«اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى ءۇشىن جولداۋ اياسىندا وتاندىق بيزنەس تاراپىنان جىلدار بويى ايتىلىپ كەلگەن, بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن كوپتەگەن تاقىرىپتىڭ كوتەرىلگەنى ماڭىزدى.
جاڭا ەكونوميكالىق مودەلگە كوشۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى 9 تامىزدا پاۆلوداردا وتكەن كەڭەستە: ء«بىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا وتە ماڭىزدى سەرپىن بەرۋىمىز كەرەك. ءوز باسىم جاڭا ەكونوميكالىق مودەلدى دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ويلانۋ ۇستىندەمىن», دەپ, جولداۋدا ءوز پايىمداۋلارىنىڭ كورىنىس تاباتىنىن جەتكىزگەن بولاتىن.
ەندى, مىنە, ءوز جولداۋىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «دامۋدىڭ ساپالىق ۇلگىسىنە» كوشۋ تۋرالى ايتا وتىرىپ, ونى جاڭا وندىرىستىك ساياساتپەن, بەرىك وندىرىستىك قالىپتى قالىپتاستىرۋمەن, ەكونوميكالىق جەتكىلىكتىلىك پەن وڭدەۋشى سالانىڭ دامۋىمەن بايلانىستىردى.
بۇل ءتاسىل پرەزيدەنتتىڭ ازاماتتاردىڭ ءومىرىن شىنايى جاقسارتۋدىڭ نەگىزى رەتىندە قانداي ەكونوميكانى كورىپ وتىرعانىنا ناقتى جاۋاپ بەرەدى. ەگەر بۇرىنعى فورمات شيكىزات پەن قارجى سەكتورلارىنا جانە ولاردىڭ مۇددەلەرىنە (بانكيرلەر 2008-2010 جىلدارداعى داعدارىسقا دەيىن وزدەرىن پوستكەڭەستىك ەكونوميكالاردىڭ «كوشباسشىلارى» دەپ ساناپ, سونىسىمەن ماقتاناتىن) نازار اۋدارسا, ەندى ق.توقاەۆ وندىرىستىك جانە ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكانى قولدايتىنىن ناقتى اتاپ ءوتتى. جانە بۇل سوزدەردى ناقتى پارامەترلەرمەن تولىقتىردى: «رەتتەلەتىن ساتىپ الۋداعى وتاندىق تاۋارلاردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ. وتاندىق وندىرۋشىلەرمەن وفتەيك كەلىسىم-شارتتار ۇلەسىن كەمىندە 10%-عا دەيىن ۇلعايتۋ». بۇل – شىنىمەن دە جاڭا ءتاسىل.
نەگە ەكەنىن تۇسىندىرە كەتەيىن: 2015 جىلى ۇكىمەت «قازاقستاندىق تاۋار» جانە «قازاقستاندىق ءوندىرۋشى» ۇعىمدارىنىڭ ءوزىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنان الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتىپ, تەك «اق جول» فراكتسياسى عانا ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا ۇكىمەتتىڭ ۇسىنىستارىنا قارسى ءوز تۇزەتۋلەرىن توعىز رەت داۋىسقا سالسا, «نۇروتاندىق» كوپشىلىك ۇكىمەتتى قولداپ, ۇلتتىق ەكونوميكاعا توعىز رەت قارسى شىققان ەدى.
