كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
1917 جىلعى قوس توڭكەرىستەن كەيىنگى تۇركىستان اۆتونومياسى مەن الاش اۆتونومياسى – ساياسي دەربەستىكتىڭ باسپالداعى ەدى. سول جىلى 5-12 جەلتوقسان ارالىعىندا ورىنبوردا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىندە 10 ماسەلە كوتەرىلىپ, سونىڭ ىشىندە «وقۋ ماسەلەسى» بولەك قارالدى. بۇل تۋرالى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى بايانداما جاساپ, سول كەزدەگى قازاق-قىرعىز مەكتەپ-مەدرەسەسى, وقىتۋشى ءھام ادەبيەت قۇرالى ازدىعىن ايتىپ, وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەكتىگىن كوتەردى. سيەز مىرجاقىپ بايانداماسىن باپ-بابىمەن تەكسەرىپ, ۇلت مەكتەبىن كوركەيتۋگە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق ەكەنىن ەسكە الىپ, الدىمەن قازاق تىلىندە باستاۋىش ءھام ورتا مەكتەپتە وقىتاتىن وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋ ءۇشىن بىلىكتى ادامداردان ايىرىقشا كوميسسيا قۇرۋدى ۇسىندى. جيىندا سويلەۋشىلەردىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ, مىنانداي قاۋلى شىعاردى: «قازاق-قىرعىز تىلىندە باستاۋىش ءھام ورتا مەكتەپتەر ءۇشىن وقۋ قۇرالدارىن شىعارۋعا 5 كىسىدەن كوميسسيا قۇرىلسىن; شەت كىسىدەن كوميسسيا وزىنە جولداس قوسىپ الۋعا ەرىكتى بولسىن». وقۋ كوميسسياسىنا: احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباي ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, بياحمەت سارسەن ۇلى, تەلجان شونان ۇلى سىندى تۇلعالار سايلاندى («قازاق» گازەتى, 23 دەكابىر, 1917 جىل, №256). كوميسسياعا ۇلت مەكتەپتەرىنە باعدارلاما جاساۋ, مۇعالىمدەرگە ارناپ كىتاپ جازۋ, تاربيە جايىنان كىتاپ ازىرلەۋ, وقۋ ءىسىن جۇرگىزۋ تۋرالى جوبا شىعارۋ, «قازاق» ەملەسىن تەكسەرىپ, تۇزەتۋ سياقتى ۇلتتىق وقۋ-اعارتۋعا قاتىستى ماڭىزدى جۇمىس جۇكتەلدى.
1918 جىلدىڭ باسىندا ورىنبوردى بولشەۆيكتەر باسىپ العان سوڭ, الاش اۆتونومياسىنىڭ جەتەكشىلەرى سەمەيگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ازامات سوعىسى باستالىپ كەتىپ, تۇركىستان اۆتونومياسى مەن الاش اۆتونومياسىنىڭ دەربەستىككە ۇمتىلعان قادامى ۇزاققا بارمادى. بولشەۆيكتەر وكىمەتى ورناپ, الاشوردا ۇلتتىق اۆتونومياسى تاراتىلعان سوڭ, قازاق ءبىلىمپازدارى ۇلتتىڭ قامى ءۇشىن جاپپاي قازاق تىلىندە وقۋلىق جازۋ ءىسى مەن حالىق اعارتۋ سالاسىنا كۇش جۇمسادى.
العاشقى قازاق وقۋلىقتارى نەگىزىنەن قازان قالاسىندا باسىلدى. بۇل ىسكە تالانتتى اقىن بەرنياز كۇلەەۆ (1899-1923) جاۋاپتى بولادى. ول ورىنبور مەن قازان قالاسىنىڭ اراسىندا ءارى-بەرى توقتاۋسىز جۇگىرىپ ءجۇرىپ, مىنا وقۋلىقتاردى شىعارۋعا اتسالىستى: احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «بايانشى» (30.000 دانا), «وقۋ قۇرالى» (50.000 دانا), ء«تىل قۇرالى ءى» (35.000 دانا), ء«تىل قۇرالى ءىى» (25.000 دانا), مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ەسەپ قۇرال ءى» (25.000 دانا), «ەسەپ قۇرال ءىى» (25.000 دانا), «قيراعات» كىتابى (25.000 دانا) باستىرۋعا بەرىلدى. قاعاز جەتكىلىكتى بولسا «قىرىق مىسال» مەن «اباي ولەڭدەرى» دايىن ەكەنى ايتىلدى («ەڭبەك تۋى» گازەتى, 7 دەكابىر, 1920 جىل, №2).
