شارۋا دابىلى ەسكەرىلۋگە ءتيىس

بيىلعى جاز ماۋسىمى ىستىق, بارىنشا قۇرعاق بولدى. ءداندى داقىلدارىن ەگىس تاناپتارىنا سىڭىرگەن سوڭ جاز بويى كوكتەن جا­ۋىن تىلەيتىن ديقاندار قاۋىمى ءۇشىن بۇل جايتتىڭ ءوزى ساناعا ءبىراز سالماق تۇسىرگەندەي ەدى. دەگەنمەن ارەدىك بولسىن جاۋعان جاڭبىردىڭ, باسقا دا قوسىمشا شارالاردىڭ ارقاسىندا ەگىن ءبىرشاما جاقسى شىقتى. قاشان دا تاس-ءتۇيىن دايىن وتىراتىن شارۋاقور قاۋىم وراق ناۋقانىنا ۋاقتىلى كىرىستى. الايدا بىرنەشە كۇن بويى تولاستاماي جاۋىپ تۇرىپ العان اق جاۋىننىڭ كەسىرىنەن ولار وراقتى توقتاتا تۇرۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ايىرتاۋ اۋدانى ديقاندارىنىڭ ءوتى­نىشى بويىنشا وسىناۋ دابىل قا­عارلىق جاعدايعا بايلانىس­­­­­­تى پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان پار­­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اسحات راحىمجانوۆقا حابار­لاس­قانىمىزدا, حالىق قالاۋلىسى مۇنداي احۋال بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كەم دەگەندە ءتورت وبلىسىندا – استىقتى ايماقتار سانالاتىن اقمولا, سول­تۇستىك قازاقستان, پاۆلودار جانە قوستاناي وبلىستارىندا قالىپ­تا­سىپ وتىرعانىن ءمالىم ەتتى.

جاز بويى جارىتپاي كەلىپ, كۇز باستالعاندا مەيىرىن توككەن جاۋىن-شاشىننىڭ سالدارىنان ديقاندار ەگىندى دۇرىس جيناي الماي جاتىر. ەگىس القاپتارىنىڭ ەزىلىپ, مي باتپاققا اينالىپ كە­تۋى­نە بايلانىستى كومبايندار تا­ناپ­قا ەركىن كىرە المايدى. ەگىن جيناۋعا تەحنيكالىق مۇمكىندىك پايدا بولعان كۇننىڭ وزىندە جوعارى ىلعالدىلىققا بايلانىستى فەرمەرلەر قازىردىڭ وزىندە الىناتىن ءونىمنىڭ قۇنارىن جوعالتقانىن, سوعان ساي قۇنى تۇسەتىنىن جاقسى سەزىنىپ وتىر. سوندىقتان ولار وزدە­رىنىڭ ەگىسكە قاتىستى قارجىلىق مىن­دەتتەمەلەرىن كۇنى ەرتەڭ قالاي وتەي­تىنىنە الاڭداۋلى.

كەيبىر ديقاندار ەگىنىن ەپتەپ-سەپتەپ, ءجۇرىپ-تۇرىپ جيناپ تا جاتىر. ادەتتە جاڭبىردان سوڭ ءتارتىپ بويىنشا ماساققا تيمەي, ءداندى كەپتىرۋ ءۇشىن 3-4 كۇن كۇتۋ كەرەك. بۇل ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق ارادا جاڭبىرلى جارتى ايعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپ, بيداي جەرگە قايتا ءوسىپ ۇلگەرگەن. ەگىننىڭ ءبىر بولىگىن ەندى ساقتاپ قالۋ, ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى ءبىر توپ دي­قاننىڭ ايتۋىنشا, بيىل گەكتارىنان كەمىندە 20 تسەنتنەردەن ءونىم الامىز دەپ جوسپارلانعان ەدى. ەندى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى گەكتارىنان كۇتىلگەننەن ونداعان ەسە از, شامامەن 2-3 تسەن­ت­نەردەن عانا ءونىم الامىز دەپ بولجاپ وتىر.

جاقىن كۇندەرى قۇرعاق اۋا رايى ورناپ, شىبىنسىز جاز باستالسا دا, فەرمەرلەر قازىردىڭ وزىندە بي­داي­دىڭ نارىقتىق قۇنىنىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزىن جوعالتىپ العانىن ايتادى. ولار ءۇشىنشى سورتتى استىقتىڭ نارىقتاعى 85 مىڭ باعاسى جاعدايىندا, ەندى ونى 40-45 مىڭعا دا ساتا المايمىز با دەپ قورقادى. استىقتىڭ ىلعالدىلىعى شامامەن 30% قۇرايدى, مۇنداي بيداي تەك ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالدى بور­داقىلاۋعا جارامدى. ەلەۆاتور­لار ىلعالدىلىعى 18%-دان جوعارى بيدايدى قابىلدامايدى.

بيىل شارۋالار كەلەسى جىلعا تۇقىم ساقتاي المايتىن دا ءتۇرى بار. سوندىقتان ونى شەتەلدەن ساتىپ الىپ, كەلەر جىلى ەكى ەسە شىعىنعا ۇشىرايدى. قازىر شارۋالار قولدا بار تەحنيكانى دا, مالدى دا ساتۋدى ويلاستىرىپ جاتىر. ويتكەنى ولاردىڭ جۇمىسشىلار مەن بانكتەر الدىندا مىندەتتەمەلەرى شاش ەتەكتەن: سۋبسيديا, ليزينگكە تەحنيكا, حيميكاتتار, تۇقىمدار العان. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعىمەن ەسەپ ايىرىسۋى كەرەك.

قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا قىن­جىلىس بىلدىرە وتىرىپ, ديقان­دار قۇزىرلى ورگاندارعا وتىنىش­پەن شىعىپ وتىر. شارۋالاردىڭ نە­گىزگى وتىنىشتەرى مىنالار: ەگىس ناۋ­قانىنا بايلانىستى اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار جانە قوستاناي وبلىستارىندا توتەنشە جاعداي جاريالانسا, ءبىر جىل مەرزىمگە قابىلدانعان مىن­دەت­تەمەلەر بويىنشا كرەديتتىك دەمالىس ەنگىزىلسە, وتكەن جىلعى جامبىل وبلىسىنداعىداي اۋا را­يىنىڭ قولايسىزدىعى سالدارىنان ءونىمىن جوعالتقان شارۋالارعا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى قام­­­تا­ماسىز ەتىلسە, 2024 جىلعا ار­نال­­عان ەگىس ناۋقانىنا شارۋالاردى تاۋارلىق نەسيە تۇرىندەگى تۇ­قىممەن قامتاماسىز ەتسە. سونداي-اق ەلىمىزگە رەسەيلىك اس­تىق­تىڭ كون­ترا­باندالىق جولمەن اكە­لىنۋىنە توسقاۋىل قويىل­سا دەيدى, سونىڭ سالدارىنان ەلىمىز­دىڭ ديقاندارى بىرنەشە جىلدان بەرى شىعىنعا ۇشىراپ كەلەدى.

وسى ارادا جامبىل وبلىسىن­داعى توتەنشە جاعداي تاجىريبەسىنە نازار اۋدارعان ءجون. وندا ايماق­تىق اۋقىمداعى توتەنشە جاعداي ەن­گى­زىلىپ, سۋ تاپشىلىعىنان ەگىننىڭ جوعال­ۋىنا بايلانىستى شارۋالار­دىڭ شىعىنىن جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. قاراجات توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ رەزەرۆىنەن ءبولىندى.

بيىل سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسى بويىنشا 4,5 ملن گەكتار ال­­قاپقا ەگىن ەگىلگەن. ونىڭ 3,4 ملن گەكتارى­نا استىق جəنە ءدəندى-بۇرشاقتى دا­قىلدار, 685,8 مىڭ گەكتار جەرگە ماي­لى داقىلدار, 28 مىڭ گەكتار كارتوپ جəنە 5,5 مىڭ گەكتار كوكونىس وتىرعىزىلعان. جالپى, سولتۇستىك قازاقستان تəۋەكەلدى ەگىس ايماعىنا جاتادى. كەيبىر جىلدارى الا جازداي تامشى تامبايتىن ماۋسىمدار دا بولادى. بيىل دا سونداي جاعداي كوپ كەزدەستى, جاۋىن-شاشىن از بولدى. ءتىپتى, ءوڭىردىڭ كەيبىر اۋداندارىندا اپتالاپ, ايلاپ تامشى تامبادى. سونىڭ سالدارىنان القاپتاردىڭ ونىمدىلىگى دە الا-قۇلا.

سوعان قاراماستان, بارلىق شارۋا­­­­شى­لىق بىتكەن ەگىندى با­رىن­شا شىعىنسىز جيناپ الۋعا جۇ­مى­ل­عان. بۇل كۇندەرى سولتۇستىكتىڭ ەگىس ال­قاپ­تارى مەن ەلەۆاتور جولدا­رىن­­دا 13,1 مىڭ تراكتور, 7,5 مىڭ ءəرتۇرلى استىق جينايتىن كومباين, 4,6 مىڭ دەستەلەگىش, 1 مىڭداي ءشوپ شاباتىن تەحنيكا, 5,8 مىڭ جۇك ماشيناسى تىنىمسىز جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن بيىل­دىڭ وزىندە 2 مىڭعا جۋىق جاڭا تەح­نيكا ساتىپ الىنىپتى. بيىل وبلىس شارۋاشىلىقتارىن قولداۋعا مەم­لەكەتتەن 63,1 ملرد تەڭگە بولىن­گەن, سونىڭ 19,6 ملرد تەڭگەسى ەگىس جۇمىستارىنا باعىتتالعان.

جوعارىداعى ديقاندار دابىلىنا قاتىستى وبلىستىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنا حابارلاسقانىمىزدا, باسشىنىڭ ورىنباسارى تالعات ناۋ­رىز­باەۆ جوعارىداعى ءمان-جاي­­لاردى العا تارتا كەلىپ, ايدىڭ باسىندا سون­داي تىعىرىققا تى­رە­گەن احۋالدىڭ ورىن العانىن, قازىر جاعدايدىڭ جاقسارىپ كەلە جاتقانىن ءمالىم ەتتى. قالاي دەگەندە دە بەينەتكەش دي­قاندار قا­ۋىمىنىڭ تالاپ-تىلەگى جەردە قال­مايتىنىنا, بارلىق ماسە­لەلەر كەڭەسىپ, كەلىسىپ وتىرىپ, وڭ شەشى­مىن تاباتىنىنا سەندىردى.

وسى سالاعا جاۋاپتى باسقا دا مامانداردىڭ پىكىرلەرىنە سۇيەنىپ تۇيگەن ويىمىز, اتالعان اۋداندا جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا قاتىس­تى الاڭداتارلىق احۋال بار بولعا­نى­مەن, توتەنشە جاعداي جاريا­لاۋعا نەگىز جوق سياقتى. ەندىگى جەردە قۇ­بىل­مالى اۋا رايىنىڭ ءاربىر مۇم­كىندىگىن ءتيىمدى پايدالانىپ, بار قاجىر-قايراتتى وراق ناۋقانىن وي­دا­عىداي قورىتىندىلاۋعا جۇم­ساۋ­دان باسقا جول جوق.