ال «اق جول» دەمپارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى 2020 جىلى «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراۋ كەزىندە وفتەيك-شارتتار قۇرالىن قوسۋ تالاپتارىن ەنگىزدى (https://akzhol.kz/kk/blog/a-perwashevting-maezhilisting-zhalpy-otyrysynda-oenerkaesiptik-sayasat-twraly-zang-zhobasyn-talqylaw-barysynda-soejlegen-soezi). ءبىرىنشى وقىلىمدا بۇل باستامالاردى ۇكىمەت قابىلدامادى, تەك ءبىزدىڭ ۋاجدەرىمىزدىڭ قىسىمى مەن ءبىز ۇيىمداستىرعان قوعامدىق تالقىلاۋدان كەيىن شەنەۋنىكتەر كەلىسۋگە ءماجبۇر بولدى. (https://t.me/peruash/2061) بىراق سوعان قاراماستان, سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ بيۋروكراتتارى وزدەرى بۇعاتتاپ تاستاعان وفتەيكتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق اكتىلەردى ازىرلەمەگەن. سوندىقتان دا پرەزيدەنت وفتەيك جۇيەسىن «ەنگىزۋ» تۋرالى ەمەس (سەبەبى ونى زاڭعا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەنگىزگەن), «تولىق ىسكە قوسۋ» تۋرالى ايتىپ وتىر.
پرەزيدەنتتىڭ ناقتى ايقىندالعان ۇستانىمى وسى كۇرەستە (ايتىلعان زاڭدار بويىنشا دا, وسىعان ۇقساس باسقا كوپتەگەن ماسەلەدە دە) كوپ كۇش جۇمساعان ادامدار رەتىندە بىزگە جىگەر مەن سەنىمدىلىك بەرەدى. بىراق, سونىمەن بىرگە, بۇل نۇسقاۋلار وسى جىلدار ىشىندە قانشا ۋاقىتتىڭ زايا كەتىپ, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ قانشا مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعانىمىزدى كورسەتەدى. سوندىقتان «اق جول» فراكتسياسى الەۋەتى تاۋسىلعان بانكتىك-شيكىزاتتىق پاراديگمادان الىستاپ, ونى جاڭا ەكونوميكالىق مودەلگە اۋىستىرۋعا بارىنشا ۇلەس قوسادى.
جولداۋدا, كۇتىلگەندەي, ەنەرگەتيكا سالاسىنا باسا نازار اۋدارىلدى. بىراق, سونىمەن بىرگە, مونوپوليستەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, تاريف تەڭگەرىمىن قوعامدىق قاداعالاۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن شىنايى ينۆەستيتسيالار جاساۋ كەرەكتىگى ولار ءۇشىن توسىن سىي (قۋانا قويماعان شىعار, ارينە) بولسا كەرەك.
بۇل – «اق جول» دەمپارتياسى 2013 جىلدان بەرى پارلامەنتتىك جۇمىسىندا بىرنەشە رەت كوتەرگەن وتە وزەكتى ماسەلە. ال بيىلعى ەكىباستۇز بەن ريددەردەگى توتەنشە وقيعالاردان كەيىن 2022 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانى (https://akzhol.kz/ru/initiated-bills/ak-zhol-trebuet-likvidirovat-nenuzhnh-posrednikov-mezhdu-nergeticheskimi-kompaniiami-i-potrebiteliami) مەن 2023 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/a-zhol-azastandtar-lektr-nergiias-shn-zhlna-2-trln-tegege-dejn-art-tlejd) جاساعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىمىزدا ءبىز ءتيىستى باقىلاۋسىز «ينۆەستيتسياعا ايىرباس ءتاريفى» باعدارلاماسى ون جىل بۇرىن بولعانداي, قايتادان ۇرلىق پەن قارجىنى شەتەلگە شىعارۋعا اكەپ سوعاتىنىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىن اۋداردىق.
