كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جالپى شاعىن جانردا ەشكىمگە ۇقسامايتىن, ەرەكشە قولتاڭباسى بار مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىندا دالا مەن قالا ءومىرى قاتار قامتىلىپ, ونداعى كەيىپكەرلەر بەينەسى شىنايىلىعىمەن, قاراپايىمدىلىعىمەن بىردەن ەستە ساقتالىپ قالادى. جازۋشىنىڭ جۇپ-جۇمىر, جيناقى, كەستەلى تىلىمەن جازىلعان كەز كەلگەن اڭگىمەسىن الىپ وقىساڭىز, ودان ءبىر ۇلكەن شيەلىنىسكەن قاقتىعىستاردى, توسىن وقيعالاردى كورمەيسىز. قايتا اۆتور كادىمگى ومىردەگى ءوزىمىز اڭعارا بەرمەيتىن كورىنىستەر ارقىلى ادام جان-دۇنيەسىنىڭ قىرىق قاتپارىنا تەرەڭ بويلاپ, الاپات سەزىمدەردى تاپ باسادى.
ءبىز ءسوز ەتەيىن دەپ وتىرعان شىعارما دا سول-اي. باس-اياعى بەس بەتتەن تۇراتىن تۋىندى وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى جازىلسا, ونى وقىعاندا تاپ بۇگىن جازىلعانداي اسەردە بولاسىز. ءبىر قاراعاندا, بۇل اڭگىمەنىڭ باستى كەيىپكەرى: جالعىزىلىكتى انا, جارىم كوڭىل بالا. ەندى ونىڭ استارىندا الەۋمەتتىك ماسەلە بار دەپ ويلايسىز عوي. بىراق اۆتوردىڭ ايتپاق ويى باسقا, تىم تەرەڭدە...ونى تۇسپالداپ جەتكىزەدى.
ەندى اڭگىمەگە ۇڭىلەيىك.
مۋراتيك – دەگەن قالا بالاسى. ءالى مەكتەپكە بارماعان. ۇيدەن دالاعا كوپ شىعا قويمايدى. ويتكەنى ەشكىمدى تانىمايدى. «مەنى تانىمايدى» دەپ ەشكىمگە دە وكپە ارتپايدى. ول ءوزى بار بولعانى – اناسىن, سوسىن اعاسى ساپاردى عانا عانا بىلەدى. باسقاسىندا شارۋاسى جوق.
ءجا, ونى قايتەمىز. بالا تۇگىل ۇلكەن قالادا كىم-كىمدى تانىپ جاتىر. بۇل ءوزى قانداي بالا دەسەڭىز؟ ونى جازۋشى بىلاي سۋرەتتەيدى.
«...بۇل – قاپ-قارا كەكىلى كوزىنە ءتۇسىپ تۇراتىن, ەكى بەتى بۇيرەكتەي بۇلتيعان , التى-جەتىلەر شاماسىنداعى ءسۇپ-سۇيكىمدى جۋاس بالا. ىلعي وزىمەن-ءوزى بولىپ, ەشكىمگە قوسىلماي جەكە جۇرەدى. كوپ سويلەمەيدى دە. بىراق ءتىلىن تابا الساڭ, اڭگىمەگە كەندە دە قىلمايدى. ۇستىندە قىسقا جەڭدى شوتلاند جەيدەسى, بۇتىندا سول تۇستەس شولاق شورتيگى بولادى. بۇلاردى اناسى «ويىن كيىمدەرىڭ» دەيدى. سوندىقتان اندا-ساندا ەسىك الدىنداعى اۋلاعا شىعاردا مۋراتيك وسى كيىمدەرىن كيەدى دە, ەسىكتى مۇقيات جاۋىپ كىلتتى ۇشى تۇيىلگەن ۇزىن باۋىنان موينىنا اسىپ الادى».
ولار قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى كوپقاباتتى ءۇيدىڭ ءۇشىنشى قاباتىنداعى ەكى بولمەلى پاتەردە اناسى ەكەۋى عانا تۇرادى. اكەسى – كاپيتان نۇركەن قوزىباعاروۆ – قارۋلى بانديتپەن شايقاستا ەرلىكپەن قازاق بولعان. مۋراتيك اكەسىن ماقتان تۇتادى. بىراق ونى ەشكىمگە, ءتىپتى اناسىنا دا بىلدىرمەيدى. ويتكەنى بىردە اكەسىنىڭ ەرلىگىن سۇرايمىن دەپ, ەڭكىلدەپ جىلاعان شەشەسىن جۇباتا الماي قالعان. سودان بەرى اكەسى تۋرالى ءتىس جارمايدى. اناسى – دارىگەر. جۇمىسقا ەرتە كەتىپ, كەش كەلەدى. مۋراتيك كۇنۇزاق ۇيدە بولادى. ءىشى پىسسا تەلەديدار كورەدى, ويىنشىقتارىمەن وينايدى, كەيدە اناسى اكەپ قويعان «مودالار» دەيتىن جۋرنالدى پاراقتايدى. وندا شەتىنەن سۇلۋ انالار مەن اكەلەردىڭ سۋرەتى جۇرەدى. ول كەيدە سولاردىڭ ىشىندەگى تولقىندى قارا شاشىن قىسقا ەتىپ قىرىققان, اق قۇبا كەلىنشەكتى – شەشەسىنە ۇقساتسا, قارا ءتۋفليى جالت-جۇلت ەتىپ, ادەمى اق سۇر كوستيۋمىنىڭ قالتاسىنا ءتورت ساۋساعىن سۇعا سالعان (باسبارماعى سىرتىندا) جىگىتتى – «ساپار اعا» دەيدى.