1921 جىلى 31 قاڭتاردا ورىنبور قالاسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان ءبىر توپ ۇلت زيالىسى باس قوسادى. ولاردىڭ قاتارىندا ءاليحان بوكەيحان, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, فايزوللا عالىمجان ۇلى, بياحمەت سارسەن ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, حايرەتدين بولعانباي, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, ساكەن سەيفۋللا ۇلى, سابىر ايتقوجا ۇلى بولدى. كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە – قازاق تىلىندەگى وقۋلىق دايىنداۋ ەدى. جيىلىس سوڭىندا 19 باپتى قاۋلى قابىلدانىپ, مەكتەپكە قاجەتتى 14 وقۋلىق دايىنداۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلادى. ءبىر قىزىعى, وسى 14 وقۋلىقتىڭ 3 وقۋلىعىن دايىنداۋ جۇمىسى ماعجانعا جۇكتەلگەن. بۇل قاۋلىلار «ەڭبەك تۋى», «قازاق ءتىلى», «كەدەي ءسوزى», «اق جول» گازەتتەرىندە جاريالانعان. مۇنىڭ ءۇش گازەتتەگى نۇسقاسىن تاۋىپ, سالىستىرىپ وقىپ وتىرمىز. سوندا ماعجان جۇماباي ۇلى دايىندايتىن وقۋلىقتىڭ اتاۋىن كەيبىر گازەتتەر ورىسشا بەرسە, كەيبىرى قازاقشا ۇسىنعان ەكەن. اقىنعا تاپسىرىلعان 3 وقۋلىق:
1) تاربيە عىلىمى (پەداگوگيكا)
2) قازاق-قىرعىز تاريحى
3) ادەبيەت عىلىمى («تەوريا سلوۆەسنوستي»)
(«قازاق ءتىلى» گازەتى, 23 مارت 1921, №125).
الدىنا زور ماقسات قويعان ماعجان جۇماباي ۇلى جوعارىداعى كىتاپتاردى جازۋعا كىرىسەدى. بەرىلگەن تاپسىرمانى مۇقيات ورىنداعان اقىن وقۋلىعى دايىن بولعاندا كىرىسپەسىنىڭ سوڭىنا «ماعجان جۇماباەۆ. 1922 جىل, 15 سەنتابىر, قىزىلجار» دەپ جازىپ, باسپاعا جىبەرگەن. ورىنبورداعى «مەملەكەت باسپاسى» وقۋلىقتى ارنايى قاراۋدى (قازىرگىشە رەتسەنزيا) تانىمال قايراتكەر, قالامگەر مولداعالي جولدىباي ۇلىنا جۇكتەگەن. ول ءوز تاراپىنان كىتاپتىڭ جۇيەسى مەن مازمۇنىنا توقتالىپ, وقۋلىقتىڭ قازاق قوعامىنا اسا قاجەتتىگىن اتاپ وتەدى. پىكىرىنىڭ سوڭىنا: «م. جولدىباەۆ. 1922-ءنشى جىل, 28-ءنشى وكتابىر, ورىنبور قالاسىندا» دەپ جازادى.
