اۋەندىك قۇرىلىسىنىڭ كۇردەلىگىلى دە, اۋەزدىلىگى دە «قورلانعا» ۇقسايدى.
ء«ىنجۋ-مارجان» اسەتتىڭ جاس كەزىندە شىعارعان العاشقى اندەرىنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. سەبەبى ماحاببات جايىنداعى ءان دە, ولەڭ دە ادامنىڭ جاستىق شاعىندا تۋعا ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە اسەتتىڭ «قوزى كورپەش — بايانداي» دەگەن ءسوزدى ايتۋى دا بەكەردەن-بەكەر بولماسا كەرەك. ونىڭ جىگىتتىك داۋرەنى لەپسى ۋەزىندە وتكەنى, ال قوزى مەن باياننىڭ بەيىتى دە سول ولكەدە ەكەنى بەلگىلى. قوزى مەن باياننىڭ كۇمبەزىن كورگەن جاس جىگىت ادال ماحاببات جايىندا قيالدامادى, ولار جايىنداعى جىردى ەستىپ تەبىرەنبەدى دەيسىز بە؟ «سەيپىلمالىك – جامالداي» دەۋىنە قاراعاندا, ول ءاندى شىعارعان كەز اسەتتىڭ مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن نەمەسە ونى وقىپ كەتكەن كەزى دە بولار. ايگىلى «مىڭ ءبىر تۇندە» ايتىلاتىن ماحاببات حيكاياسى جاس اقىننىڭ قۇلاعىنا سول مەدرەسەدەگى وقۋ ارقىلى جەتكەنى ءشۇباسىز سەكىلدى», دەيدى.
جالپى, اسەت شىعارماشىلىعىنا قاتىستى جازۋشىنىڭ ەڭبەكتەرى بارشىلىق. ەسكى كىتاپتارىنىڭ بىرىنە جازعان العى ءسوزىن دە وقىعانبىز. سوندىقتان بۇل كىسىنىڭ پىكىرىن تارتىنباي كەلتىردىك. بۇعان قوسا شوقتىقتى تۋىندى تۋرالى مىنا ءسوزى دە نازار اۋدارتارلىق سياقتى:
«بۇل انگە بايلانىستى ءبىر كۇدىك – قازىرگى ايتىلىپ جۇرگەن ولەڭى اۋەن مانىنە, ءاننىڭ ماقساتىنا ۇيلەسپەيدى. سوعان قاراعاندا, بۇل سوزدەر ء«ىنجۋ-مارجاننىڭ» وزىنىكى ەمەس. ويتكەنى عاشىقتىق انىنە «اۋەلەتىپ ءان سالسا ءانشى اسەت» دەۋ دە, «اسەتتەي سال ءان سالساڭ اڭىراتىپ» دەۋ دە جاراسىپ, جىمداسىپ تۇرعان جوق. ءار ەكى جولدان كەيىن الماسىپ كەلەتىن «ەركەم, سەنى ساعىندىم», «ساعىنباسقا نە شارا» سەكىلدى قايىرما تىركەستەر دە, «سەيپىلمالىك – جامالداي بەينەتىڭە كونسەم-اي, قوزى كورپەش – بايانداي ءبىر مولادا ولسەم-اي» دەيتىن نەگىزگى قايىرما دا ءبىز ايتىپ جۇرگەن ءان ءماتىنىنىڭ مانىنەن مۇلدە الشاق. ال ء«ىنجۋ-مارجاننىڭ» ءوز ءسوزىن تابۋ مۇمكىن بە, جوق پا دەگەن ماسەلە – اسا شەشۋى قيىن ماسەلە, بىراق ءۇمىت ۇزۋگە ءتيىستى ەمەسپىز», دەيدى.
دەسەك تە, ء«ىنجۋ-مارجاننىڭ» ەكىنشى ءتۇرىن تىڭداعاندا, قايىرما مەن شۋماقتار اراسىندا اسا الشاقتىق بايقالمايتىنداي سەزىلەدى. ونى زەرتتەۋشىلەر ايتا جاتار. ءبىز ازىرگە اسەت اندەرىنە ءبىر نازار سالىپ, تىڭدارمان قۇلاعىن بۇرىپ قويعاندى ءجون كوردىك.
