بوكەننەن كەلگەن بەينەت

اۋەدەن مونيتورينگ جاساعان كەزدە بوكەننىڭ سانىن باسقا ۇرىپ ساناعانداي بولماسا دا ءبىرشاما ءدال انىقتاۋعا بولادى. وبلىستا 2021 جىلعى ەسەپ بويىن­شا بوكەننىڭ سانى 40 مىڭعا تاياۋ دەپ ەسەپتەلسە, 2022 جىلى 80 مىڭ باس­قا جەت­كەن. قيسىنعا ابدەن كەلەدى. جەر­گىلىكتى ديقاندار اقبوكەننىڭ ازابى تۋرالى ايتقان كەزدە جان تۇرشىگەدى. كەيبىر شارۋا­شىلىقتار ءتاپ-ءتاۋىر جايقالىپ وسكەن ەگىنىنەن بوكەننىڭ قىرسىعىنان ايىرى­لىپ قالىپ وتىر. ارينە, بۇل جەردە كيەلى جانۋاردى قانقاساپ قىپ قىرىپ تاستايىق دەپ وتىرعان ەشكىم جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى اۋىر ەڭبەكپەن كەلەتىن يگىلىگىمىزدى قالاي قورعايمىز دەپ شاقشاداي باستارى شاراداي بولۋدا.

– جاز بويى اتتان تۇسكەن جوقپىز. ەگىستىك جەرىمىزدى كۇزەتۋمەن بولدىق. سانا­ساڭىز, قانشاما شىعىن. وزدەرى ادامنان جاسقانىپ, قورقىپ-ۇركۋدى دە بىلمەيدى. ءبىز دە باتىپ قۋا المايمىز. كوكتەمدە كوك شىققان كەزدە كورەسىنى كوردىك. مەنىڭ 687 گەكتار ەگىستىك القابىم بار. شاعىن شارۋا بولعانىمەن, شىعىنى شاشەتەكتەن. كەيىنگى جىلدارى جانار-جاعارمايدىڭ, تەحنيكا بولشەكتەرىنىڭ, تۇقىمنىڭ كۇرت قىمباتتاپ كەتكەنى بەلگىلى. وسىنشاما ەڭبەكپەن تىرمىسىپ, جەر ەمشەگىن ەمەيىك دەسەك, اقبوكەن جول بەرمەي تۇر. بيىل كۇن ەرەكشە ىستىق بولعانى بەلگىلى. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن اپتاپتا توقىمداي جەرىمىزدى كىرپىك قاقپاي كۇزەتتىك دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. تاياۋدا ىرگەدەگى «تنك» اگروفيرماسى» سەرىكتەستىگى ەگىستىك القاپ­تارىن ورىپ, استىعىن جينادى. سول كەزدە اقبوكەننەن كەلگەن زالالدى انىق كورۋگە بولاتىن ەدى. ولار ەگىندى جەپ تاۋىسپايدى-اۋ, وتكىر تۇياقتارىمەن باسىپ, جانشىپ كەتەدى. جايقالىپ وسكەن جاسىل ەگىننىڭ ورتاسىندا اۋنايدى. كوز بايلانا ءجۇز سان بوكەن ەگىن ورتاسىندا جۋساپ جاتادى. كيىكتەن قالعان نەسىبەنى جيناپ العان بولدىق. بىراق قاراپ تۇرىپ يمانىڭ قاسىم بولادى ەكەن. – دەيدى جاقسى اۋدانىنداعى تەرىساققان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, «سارجان» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قايرات كەڭەسوۆ.

شىنىندا دا. بيىل ەگىنجايداعى جاع­داي ءماز ەمەس. سول از عانا ەگىننىڭ ءوزىن بو­كەن شىعىنعا ۇشىراتسا, ديقان اتاۋلى بەينەتكە باتپاعاندا قايتسىن.

