بابالار مۇراسىن تۇگەندەگەن جوبا اياسىندا ءحىح-حح عاسىرلاردا وسى توپىراقتا ءومىر ءسۇرىپ, قورقىت ءداستۇرىن جالعاستىرعان سوقىر نىشان, نۇرعالي, بەكبەرگەن باقسىلار تۋرالى ارنايى فيلم ءتۇسىرىلىپ, قۇندى دەرەكتەر جيناقتالدى.
ەكسپەديتسيا جۇمىستارى قوعالىكول اۋىلىنداعى ەل اۋزىندا «سوقىر نىشان» اتالىپ كەتكەن ىسمايىل شامەن ۇلى تۋرالى دەرەكتەرمەن تانىسۋدان باستالدى. مۇندا 1892 جىلى جارىق دۇنيەگە كەلىپ, 87 جىل عۇمىر كەشكەن باقسى تۋرالى ايتىلار اڭگىمە كوپ. بۇرىنعى ءۇيىنىڭ اۋلاسىنداعى كيەلى اعاش كولەڭكەسىندە اڭگىمە وربىتكەن اتالاس تۋىسى سارسەنكۇل ەمبەرگەنقىزى ءوزى كۋا بولعان وقيعالاردى بايانداپ بەردى. كۇيىمەن اسپانداعى اققۋدى جەرگە قوندىرعان باقسى ومىرىندە تاڭعالارلىق جاعداي كوپ بولعان ەكەن. قارتايعاندا اعايىندارى قالادان جەر ءۇي الىپ بەرىپ, ەسكى بازار ماڭىندا قوبىز شالىپ وتىرىپتى.
زەرتتەۋشى عالىمدار سوقىر نىشان قورقىت اتانىڭ «ۇشاردىڭ ۇلۋى», «تارعىل تانا», ء«اۋىپ-پاي», «قورقىت», «باشپاي», «جەلمايا», «سارىن», «قوڭىر», «بايلاۋلى كيىكتىڭ زارى» سەكىلدى 9 كۇيىن جەتكىزگەن دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ال «ەلىم-اي, حالقىم-اي» قوبىزشىنىڭ ءتول تۋىندىسى دەپ تانىلعان.
وسى كۇنگە دەيىن تىڭعىلىقتى زەرتتەلمەي كەلگەن تاعى ءبىر تىلسىم ونەر يەسى – سىرداريا اۋدانىنداعى شىركەيلى اۋىلىندا 1901-1964 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن نۇرعالي سمايىل ۇلى. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا نۇرعاليعا باقسىلىق قاسيەت اتالارىنان بەرىلگەن ەكەن. ەل اراسىندا تارالعان اڭگىمەدە جاسىندا اتالارى تۇسىنە ەنىپ, جەرگە كومىلگەن قوبىزدى قولعا الىپ, باقسىلىق قاسيەتتى قابىلدا دەپ ايان بەرسە كەرەك. ءۇش رەت قايتالانعان وسى وقيعاعا ءمان بەرمەگەن نۇرعاليدىڭ ەكى كوزى بىردەن كورمەي قالىپتى. وسىدان كەيىن باقسىلىقتى قابىلداپ, ومىردەن وتكەنشە ەمشىلىكپەن اينالىسقان ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا قارا شاڭىراقتا ساقتالعان كيەلى قوبىزىنىڭ ءۇنىن ءار جۇمادا ەستىگەندەر بار ەكەن.
ەكسپەديتسيا كەزىندە قوعالىكول اۋىلىنداعى بەكبەرگەن باقسى اۋباكىر ۇلىنىڭ ءومىرى (1897-1973 جج) مەن قوبىزى تۋرالى دەرەكتەر تولىعا ءتۇستى. ەل ىشىندە ساقتالعان اڭگىمەلەردە بەكبەرگەننىڭ باقسىلىقتى اكەسى اۋباكىردەن ۇيرەنگەنى ايتىلادى. ون توعىز جاسىندا باقسىلىق سىناعىنان ءوتىپ, ەمدەۋ, بولجاۋ, بولاشاقتى كورۋ, ويدى وقۋ قاسيەتتەرىمەن حالىققا كەڭ تانىلعان. باقسىلىق ويىندا قىلقوبىزبەن سارىن ايتىپ, جىندارىن شاقىرعان بەكبەرگەننىڭ «ايداھار جىلانداردىڭ ارباۋى», «دۇرسىلدەگەن شۇبار ات» اتتى كۇيلەرىن وتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇنتاسپاعا جازىپ الىپتى. ءبىر عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن جاسالعان قوبىزدىڭ قازىرگى يەسى يشانبەك ەسماق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا بەكبەرگەن باقسى قوبىزدى اكەسى ەسماققا سىيلاپتى.
– ەل اراسىندا مۇنداي مۇرا كوپ. ءبىزدىڭ ماقسات – وسى جادىگەرلەردى جۇرتقا كەڭىنەن تانىستىرۋ. وسى ەكسپەديتسيا كەزىندە نىشان شامەن ۇلى جانە بەكبەرگەن, نۇرعالي باقسىلار تۋرالى قۇندى دەرەكتەر جيناپ, ءبىرجارىم عاسىر بۇرىن جاسالعان بىرنەشە قوبىزدىڭ ولشەمىن الىپ, قور ساقتاۋشىلاردى تىزىمگە ەنگىزدىك, – دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي حاتشىسى اسحات سايلاۋ.
وبلىستىق مۋزەي ماماندارى وسىعان دەيىن «قۇندى جادىگەر» اتتى جوبا باستاپ, ەل ىشىندە ساقتالعان باتىر مەن بي-شەشەندەر تۇتىنعان ءبىراز قۇندى دۇنيەنىڭ كوشىرمەسى جاسالعان ەدى. سونىڭ جالعاسىنداي مىنا باستاما اياسىندا دا مۋزەي قورىنداعى قۇندى جادىگەرلەر قاتارى كوبەيە تۇسپەك.
قىزىلوردا