جازدا ەل بويىنشا جاساعان ساپارلارىمنىڭ بارىسىندا مەن ريددەر جەو-دا بولىپ, قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىنىڭ بارىسىمەن تانىستىم. ۇكىمەت وراسان زور كۇش سالىپ, بارلىق قاجەتتى قاراجاتتى بولگەنىن مويىنداۋ كەرەك. جەرگىلىكتى ورگاندار جۇمىستىڭ جوعارى قارقىنىن ۇيىمداستىرىپ, ماتەريالدار ۇزدىكسىز جەتكىزىلۋدە ەكەن. بىراق ستانسانىڭ جالپى جاعدايى فيزيكالىق رەسۋرستاردىڭ تاۋسىلعانىن, وزگە دە شارالاردىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇكىل مەملەكەت اۋقىمىندا قاراستىراتىن بولساق, ريددەر جەو-سى 50-دەن استام وسى تەكتەس نىساننىڭ ىشىندەگى ەڭ ناشارى ەمەس. مۇمكىن بولاتىن بالامالار – اتوم ەنەرگەتيكاسىن قولدانۋ مەن جىلۋ جۇيەلەرىن ورتالىقسىزداندىرۋ (ەۋروپالىق ۇلگى بويىنشا), بىراق تاعى دا الدىڭعى ورىنعا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى شىعادى. دەگەنمەن وتكەن ماۋسىم تاڭداۋدى كوپكە سوزۋعا بولمايتىنىن انىق كورسەتتى. سوندىقتان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ اەس قۇرىلىسى بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى شەشىمى دەر كەزىندە جاسالدى.
سونداي-اق پرەزيدەنت ەنەرگەتيكالىق ماشيناجاساۋدى دامىتۋ ماقساتىن دا اتاپ ءوتىپ: «گەنەراتسيا نىساندارىن كەڭەيتۋ – تەحنولوگيالار ترانسفەرتى مەن ەنەرگەتيكالىق ماشيناجاساۋدا ءوندىرىستى لوكاليزاتسيالاۋدىڭ نەگىزى...», دەدى. بۇل ماسەلەنى ەنەرگەتيكاداعى داعدارىس اياسىندا «اق جول» فراكتسياسى بيىل 14 ماۋسىمداعى دەپۋتاتتىق ساۋالىندا كوتەرگەن ەدى (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/mashina-rastru-bl-tek-ana-avtomobilder-emes-kommunald-apattard-aldn-alu-zhne-salan-zhartu-masatnda-nergetika-mashinalarn-zhasaud-zhedel-jmdastru-kerek), وعان بەرگەن جاۋابىندا ۇكىمەت «ەنەرگەتيكالىق ماشيناجاساۋ ەل بويىنشا نەگىزىنەن قوزعالتقىشتار مەن تۋربينالار وندىرىسىمەن قامتىلعان» دەپ حابارلادى. الايدا, وتاندىق ماشيناجاساۋشىلاردىڭ وزدەرى مۇنداي ءوندىرىس تۋرالى ەشتەڭە بىلمەيدى (https://t.me/peruash/9476). ۇكىمەتكە مۇنداي جاڭساق اقپاراتتى كىم بەرگەنىن بىلمەيمىن (بەيىندى مينيسترلىك بەرسە كەرەك), بىراق مۇنى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قۇپ كورمەدى. قازاقستاندا ءوندىرىس رەتىندەگى ەنەرگەتيكالىق ماشيناجاساۋ بۇگىندە جوق, وسىنداي جابدىقتاردى جوندەۋ مەن قاراۋ بويىنشا قۋاتتار بار. جوندەۋدەن سەريالىق شىعارىلىمعا كوشۋ ءۇشىن تەحنولوگيالار ترانسفەرتى مەن ءوندىرىستى جەرگىلىكتىلەندىرۋ (لوكاليزاتسيا) قاجەت – ەنەرگەتيكالىق ماشيناجاساۋدى ەلەكتروتەحنيكالىقتان (اككۋمۋلياتور ءوندىرىسى) بولە قاراعان ق.