قازىرگى الەمدىك ەكونوميكاعا نازار سالساق, كەز كەلگەن مەملەكەت قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. جاھاندىق ەكونوميكا جانتالاس ۇستىندە. كىم وزىق تەحنولوگياعا يە بولادى, سونىڭ ايدارىنان جەل ەسەدى. تابيعي رەسۋرستارعا تالاس تا, تارتىس تا ءوربىپ جاتىر. الىستاعى امەريكا مەن ەجەلدەن ءوز سىباعاسىنان ايرىلمايتىن ەۋروپا ەلدەرىن بىلاي قويعاندا, قازىر قىتاي مەن ءۇندىستان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن دەموگرافيالىق دامۋى تۇرعىسىنان ۇلكەن «ويىنشىعا» اينالدى. تمد ەلدەرى اراسىندا كورشىلەس وزبەكستان دا ولەرمەندىكپەن العا ۇمتىلىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا ەلىمىز قاننەن-قاپەرسىز وتىرا الا ما؟ مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا باسەكەنىڭ ءباستى جولىندا بايگەنىڭ الدىن بەرگىسى كەلمەيتىن ەلدەردەن قالىپ قويماۋدى ەرەكشە ەسكەرتتى.
ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جاڭا ۇلگىگە ءوتۋى تۋرالى ءسوز بولعاندا, باسقا وزەكتى سالالارمەن قاتار ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەسى الدان شىعادى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى وسى تۋريزم ارقىلى «كۇن كورىپ وتىر». الدىن الا بولجام بويىنشا بۇل سالادا 2030 جىلى 1,8 ملرد ادام اعىمى كۇتىلەدى. مىڭداعان حالىق حالىقارالىق شەكارالاردان وتەدى. باراتىن, كورەتىن, قىزىقتايتىن, دەمالاتىن جەردى ىزدەيدى. ال بۇل تۇرعىدا جالپاق الەم جۇرتشىلىعى قازاقستاندى جاقسى بىلە بەرمەيدى. ءتۋريزمنىڭ الۋان ءتۇرى بويىنشا قانداي مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەنىن, ونىڭ ىشىندە ەكو جانە ەتنوتۋريزم تۋرالى ماردىمدى اقپارات جوق. كەيىنگى 5-6 جىلدا ىشكى تۋريزم بويىنشا وڭ ديناميكا ورىستەپ, 10-15% دەڭگەيىنە جەتتى.
مەملەكەت باسشىسى «ەلىمىزدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن دە پايدالانۋ كەرەك. تۋريزم وسىنداي سەرپىندى جوبالار قاتارىندا بولۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, وسى ماڭىزدى سالاداعى جۇمىس دۇرىس اتقارىلماي جاتىر, ەلىمىز باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ارتتا قالىپ كەلەدى. جالپى, كەمىندە 15 ءىرى جوبادان تۇراتىن ناقتى ءتىزىم دايىندالۋعا ءتيىس. وسى سالادا بۇرىن بولعان قاتەلىكتەردى قايتالاۋعا بولمايدى. جوبالاردى ءتيىمدى قولداۋ شارالارىن جانە ولاردى ورىنداۋ مەرزىمدەرىن ناقتى ايقىنداۋ كەرەك. ونى ىسكە اسىرۋعا شەتەل ينۆەستورلارىن جانە ەلىمىزدىڭ بيزنەس وكىلدەرىن بارىنشا تارتقان ءجون. جۇمىسقا ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتتى, تاۋارلار مەن كادرلاردى, باسقاشا ايتقاندا, بارلىق ىشكى مۇمكىندىكتەرىمىزدى پايدالانۋ قاجەت», دەپ وزەكتى ماسەلەنى كوتەردى.
تۋريزم تىكەلەي جانە جاناما تۇردە ەكونوميكانىڭ 32 سەكتورىنا اسەر ەتەدى. ەل ۇكىمەتىنىڭ 2019 جىلعى 31 مامىرداعى №360 قاۋلىسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريستىك سالاسىن دامىتۋدىڭ 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلگەن. باعدارلامادا تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ تەتىكتەرى جان-جاقتى قاراستىرىلعان.