وسىلايشا, 1922 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي سول كەزدەگى استانا ورىنبوردا «مەملەكەت باسپاسىنان» ماعجان جۇماباي ۇلىنىڭ ايرىقشا ەڭبەگى – «پەداگوگيكا» وقۋلىعى 96 بەت كولەمىندە تۇڭعىش رەت باسىلىپ شىعادى. كىتاپتىڭ العاش باسىلىمى تۋرالى اقىن: «بۇل كىتاپ 2-3 جىل بۇرىن قىسقا ۋاقىتتىق مۇعالىمدەر كۋرسىندا وقىلعان دارىستەردەن تىزىلگەن ەدى. بۇل كۇنگە شەيىن باسىلىپ شىعىپ, جارىق كورە المادى. بۇل ايىپ مەنەن ەمەس. ب ۇلىنگەن زاماندىكى» دەپ تۇسىنىك بەرەدى. وسى وقۋلىق ءبىر جىلدان سوڭ, ياعني 1923 جىلى ازداعان تۇزەتۋلەرمەن تاشكەنتتەگى «تۇركىستان مەملەكەت باسپاسىنان» 108 بەت كولەمىندە 3 000 تارالىممەن قايتا جاريالانادى. ءبىر قىزىعى, ەڭبەكتىڭ بۇل باسىلىمىنا مولداعالي جولدىباەۆتىڭ رەتسەنزياسى – «قاراپ شىعۋشىدان» جازباسى كىرمەگەن.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ سوڭعى جىلدارىنان (1989 جىلدان) اقىن مۇراسى دۇركىن-دۇركىن باسىلعاندا, وعان 1923 جىلعى «پەداگوگيكانىڭ» ەكىنشى باسىلىمى ەنگەندىكتەن, مولداعالي جولدىباەۆتىڭ «قاراپ شىعۋشىدان» جازباسى ەلەنبەي قالعان. بۇل ەڭبەكتەن ۋاقىت تابى سەزىلسە دە, استارىنداعى شىنايى نيەت, اقىننىڭ بىلىگىن ءتۇيسىنۋ انىق اڭعارىلادى.
مۇراتانۋداعى وسى «اقتاڭداقتى» قالپىنا كەلتىرىپ, 1922 جىلعى ماعجان «پەداگوگيكاسىنا» قوسا ۇسىنىلعان رەتسەنزيانى قالىڭ وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. سونىمەن بىرگە اقىننىڭ وقۋلىق باسىنداعى «تارتۋى» مەن ء«سوز الدى» كىرىسپەسىن فاكسيميلەسىمەن قاتار ۇسىنامىز.
اباي مىرزا,
مۇراعاتتانۋشى
قاراپ شىعۋشىدان
ارداقتى ازامات ماعجان جۇماباەۆتىڭ «پەداگوگيكا» كىتابىن, جولداستار «قاراپ شىق» دەپ تاپسىرعان سوڭ, موينىما الىپ قاراپ شىقتىم.
بالا – ۇلبىرەگەن گۇل: قاتتى كۇتىم, شەبەر تاربيە, ارتىق ەڭبەك تىلەيدى.
بالا – ءوسىپ كەلە جاتقان ورتەڭ, جاس بۋىن, ەلدىڭ نەگىزى بولعاندىقتان, تاربيەسى ارتىقشا مىندەتتى, اسا اۋىر. بالا تاربيەلەيتىن جول سالۋ, ءپان كىتابىن جازۋ دا – وتە اۋىر جۇمىس.
باس-اياعىن جيعاندا ەكى-ءۇش باسپا كىتابى بار, ادامى تەگىسىنەن قارا تانىمايتىن, مىنەزى تاعى, اقىلى اينالماسىز, سەزىمى توپاس, ورنىققان ەمىلەسى جوق, ءتىلى وڭدەلمەگەن قازاق ەلى ءۇشىن كىتاپ جازۋ, ءيا باسقا تىلدەن اۋدارۋ, اسىرەسە «پەداگوگيكا» كىتابىن – تاۋدى ورنىنان قوزعاۋ, ينەمەن قۇدىق قازۋ.