توقاەۆ تا وسى جونىندە ايتقان ەدى. ءبىزدىڭ ساۋالىمىزدان كەيىن-اق بىرقاتار ماشيناجاساۋ كاسىپورنى قاجەتتى قولداۋ شارالارى, ەڭ الدىمەن, شىعارىلاتىن ءونىم ساتىپ الىنعان جاعدايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىندا ايتىلعان ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاردى شىعارۋدى ءبىر ىزگە قويۋعا دايار ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. سوندا قالاي – قاعازباستىلىقتان ارىلىپ, ناقتى ىسپەن اينالىسۋ ءۇشىن شەنەۋنىكتەرگە مىندەتتى تۇردە پرەزيدەنت جولداۋىن كۇتۋ كەرەك پە؟
ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋى رەتىندە اۆتوكومپونەنتتەر ءوندىرىسى تۋرالى تاپسىرمانى اتاۋعا بولادى. قوعامداعى «دوڭگەلەككە تىعىن تىعۋ» مەن ۋتيلالىم تۋرالى پىكىرتالاستار وتاندىق اۆتوقۇراستىرۋ زاۋىتتارىن شاعىنتۇيىندى جيناقتاۋعا (CKD) كوشۋگە ماجبۇرلەۋدە. سونىڭ اياسىندا قوسىمشالار ءوندىرىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن وتاندىق مەردىگەرلەرگە بەرىلۋى كەرەك. وسى جىلدىڭ شىلدە-تامىز ايلارىندا ءبىز, «اق جول» دەمپارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى, «Hyundai» (الماتى https://t.me/peruash/9484) مەن «Allur Auto» (قوستاناي https://t.me/peruash/9648) زاۋىتتارىندا بولىپ, وتاندىق ۇلەستىڭ ودان ءارى ارتۋى ماسەلەسىن تالقىلاعان بولاتىنبىز. ەكى جاعدايدا دا جاۋاپتى ينۆەستورلار شەتەلدىك ارىپتەستەرىنە جەرگىلىكتىلەندىرۋدى تەرەڭدەتۋ قاجەتتىلىگىن تۇسىندىرە الدى. كەلەسى جىلى جەرگىلىكتى قامتۋدى 50 پايىزعا جەتكىزۋ كەرەكتىگى تۋرالى ورتاق تۇسىنىك بار. الماتىلىقتار 2030 جىلعا قاراي 100 پايىزعا شىقپاقشى. تاعى ءبىر نۇسقا رەتىندە CKD بويىنشا قۇراستىرىلاتىن مودەلدەرگە عانا مەملەكەتتىك جەڭىلدىكتەردى قولدانۋ نورمالارىن ەنگىزۋ قاراستىرىلۋدا. جاقىندا عانا قايتا قۇرىلعان قازاقستان اۆتوموبيل وداعىنىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسۋدە وسى ماسەلەلەردى پىسىقتاپ (ونىڭ ىشىندە ۋتيلالىمدى جويۋ), «وندىرىستىك ساياسات تۋرالى» زاڭعا وندىرىستىك جيناقتاۋ تۋرالى ۇسىنىستار ازىرلەۋگە كەلىستىك.
وسىلايشا, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ تاپسىرماسى ماشيناجاساۋدى دامىتۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭىنە ساياسي ىقپال تيگىزىپ, سالانىڭ كەنجەلەپ قالماي, العا باسۋىنا جول اشادى. مۇنداي كوشۋدەن كۇتىلەتىن ناتيجە كولىك بيزنەسىنە, جاڭا تەحنولوگيالار مەن ءونىم تۇرلەرىن يگەرۋگە, لايىقتى جالاقىسى مەن سالالىق تابىستىڭ كەڭەيتىلگەن قايتا ءبولىنۋىن قامتىعان مىڭداعان مامانداندىرىلعان جۇمىس ورنى اشىلۋىنا جەكەلەگەن الپاۋىتتاردىڭ عانا ەمەس, ونداعان شوب كاسىپورنىنىڭ تارتىلۋى بولۋى كەرەك.