وسى باعدارلامادا ىشكى تۋريزم مەن ۇلتتىق قورىقتار جۇمىسىن دامىتۋ بويىنشا 2023 جىلى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى, اۆتوموبيل قاتىناسى مەن تۇراقتى قالالىق كولىكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن, اۋە جانە تەمىرجول قاتىناسىن دامىتۋدى, شەكارالىق وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن, سۋمەن جابدىقتاۋدى جانە سۋ بۇرۋدى قوسا العاندا, ەلدىڭ تۋريستىك دەستيناتسيالارىن كەشەندى دامىتۋ مەن اباتتاندىرۋ, تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, قازاقستاننىڭ تابيعي, تاريحي-مادەني, ەتنوستىق ارتۇرلىلىگى مەن گاسترونومياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, تۋريستىك دەستيناتسيالاردىڭ سالاسىندا ساپالى جانە تەڭ تۇپنۇسقالى تۋريستىك ونىمدەردى جاساۋ, سونداي-اق ەلدىڭ «كيەلى گەوگرافيا» مادەني-گەوگرافيالىق كارتاسىن ازىرلەۋ جوسپارلانعان.
اتالعان باعدارلامادا ىشكى ءتۋريزمدى جانە ۇلتتىق قورىقتاردى دا دامىتۋ نازاردان تىس قالماعان. ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ءبىر سالاسى بويىنشا ەلىمىزدەگى اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, تەمىر, اۋە جولدارى باعىتتارى اشۋ كوزدەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اۆتوموبيل جولى سالىنىپ جاتىر. ماسەلەن, وتىرار مۋزەي قورىعى ورنالاسقان ايماققا جەتۋ ءۇشىن ءشاۋىلدىر-تۇركىستان باعىتى بويىنشا ءتورت جولاقتى اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر.
ءبىزدىڭ ەلدە 10 باسىمدىقتى اۋماقتى قاراستىراتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. بۇل اۋماقتار استانا, الماتى قالالارىنان باسقا, ءبىزدىڭ ۇلتتىق پاركتەرىمىزدىڭ كوپشىلىگىن, بۋراباي, باياناۋىل, شارىن, ماڭعىستاۋدى قامتيدى. مەملەكەت ول جەرلەرگە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قارجى باعىتتايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جەكە بيزنەس پەن ينۆەستيتسيالاردى تارتادى.
ەلىمىزدىڭ قاي ايماعى بولسا دا تۋريستەرگە وزىندىك بولمىسىمەن, تابيعاتىمەن, تاريحىمەن ەرەكشەلەنەدى. الايدا شەت مەملەكەت ازاماتتارىن تەك كورىكتى جەرلەر عانا قىزىقتىرمايدى. جاقسى سەرۆيس كەرەك. الەكەدەي جالاڭداپ, ىلتيپاتپەن ءيىلىپ, كەلگەن مەيمانداردى كۇتىپ الۋ-شىعارىپ سالۋ سەكىلدى ءمايىن تىرلىكتەر ۇلكەن دايارلىقتى قاجەت ەتەدى. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى تاريحي-مادەني ورنى تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا ۇلكەن ينۆەستيتسيا سالىنسا, قانشاما جۇمىس ورىندارى اشىلار ەدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ, زەرتتەۋ, كوپشىلىككە ناسيحاتتاۋ ماسەلەسى دە شەشىم تابار ەدى.