بالاسى مەكتەپ كورمەگەن, جاس بالانى ءجۇن-جۇرقا وراپ, ارقالاپ ءجۇرىپ شەشەسى مال باعاتىن, جاسى جەتى-سەگىزگە كەلگەن سوڭ 10 سومنان پ ۇلىنا جالدانىپ بالالارى 14 ساعاتتان اس جوق, سۋ جوق قوي باعىپ, قوي ەمىپ جالاق بولىپ جۇرەتىن ادامنىڭ 90% الدىندا مال, ۇستىندە ءۇيى جوق بايلاردىڭ كۇنى بىتپەس ق ۇلى بولىپ جۇرەتىن; وبىر پاتشانىڭ تەرىس ساياساتى ارقاسىندا جەر-سۋىنان ايىرىلىپ, ناداندىقتا ءشىرىپ, قارا تۇنەك, قاراڭعى تۇماندا كوپ زامان باسى اينالىپ جاڭا جارىق بوستاندىق دۇنيەسىنە اياق باسىپ قول-اياعى جاڭا بوسانىپ ء«وڭىم بە, ءتۇسىم بە؟» دەپ مەڭ-زەڭ بولىپ تۇرعان سورلى قازاققا «پەداگوگيكا» كىتابى – ىنجىلدەي, ماعجان ازامات – ايسا پايعامبارداي بولدى.
وقۋ جايى, كىتاپ جايى جوعارىدا ايتىلعانداي بولعاندىقتان جۇماباەۆتىڭ كىتابى قۋلىقتىڭ ق ۇلىنىنداي قىزعانىشتى, تالداپ قاراپ, پىشاقپەن كەسكەندەي باعا بەرۋدەن تيىلدىق.
بۇل كىتاپتىڭ نەگىزى ورىس كىتاپتارىنان الىنىپ, ورىس شكولدارىندا نە زاماننان قولدانىپ كەلە جاتقان بالا تاربيەلەۋ جولى. بۇندا تۇگەل ءھام دۇرىس جازىلعان.
ءبىزدىڭ زامان – توڭكەرىس زامانى. توڭكەرىس قولدانعان جول, تۇتىنعان باعىتتىڭ استى-ۇستىنە شىعىپ قايناپ قايتا جاسالۋى. بالا تاربيەسى دە – سول قايتا جاسالعانداردىڭ ءبىرى.
بۇرىنعى تاربيە الاتىن بالالار بايلاردىڭ, ەڭبەكسىز كىسى كۇشىن جەگىپ كۇنەلتۋشىلەردىڭ بالالارى ەدى. كوكسەيتىن ماقساتتارى – «قوجا بولىپ قۇل جۇمساۋدى نىعايتىپ ۇستاۋ» ەدى. ەندى توڭكەرىستەن كەيىنگى تاربيەلەنەتىندەر كەشەگى «قوي باعىپ جۇرگەن جالاق سارى بالالار». كوكسەيتىن ماقساتتارى – ارتىق كەمدىكتى جويۋ, جالپى ادام بالاسىن تەڭ ەتىپ باقىتتى تۇرمىس ورناتۋ. سوندىقتان پەداگوگيكا ەكى ءتۇرلى بولماق:
- بالانى جوققا باعىندىرىپ, باسى-كوزىن دىنمەن, جانمەن, ۇلت نامىسى, ءدىن نامىسى ءھام باسقا وسى سياقتى توقسان توعىز ءتۇرلى وتىرىك بوياۋمەن ۋقالاپ, بايعا باعىنعىش ەتىپ وسىرەتىن بايلار پەداگوگيكاسى (ورىسشا بۋرجۋازنايا پەداگوگيكا).
- دۇنيەدەگى بولاشاق نارسەنىڭ بارلىعى تەك بولعان زاتتان شىعادى, زاتپەن ساباقتاس: جاننىڭ دا, ءدىننىڭ دە, پاتشانىڭ دا, بايدىڭ دا, مىرزانىڭ دا, شورانىڭ دا تەگى – زات. «دۇرىس ادام بولۋ ءۇشىن زاتقا يمان كەلتىرۋ كەرەك» دەگەن بەينەتقورلار پەداگوگيكاسى (پرولەتارسكايا پەداگوگيكا).