– وزدەرى دە ءوسىمتال ەكەن. ءبىزدىڭ جوبالاۋىمىزشا, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە ءوستى. قازاق «ەسىڭ كەتسە ەشكى جي» دەمەي مە, ەشكى تۇقىمداس جانۋار ەكى-ءۇش لاقتان ءبىر-اق تابادى. الدەقالاي تابيعي اپاتقا ۇشىراماسا, مىنا قالپىمەن ەن­دىگى ارادا ەگىن ەگىپ, مال باعا المايتىن شىعارمىز. دالا جايىن جاقسى بىلەتىن ادامداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتباسار, ەگىندىكول, جارقايىڭ, قورعالجىن اۋداندارىن كوكتەپ ءوتىپ, ابدەن جەرسىنىپ, جايىلا باستاعان, – دەيدى ق.كەڭەسوۆ.

ديقانداردىڭ جورامالىنا ناقتى دەرەك­تەردى كەلتىرە كەتەلىك, رەسمي مالى­مەتكە قاراعاندا, وتكەن جىلى اقبوكەندەر 100 مىڭ گەكتار جەردى جايپاپ كەتسە, بيىل بۇل كولەم 140 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ مالىمەتىنشە, بوكەندەردىڭ جالپى سانى – 200 مىڭ توڭىرەگىندە. ونىڭ ىشىندە اتباسار اۋدانىندا كوبىرەك شوعىرلانعان. توڭىرەكتە 120 مىڭ باسقا جەتكەن. كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز, كوك­جيەكتەن تۇتاسقان قارا بۇلت تورلاپ كەلە جاتقانداي-اق كورىنىس ەمەس پە؟ ەگىن­دىكول اۋدانىندا – 30 مىڭ, جاقسىدا – 25 مىڭ, جارقايىڭدا 12 مىڭ بوكەن بار ەكەن. ال قورعالجىن, استراحان, تسەلينوگراد اۋداندارىندا بەس-التى مىڭنان سايىن دالانىڭ ساعىمى ءتارىزدى ءورىپ ءجۇر.

– بوكەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ توڭىرەگىنەن تيتوۆ ەلدى مەكەنى جاعىنا ويىسقان. وسىدان ون جىل بۇرىن كورىنبەي كەتىپ ەدى. جەزقازعان جاعىنان اۋىپ كەلدى. كەي­بىرەۋلەردىڭ جورامالىنا قاراعاندا, قورعالجىننان ويىسقان تابىندار دا بار. بۇرىن ءدال مۇنداي بايقالماعان سەبەبى, ول وڭىرلەردە بىزدىكىندەي ەمەس, ەگىن ەككەن القاپتار از عوي. باسى وسكەن سوڭ بەي­نەتى بايقالا باستادى. ەگىنشىلەرمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ادامدارعا دا وڭاي ەمەس. جەكە باسىم­نىڭ مۇڭى ەمەس, جالپاق جۇرتتىڭ كورىپ وتىرعان بەينەتى – وسى. ماسەلەن, تەرى­س­اققان وزەنىنىڭ قوس قاپتالى كوك شالعىنعا تۇنىپ تۇراتىن, قىسى-جازى قارا مال مەن جىلقىعا وت. كيىك جايلاعان سوڭ اسىرەلەپ ايتقاندا جايىلىم, شابىندىق بىتكەن تۋلاققا اينالدى. جاز بويى كۇزەتىپ شىقتىق. بيىل باسى كۇرت كوبەيگەن سوڭ كۇ­زەتۋ دە وڭايعا سوقپادى. قازىر باس سالىپ توپەي جونەلمەي, بالاداي ماپەلەپ, جايىلىمنان شىعارىپ جىبەرسەڭ, كەلەسى كۇنى قايتىپ كەلىپ تۇرادى. كوكتەمدە اتباسار قالاسىندا وبلىستىق ورمان شارۋا­شىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى وسى ماسەلەگە بايلا­نىستى ۇلكەن جيىن وتكىزگەن. سول جيىندا اقبوكەندى اتپاق تۇگىل, ۇركىتىپ قۋعا بولمايتىنى تۋرالى ايتىلدى. ايىپ­­پ ۇلى ادام شوشىرلىق, – دەيدى جار­قا­يىڭ اۋدانىنداعى «باباش» شارۋا قو­جا­لىعىنىڭ باسشىسى راقىمبەك سىز­دىقوۆ.

وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 76,9 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپ اقبوكەننىڭ تۇياعىنىڭ استىندا ب ۇلىنگەن. ەڭ كوبى – ەگىندىكول اۋدانىنىڭ ەنشىسىندە. بۇل اۋداننىڭ ىسىراپ بولعان ەگىستىك القابى – 40 مىڭ گەكتارعا جۋىق. اتباسار اۋدانىنىڭ 17,4 مىڭ گەكتار ەگىستىك القابى ب ۇلىنگەن. اتبا­سار, قورعالجىن, جارقايىڭ, جاقسى اۋدان­دارىنىڭ ديقاندارى دا زيان شەگىپ وتىر.

– ءبىزدىڭ اۋداندا جازدىڭ كۇنى بوكەننىڭ سانى 120 مىڭ باسقا جۋىقتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ وكىلدەرى «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ, كيەلى جانۋارلاردى اۋدان اۋماعىنان ىعىستىرىپ شىعارىپ جىبەرۋگە تىرىسقانىمەن, ەگىن القاپتارىن ساقتاپ قالا المادىق, – دەيدى جارقايىڭ اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ اگرونومى مۇرات بەرلىبەكوۆ.

بۇگىندە وبلىستىڭ 17 شارۋاشىلىعى بوكەننەن كەلگەن بەينەتتى باسىنان كەشىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا ماسەلەنىڭ قالاي شەشىلەرى بەلگىسىز. كەيبىرەۋى جاعداي وڭال­ماسا, ەگىن ەگىپ بەرەكە تاپپاسپىز دەيدى.

– بيىلعى جىل وتە اۋىر بولدى. مامىر ايى تۋىسىمەن, بوكەن بوي بەرمەي كەتتى. ءبىز ءتىپتى تاۋلىك بويى كۇزەتىپ شىقتىق. ايت­سە دە 5 مىڭ گەكتار جەرىمىز كيىك تابا­نىنىڭ استىندا جانشىلىپ قالدى. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن شىعىن. اۋداندىق اۋىل شا­رۋاشىلىعى بولىمىنە شاعىمدانىپ كور­دىك. ەگىستىك القاپتارىمىزدى قورعايىق دەپ قولدا بار تەحنيكانىڭ ءبارىن ءتىزىپ قويدىق. ايتسە دە ەش كومەگى بولمادى. قازىر جاۋىن كوز اشتىرماي تۇر. بوكەن بىتكەن ەگىستىكتىڭ ۇستىندە, – دەيدى جارقايىڭ اۋدانىنداعى «روستوۆسكوە اگرو» سەرىكتەستىگىنىڭ اگرونومى وكسانا يستومينا.

ەگىندىكول اۋداندىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى, جەر قاتىناستارى جانە كاسىپ­كەرلىك ءبو­لىمىنىڭ باسشىسى جاراسبەك جاقا­نوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ماسەلەنى تەز ارادا شەشۋ كەرەك. قازىرگى كۇنى ارقيلى ۇسىنىستار ايتىلۋدا. قالاي بولعان كۇندە دە وڭتايلى ءادىسىن قولدانىپ, تىعىرىقتان شىققان ءجون.

اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىم­دارى­نىڭ باسشىلارىنان بوكەنگە بايلانىستى ارىز-شاعىم ۇدەيە تۇسۋدە. الداعى ۋاقىتتا تىعىرىقتان شىعار توتە جولدى تاپقان دۇرىس. ونسىز ديقانداردىڭ بەينەتى ازايمايتىن سىڭايلى.

اقمولا وبلىسى