جالپى, تۇركىتىلدەس دۇنيەدە, يسلام الەمىنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ اراسىندا تۇركىستاننىڭ الەۋەتى وتە زور. بۇل وڭىرگە مالايزيا, يندونەزيا, وزبەكستان, تاجىكستان مەملەكەتتەرىنەن قىزىعۋشىلار جەتكىلىكتى. وسى رەتتە «وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق مۋزەي قورىعىنىڭ تولىق الەۋەتى ءالى دۇرىس پايدالانىلماي كەلەدى. قازىرگى تاڭدا مۋزەي قورىقتىڭ ارىستانباب كەسەنەسى, وتىرار قالاشىعى, ساپار ورتالىعى, وتىرار مۋزەيى سياقتى تۋريستىك نىساندارى بار. 2020-2022 جىلدارى «وتىرار قالاشىعىن ءىشىنارا زەرتتەۋ, ساقتاۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ» جوباسى اياسىندا وتىرار قالاشىعىن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تۋريستەرگە اۆتوتۇراق, ەلەكتروكار جولى, اياقجول, سۋبۇرقاق, اجەتحانا سەكىلدى ورىندار سالىندى. قالاشىق اۋماعىندا تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلىپ, ەلەكتر شامدارىمەن جارىقتاندىرىلدى. مۋزەي-قورىقتىڭ الداعى جىلدارعا ارنالعان جوسپارىندا وتىرار قالاشىعىنان بولەك قۇيرىقتوبە, التىنتوبە, كۇيىك-ماردان, اقتوبە-ءىىى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر باعىتى بويىنشا (تۇركىستان قالاسىنا شىعا بەرىس جولدىڭ بويى) عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى, زەرتتەۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن سول ورىنداردى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرۋ ارقىلى تۋريستىك تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ كوزدەلگەن. وسى ءىستى جەدەلدەتۋ كەرەك.
شەتەلدىك ساراپشىلار «قازاقستان باسقا ەلدەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن «ناقتى» تۋر ءونىم جاسامايىنشا تۋريستىك قىزمەتتەر نارىعىندا ءوز ورنىن تاپپايدى» دەگەن پىكىردە. قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدە مۇنداي «ەرەكشەلىكتەر» جوق ەمەس. ۇلى جىبەك جولىنداعى مادەني تۋريزم, سونىمەن قاتار, ەكوتۋريزمدى وركەندەتۋ اسا ماڭىزدى. تاريحي-مادەني ورىندارعا باي الماتى, وڭۇستىك قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا وبلىسىمەن قاتار شىعىس قازاقستان دا تۋريستەرگە ەڭ قىزىقتى ايماقتار. ءبىر عانا ەسىكتەن جانە بەرەلدەن تابىلعان «التىن ادام» نەگە تۇرادى؟
ەكوتۋريزمنىڭ بۇگىندە اسا دامىعان جەرى – الماتى ءوڭىرى. مۇندا «الماتى وبلىسىنىڭ التىن القاسى» تۋرى بار. تۋر ۇلتتىق پاركتەردى, كولساي, قايىڭدى كولدەرىن, شارىن شاتقالىن, ىلە الاتاۋ ۇلتتىق پاركىن قامتيدى. سوندىقتان مۇندا تۋريستەر كوپتەپ كەلەدى. ششۋچينسك-بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىنىڭ دا تارتىمدىلىعى زور.
سونداي-اق, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋەتى ەسكەرىلە بەرمەيدى. قاتونقاراعايدا ۇلتتىق پارك بار. اسەم تابيعات, پانتامەن ەمدەلۋ, بالمەن ەمدەلۋ جاعىنان الەۋەتى وتە زور.
ەكوتۋريزمدى دامىتۋ بويىنشا ماڭعىستاۋ وبلىسى دا سۇرانىپ تۇر. وندا اdventure-تۋريزمگە (ساياحاتشىلىق تۋريزمگە) باسىمدىق بەرىلەدى. قازىر الەمدە ەكو- جانە اdventure تۋريزم قوسارلانعان بەتالىستار بايقالادى. سەبەبى اdventure تابيعاتقا سونشالىق زيان كەلتىرمەيدى, سوندىقتان ەلىمىزدە ەكو جانە ساياحاتشىلىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون.
تۋريستەر ەڭ كوپ كەلەتىن جەرلەر – قايىڭدى كولى, ۇلكەن الماتى كولى مەن شارىن شاتقالى. سول سەكىلدى الماتى قالاسىنا دا قىزىعۋشىلار كوپ. مەگاپوليستىڭ اسەم تابيعاتىنان بولەك, مۇنداعى كوپتەگەن مادەني ءىس-شارالار, تەاترلار, ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن كونتسەرتتىك باعدارلامالار مەن گالەرەيالار تۋريستەردى تارتادى. الماتى – ەۋروپا مەن قىتايدى جالعايتىن كوپىر ىسپەتتەس بولۋى كەرەك. اۋەجايدان باستاپ الماتىداعى اسحانالاردىڭ امبەباپتىلىعى, حالقىمىزدىڭ قوناقجايلىلىعى ءتۋريزمنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا جول اشادى.