جۇماباەۆتىڭ كىتابى – ەسكى كىتاپتاردان الىنعان بولعاندىقتان, ەسكى كىتاپ, تەگىندە بۇل زامانعا ءدال كەلمەيتىن كىتاپ.
قايىرشىنىڭ سۇيەر اسىن كىم بەرەدى؟ – ءبىزدىڭ قولىمىزعا, زامانىمىزعا ءدال كەلەتىن كىتاپ ءتۇسىپ تۇر ما؟ زامانعا ءدال جاڭا كىتاپ شىققانشا مالدانىپ, ودان كەيىن وقىپ سالىستىرىپ قاراپ بۇرىنعى جازۋشىلاردىڭ اداسقان جەرىن تاۋىپ وتىرۋعا ماعجان «پەداگوگيكاسى» – ىزدەسە تاپتىرمايتىن پايدالى تاريحي ماتەريال.
فيلوسوفياداعى «ماتەرياليزم» دەگەن جول – دۇنيەدەگى بارلىق نارسەنىڭ نەگىزى «زات» دەگەن جول.
ءشوپ-شوڭكە, قۇرت-قۇمىرسقا, اڭ, مال, ادام – بارلىعىن ء«تىرى دۇنيە» دەيدى. بۇلاردىڭ جاراتىلۋى, وزگەرۋى ءبىر قالىپتا. ايىرماسى – اقىلدى ادام مەن اقىماقتىڭ ايىرماسى سياقتى.
بەينە ءبىرى ىلىنگەن ۆەنتتەر (تەتىك – رەد.) ساعاتتى ءيا باسقا ماشينالاردى دۇپ-دۇرىس جۇرگىزىپ تۇر. سىمسىز تەلەگراف, تەلەفوندار زاتتىڭ كۇشىمەن ءجۇرىپ تۇر. اەروپلان قىران قۇستاي ۇشقىر, كوكتە ۇشىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءبىرى دە سيقىر ءيا جان قۋاتى ەمەس, زات قۋاتى, ۆەنت قۋاتى... ادامنىڭ تۇلا بويىن تالداپ قاراساق, بىرىنە-ءبىرى ىلىنگەن ۆەنت. ماشينانىڭ ءبىر ۆەنتى بۇزىلسا – اەروپلان سىندى, دەنەسىنىڭ ءبىر ۆەنتى بۇزىلسا – ادام ءولدى. تۇك ايىرماسى جوق.
ادامنىڭ اقىماق بولۋى, الاڭعاسار بولۋى, ءماجنۇن بولۋى, قىسقاسى كەم بولۋى – ءتاننىڭ ساۋ بولماۋىنان. ءتاننىڭ ساۋ بولماۋى – قارعىستان, باددۇعادان ەمەس, بولماشى ءبىر «زاتتىق» سەبەپتەن, تاربيەسىنىڭ كەمدىگىنەن. مىسال, جاس بالا كۇتىمسىزدىكتەن باسىن ءبىر قاتتى نارسەگە سوعىپ الادى; مي شايقالادى; ميدىڭ ءبىر تامىرى ۇزىلەدى – وسكەندە بۇل بالا ءماجنۇن بولىپ شىعادى. دۇنيەدە بولاتىن وزگەرىستەرگە, كورىنىستەرگە وسى رەتپەن قاراۋدى «ماتەرياليزم» دەيدى.
بۇل ماتەرياليزم جولى ميلليون اشىق دالەلدەرمەن عىلىم بازارىندا اقيقاتقا شىعىپ وتىر. جان, رۋح دەگەن نارسە انىق جوق نارسە. «جان» دەپ جۇرگەنى – زاتتاردىڭ تۇرلىشە قوسىلعاندا شىعاتىن الەمەتتەرى.
ماعجان جازعان كىتابىنىڭ تۇتىنعان جولى – ءتان ءبىر باسقا, جان ءبىر باسقا, بىراق ەكەۋىنىڭ بايلانىسى كۇشتى دەيتىن «يمپەراليزم» جولى. بۇل جول – الدەقاشان مانسۇق بولعان جول.