ونىڭ «ساپار اعامەن» تانىسقانىنا دا كوپ بولا قويماسا دا, ونى وتە جاقسى كورەدى. ويتكەنى ۇنەمى جابىڭقى جۇرەتىن اناسى ول كەلگەندە كوڭىلدەنىپ سالا بەرەدى. ءجۇزى جادىراپ, جايراڭ قاعادى. ويتكەنى «ساپار اعا» ەشكىمنىڭ ۇيىنە ەمەس, تەك مۋراتيكتىڭ ۇيىنە عانا باس سۇعادى. ءبىر كۇنى سول «اعاسى» جۇمىستان كەش شىعىپ, سول ۇيگە كەلدى. ءبارى وتىرىپ شاي ىشەدى, ودان كەيىن تەلەديدار قارايدى. ۋاقىت ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى بولادى. بىراق تاس قاراڭعى تۇندە «ساپار اعانى» شەشەسى دە, ءوزى دە جىبەرگىسى كەلمەيدى. اقىرى, سوندا قونىپ قالادى.
بىراق ءبىزدىڭ مۋراتيك ءوزى ەرەكشە جاقسى كورەتىن «اعاسىنىڭ» قانداي ادام ەكەنىن مىنا ءبىر وقيعا اشىپ بەردى. ول اناسىنىڭ بەرگەن اقشاسىمەن كورشى بالانى ەرتىپ, زووپارككە بارىپ كەلە جاتقاندا ايالدامادا تۇرعان «ساپار اعانى» كورەدى. قۋانىپ كەتىپ, قاسىنا جۇگىرىپ بارىپ: «ساپار اعا, بۇل مەن مۋراتيكپىن عوي», دەسە, ول...ءوپ-وتىرىك تانىماعانسيدى. نازار دا سالمايدى. ءتىپتى «بالاقاي, سەن مەنى بىرەۋمەن شاتاستىرعان شىعارسىڭ», دەپ بەت-باقتىرا قويمايدى. ءوزى سەكىلدى ءبىر بالانى قولىنان جەتەكتەپ العان. قاسىندا تۇرعان ايەل: «نەمەنە, بىلەتىن بولساڭ بىلەمىن دەمەيسىڭ بە؟! اتىڭا دەيىن ءدال ايتىپ تۇر عوي», دەپ ەكەۋى ۇرىسىپ قالا جازدادى. وسى جاعداي مۋراتيككە قاتتى باتتى, ۇلكەن ادامداردىڭ جۇزبە-ءجۇز الداعان وتىرىگىن كورىپ, جانى كۇيزەلدى. كوڭىل كۇيى ءتۇسىپ, جىلاعاسى كەلدى. سودان سوڭ تىستەنىپ, «ەندى كەلسە, اناما ايتىپ, ۇيگە كىرگىزدىرمەي قويامىن, ول ءبىزدى الداپ ءجۇر», دەپ قاباعى قاتۋلانا ءتۇستى.
وسى جەردەگى ۇزىندىگە, ءۇزىندى دە ايتقان اۆتور سوزىنە زەر سالىڭىز.
«اپىر-اي, – دەيىم, ءوز-وزىمنەن كۇيزەلىپ. – بەيكۇنا ءبۇلدىرشىننىڭ ۇلكەن ومىرگە ءوز بەتىنشە ءبىرىنشى باسقان قادامى ەكەن. تاعدىر دا مۇنشا قاتىگەز بولار ما؟! راحىم ەتسە نەتتى سابيگە! سىنار بولسا, الدىندا ءالى ۇزاق جول جاتقان جوق پا ەدى؟! اياماعانى-اۋ... اياماعانى عوي!». بىراق بۇعان قۇلاق اسقان كىم بار دەيسىز؟ تاعدىرى اياماعاندى ادام اياپ كەلىستىرە مە؟! مەنىكى, انشەيىن, دالباسا داعى,.. ءتايىرى». «تاعدىرى اياماعاندى ادام اياپ كەلىستىرە مە؟!» مىنە, ۇلكەن شىندىق وسى جەردە. اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى دە سول.