قىتايدان كەلەتىن تۋريستەر كوبىنە الماتى مەن استانانى ارالاعاندى ءجون كورەدى. كەيىنگى جىلدارى ءۇندىستان ەلىنەن دە تۋريستەر كوپ كەلۋدە. ونىڭ سەبەبى, بۇل ەلدەرگە ترانزيتتىك ۆيزاسىز رەجىم جۇرەدى. قازىر ۆيزاسىز رەجىممەن قازاقستانعا 60-قا جۋىق ەلدەن ساياحاتشىلار كەلە الادى. ونىڭ ىشىندە ەۋروپا ەلدەرى دە بارشىلىق. ەۋروپالىقتار بىزدەگى تابيعات پەن ەكوتۋريزمگە قىزىعادى.
تاۋ شاڭعىسى ءتۋريزمى الماتى, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا اجەپتەۋىر دامىعان. وسى تاراپتى ءالى دە جاقسارتۋ قاجەت. ەل تۇرعىندارى قاتارىنان دا, شەتەلدىكتەر تاراپىنان دا كەلۋشىلەر قاراسى از ەمەس. بۇعان قىس مەزگىلى بولمايتىن ەلدەردىڭ تۇرعىندارى كوبىرەك قىزىعۋشىلىق تانىتادى. مالايزيادان, ءۇندىستاننان كەلەدى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى, فيليپپين, يندونەزيا, تاياۋ شىعىس ەلدەرى, ساۋد ارابياسى, قاتار, ءباا. بۇلار مۇلدەم قار جاۋمايتىن ەلدەر. سول سەبەپتى وسى اعىم ودان ءارى ارتادى. دەگەنمەن بۇل باعىتتى كەڭەيتۋ كەرەك, شىمبۇلاقتا ماۋسىم كەزىندە ادام اعىنى تىم كوپ بولادى. الماتىدا تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن كەڭەيتۋ تۋرالى باستاما بار. وسى رەتتە تۇرگەن شاتقالىنىڭ مۇمكىندىگىن كەڭىنەن پايدالانعان ابزال.
«ۇلتتىق تۋريستىك ءونىم» دەگەن ۇعىم بار. مۇندا ءتورت نەگىزگى باعىتقا نازار اۋدارىلادى: ەكوتۋريزم, ەتنوتۋريزم, ەntertainment (ويىن-ساۋىق), يۆەنتتەر. بۇل باعىتتار ءتورت ە تۇجىرىمداماسىنا بىرىكتىرىلگەن. جەرىمىز بولسا – ۇلكەن, لاندشافتارى ءارتۇرلى, كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى بار بولعاندىقتان, تاڭداۋ دا جاقسى, مادەني الۋاندىلىق زور. سوندىقتان ازىرگە 4 باعىت تاڭدالعان. ەكوتۋريزم دەگەندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق پاركتەر, اdventure-تۋريزم العا شىعادى. ەلىمىزدى ەرەكشەلەيتىن دە وسى باعىتتار. قازاقستان – بۇل المانىڭ, قىزعالداقتىڭ وتانى, جىبەك جولى, جىلقى مالى العاش رەت قولعا ۇيرەتىلگەن مەكەن. دۇرىستاپ ناسيحاتتاي الساق, ناعىز «بىزدەردە مىناداي بار» دەپ كورسەتە الاتىن تۇسىمىز.
ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قۇزىرەتى نەگىزىنەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىندە, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىندە شامالى عانا. بۇعان قوسا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءوز قۇزىرەتى بار. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ باسىم بولىگى «قازاۆتوجول» ەسەبىنەن سالىنادى. جەرگىلىكتى كورنەكتى ورىندارعا اپاراتىن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدار اكىمدىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدارداعى كەز كەلگەن باسقا جەرگىلىكتى ينفراقۇرىلىم اكىمدىكتەر مەن ول تابيعاتى قورعالاتىن ايماقتا ورنالاسقان بولسا, ۇلتتىق پاركتەردىڭ قۇزىرەتىندە. ورتاق ىسكە بىرلەسە جۇمىلۋ, بىرگە ۇيلەستىرۋ جاعى جەتىسپەي جاتىر.
تۋريزم – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تىڭ سالا. ونى وركەندەتۋگە وتاندىق بيزنەس مويىن بۇرماسا بولمايدى. بىزدە بىرنەشە جوو-دا تۋريزم سالاسى ءۇشىن كادر دايارلاي باستادى. جاستار ءۇشىن بۇل سالانىڭ پەرسپەكتيۆاسى وتە زور.
ەندى ءوز تاراپىمىزدان ءبىر ۇسىنىس جاساساق. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن وتاندىق تۋريزمدى دامىتۋعا ميللياردتاعان قارجى بولىنەدى. ءار ءوڭىردىڭ ءوز باعدارلاماسى بار. نەگە وسى قاراجاتتى ءبىر جەرگە جيناقتاپ, الماتى, تۇركىستان, جامبىل, قىزىلوردا, شىعىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىن قاناتقاقتى جوبا رەتىندە تۋريستىك باعىتتاردى جانداندىرۋعا قارجى سالماسقا؟ ايتپەسە, جىل سايىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرى ءتۋريزمدى دامىتۋعا قارجى سالادى. ال ناتيجەسى شامالى. دامىتۋعا دايىن تۇرعان, قىزمەت كورسەتۋگە ەپتى, الەۋەتى ۇلكەن وسى وڭىرلەردى الدىمەن جەدەل دامىتىپ الساق, سوسىن بارىپ تۇسكەن قارجىنى قالعان وڭىرلەردى دامىتۋعا سالساق بولماي ما؟
سوسىن كوپ جاعدايدا ءتۋريزمدى دامىتۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم بولۋعا ءتيىس دەگەن ۇلكەن تالاپ ۇدەسى بار. جولى دا, قوناق ءۇيى دە «جەتىسىپ» تۇرماعان موڭعولياعا ساياحاتتاۋشىلار سانى نەگە جىلدان-جىلعا ارتىپ بارادى؟ ويلاندىق پا؟ ولار ءبىر عانا شىڭعىس حان ەسىمىمەن الەم نازارىن وزدەرىنە اۋدارىپ, تۋريستىك قىزمەتتىڭ ءبارىن سوعان ساي قۇرىپ وتىر. سول شىڭعىس حاننىڭ بەل بالاسى, تۇلا بويى تۇڭعىشى – جوشى حان ءبىزدىڭ جەردە جاتقان جوق پا؟ مەملەكەت باسشىسى ۇلىق ۇلىس تۋرالى, جوشى حان تۋرالى بىرنەشە رەت ايتتى. قاپەرگە الىپ جاتقاندار شامالى... جوشى حان ارقىلى ۇلىتاۋدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن كوتەرىپ الۋعا ابدەن بولار ەدى!
تاعى ءبىر ءسوز: پرەزيدەنت وزبەكستانعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارىنان كەيىن وسى ەلدىڭ تۋريستىك نىساندارىن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جالعاۋ تۋرالى, بۇل ءۇشىن تەمىرجول باعىتىن تۇركىستانعا دەيىن قوسۋ جونىندە ۇسىنىس جاساپ ەدى. بۇل دا ءالى كۇنگە دەيىن ەسكەرىلمەي جاتىر.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پرەزيدەنت جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋ, بۇل باعىتتا كەرەكتى ءىس-ارەكەتتەردى جەدەل جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ايتتى. ەندى سونى «سەن سالار دا مەن سالار, اتقا ءشوپتى كىم سالار» دەگەنگە جەتكىزبەي, جۇمىلا قيمىلداۋ عانا كۇتىپ تۇر.
نۇرتورە ءجۇسىپ,
سەنات دەپۋتاتى