«بالانى قورقاق ەتىپ ءوسىرۋ, جىن-شايتاندى, باسقا جوق نارسەنى ايتىپ سۋ جۇرەك قىلىپ تاربيەلەۋ جارامايدى» دەيدى ماعجان. ءبىز بۇل پىكىرگە قۋانىپ قوسىلامىز, بۇل – دۇرىس جول. ولاي بولسا جان باسقا, ءتان باسقا دەپ تۇسىنگەن بالا جاندى ءولىمسىز ماڭگى نارسە دەپ تۇسىنەدى. جاننىڭ ءبىر زاماندا تەكسەرۋگە, ازاپقا دۋشار بولاتىنىن دا ويلاپ كەتۋ ءھام بۇل ارەكەتتە ەر ەتىپ وسىرەتىن قاھارمانىمىز قويان جۇرەك بولىپ شىعۋى دا مۇمكىن. بالا جان قايعىسىن قايعىرتا باستاماق. جانعا قۇل بولماق, وزگە ءبىر ءومىر حاقىندا ويلار ويلاماق... مىنە, سوندىقتان مۇعالىمدەر وقىتقان ۋاقىتتا ماعجاننىڭ جازعان كىتابىنىڭ ەسكى ەكەندىگىن ايتىپ, كىتاپتا بۇلاي جازىلا تۇرسا دا «دۇرىسى مىناۋ» دەپ بالالارعا «ماتەرياليزم» جولىن ايقىنداپ, اشىپ ءتۇسىندىرۋى – زور مىندەت.
كىتاپتا تاعى ءبىر قاتا ماسەلە – ۇلت حاقىندا, ۇلت تاربيەسى حاقىندا. قازاقتا سالىنعان تاربيە جولى جوق دەۋگە بولادى. بولا قالسا, نەگىزدەرى – «بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بول» دەگەن سياقتى, مىقتىعا قۇل, ناشارعا قوجا بول دەيتىن تەرىس نەگىزدەر. ەكىنشى جاعىنان «ۇلت» دەگەن ءسوزدى تۇسىنۋدە دە ماعىنا بار: «باس – ۇلتان, كويلەك – دامبال», ءبىر قويعا جالداپ الىپ اس بەرمەي قوي باققىزعان باي, سەن قوي باعىپ, قوي ەمىپ جالاق ەرىن بولىپ سارى دالادا كۇنگە كۇيىپ, زارىعىپ جۇرگەندە ۇكىلەپ جورعا ءمىنىپ, وقالى تون كيىپ, ايت ايتتاپ, توي تويلاپ جۇرگەن باي بالاسى, بي بالاسى ۇلت بولمايدى.
كىمدە-كىم قازاق بەينەتقورىنا مۇڭداس بولسا, سول – ۇلت. قازاق بەينەتقورىنا, قازاق جۇمىسشىلارىنا دۇنيە ءجۇزىنىڭ جارلىسى بەينەتقورى – ۇلت. باي, قانداس, دىندەس اساننان كەدەي, بەينەتقور قازاق-ورىس اگاپون جاقىن. دوستىق, قاستىق, الىستىق, جاقىندىق (جوعارىدا ايتىلدى) تەسىك تاماققا, اتقا بايلاۋلى. بۇل سوڭعى ايتىلعان ۇلت تۋرالى رەتتەر وقىتۋشىنىڭ قاپەرىندە بولىپ, وقۋشىنىڭ شىن ماعىناسىنا ءتۇسىنۋى اسا كەرەك.
سونىمەن وسىنداي وقۋ كىتابىنا دا, باسقا كىتاپتارعا دا اسا مەشەۋ ۋاقتىمىزدا ازامات ماعجان جۇماباەۆتىڭ كىتابى – اسا كەرەكتى مۇقتاجىمىزدىڭ ءبىرىن, كىتاپتىڭ تاريحي باعاسى بۇدان دا زور.
قالىڭ قاسىرەتتە كۇن وتكىزىپ, جارىق دۇنيەگە جاڭا اياق باسقان قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ, قازاق بەينەتقورلارىنىڭ, 10 سومعا 6 اي, كۇنىنە 14 ساعاتتان قوي باعىپ, بۇگىنگە دەيىن ونەر-بىلىمنەن بوس بولىپ كەلگەن شەرلى قازاق بالالارىنىڭ, جاسى 14-كە كەلگەن سوڭ قولبالا قاتىن بولىپ, جاۋىز, مالدى شالدارعا, بۇزىلعان يشان مولدالارعا ماۋىق باسۋ, ەرىك اشۋ بولىپ كەلگەن, بەتى جارالى, كوڭىلى قارالى قازاق قىزدارىنىڭ اتىنان ماعجان ازاماتقا العىس ايتىپ, ءسوز ءبىتىرىپ قالام توقتاتتىق.
م. جولدىباەۆ
1922-ءنشى جىل. 28-ءنشى وكتابىر
ورىنبور قالاسىندا
تارتۋ
قازاقتىڭ قانى ءبىر, جانى ءبىر, جولباسشىسى – مۇعالىم.
ەلىمىزدىڭ از عانا جىلدىق ويانۋ داۋىرىنە باعا بەرۋ ءۇشىن التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, قادىرلى ورىن – مۇعالىمدىكى.
بىرگە وقىسقان, بىرگە وقىتىسقان, جۇلدىزىمىز ءبىر, جولىمىز ءبىر, قازاق مۇعالىمدەرى!
قولىمنان كەلگەن وسى ەڭبەگىمدى سەندەرگە تارتۋ قىلدىم.
نيەتىمنىڭ تازالىعى ءۇشىن تارتۋىمدى قابىل كورىپ الىڭدار.
ماعجان جۇماباەۆ
ءسوز الدى
بۇل كىتاپ 2-3 جىل بۇرىن قىسقا ۋاقىتتىق مۇعالىمدەر كۋرسىندا وقىلعان دارىستەردەن تىزىلگەن ەدى. بۇل كۇنگە شەيىن باسىلىپ شىعىپ, جارىق كورە المادى. بۇل ايىپ مەنەن ەمەس. ب ۇلىنگەن زاماندىكى.
كىتاپتى ءبىر ورىس كىتابىنان تۋرا ءتارجىما دەۋگە بولمايدى. الدىما ءبىر كىتاپتى جايىپ قويىپ, بۇرىلماستان جەلە بەرگەنىم جوق. تاربيە عالىمدارىنىڭ پىكىرلەرىن تاڭداپ الۋعا ۇمتىلدىم. شامام كەلگەنشە قازاق جانىنا قابىستىرۋعا تىرىستىم (كوپ پايدالانىلعان رۋبينشتەين, سكۆورتسوۆ, سميرنوۆتاردىڭ پەداگوگيكا تۋرالى ەڭبەكتەرى).
بىزدە بۇرىن جاسالعان ءپان ءتىلى بولماعاندىقتان, ءتۇرلى تەرميندەرگە تاپ باسقانداي قازاقشا ءسوز تابۋ كوپ كۇشكە ءتيدى. قالايدا, كۋرستاردا وقىعان مۇعالىمدەردىڭ جاردەمىمەن تازا ورىس سوزدەرى قازاقشاعا اينالدىرىلدى. ال ەندى, جيھان ءتىلى بولىپ كەتكەن شەت سوزدەردى قازاقشاعا اۋدارام دەپ ازاپتانۋدى ءتيىستى تاپپادىم.
مەن پەداگوگيكا مايدانىندا بايگى الىپ جۇرگەن جۇيرىك ەمەسپىن. كىتاپتىڭ قۇرىلىسىندا, تىلىندە, ءتۇرلى ات قويۋدا, حاتتا, كىتاپتىڭ جالپى نەگىزىندە كوپ كەمشىلىكتەر بولۋعا مۇمكىن. مۇعالىمدەر تەكسەرىپ وقىپ, قاتا جەرلەرىن كورسەتسە, سانسىز راحمەت ايتار ەدىم.
ماعجان جۇماباەۆ
1922 جىل 15 سەنتابىر,
قىزىلجار