جولداۋدا ايتىلعان ەڭ وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە پرەزيدەنتتىڭ سۋ تاپشىلىعىنا قاتىستى ساليقالى دا كەشەندى ۇستانىمىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. تامىز ايىندا «اق جول» دەمپارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى جامبىل وبلىسىنىڭ قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەككەن ەگىستىكتەرىندە ديقاندارمەن كەزدەسكەن ەدى (https://t.me/peruash/9557). ولار دا جولداۋدا اتالىپ وتكەن ماسەلەلەردى كوتەردى: «قازسۋشاردىڭ» سۋ بالانسىن بولجاۋ مەن جوسپارلاۋداعى قابىلەتسىزدىگى, كورشى ەلدەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزە الماۋ, سۋدى بۇرۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ وسالدىعى سالدارىنان بولعان ۇلكەن شىعىندار, گيدروگەولوگيا مەن سۋ قويمالارىنىڭ جوقتىعى, بۇرىڭعى ارتەزيان قۇدىقتارىنىڭ يەسىز قالۋى, كادر تاپشىلىعى... وسى تەكتەس ماسەلەلەردى الماتى, پاۆلودار, اقمولا وبلىستارى مەن وزگە وڭىرلەردىڭ شارۋالارى دا كوتەردى (https://t.me/peruash/9694). جالپى, ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ قورشاۋلارىن رەتتەۋ ماسەلەسىن ءبىزدىڭ فراكتسيا 2012 جىلدان بەرى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىندا كوتەرىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن بۇل تاقىرىپتى قىتاي كومپارتياسى وك-مەن كەزدەسۋدە كوتەرگەن ەدىك. بىراق جاھاندىق ۇردىستەر بەلەڭ الۋدا, سوندىقتان كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن كەلىسىمدەردەن بولەك, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, سۋ رەسۋرستارىنىڭ ىشكى پايدالانىلۋىن وڭتايلاندىرۋ قاجەت. بىرقاتار كورشىلەس ەلدە (يران, اۋعانستان) جاھاندىق قۇرعاقشىلىق سالدارىنان جەرگىلىكتى حالىق باعزى زامانداردىڭ وزىندە-اق جەراستى كارىز سۋلارىنا كوشۋگە ءماجبۇر ەدى. بۇگىندەرى تابيعات ادامزات بالاسىنا كەزەكتى سىناقتارىن جىبەرۋدە. سوندىقتان ق.توقاەۆتىڭ سۋدى ۇنەمدەپ تۇتىنۋعا ءمان بەرۋ تۋرالى تاپسىرمالارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەك. ءبىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى رەتىندەگى ەكونوميكالىق بولاشاعىمىز دا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمىز مەن وڭىرلەردىڭ كۇنكورىسى دە وسىعان بايلانىستى.
ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولۋدىڭ ورنىنا, ونى تەجەپ وتىرعان, سالدارىنان ميلليونداعان قاراپايىم وتانداسىمىز ونىڭ كوپجىلدىق ساتسىزدىكتەرىن ءوز يىقتارىنا سالىپ ارقالاپ جۇرگەن سالانىڭ ءبىرى – كولىك-لوگيستيكالىق سالا. پرەزيدەنت تەمىرجول, اۋە, تەڭىز, اۆتوكولىك ترانزيتتەرى الەۋەتىنىڭ ستراتەگيالىق تۇيىندەرى مەن باعىتتارىن بەلگىلەپ بەردى, ءتيىستى تاريفتىك جانە رەتتەۋشى ساياساتتى ازىرلەپ, جەكە ينۆەستيتسيالار تارتۋدى تاپسىردى. ال وسى تۇستا دەپۋتاتتاردىڭ پوشتالارىنا ۆاگون جەتىسپەۋشىلىكتەرى, قتج-نىڭ جەكە تاسىمالداۋشىلاردى ىعىستىرىپ شىعارعىسى كەلەتىندىگى, جۇك تيەۋ ءۇشىن قحر-مەن اراداعى كەدەندىك كولىك وتكەلدەرىندەگى كەپتەلىستەر, وزگە ەلدەرگە جۇك جەتكىزىپ بەرۋگە رۇقسات الۋ كەزىندە وتاندىق اۆتوكولىك كومپانيالارى قۇقىقتارىنىڭ تاپتالۋى, ت.ب. تۋرالى وتىنىشتەر اعىلىپ كەلۋدە. اۋە بيلەتتەرى باعاسىنىڭ شارىقتاپ كەتۋى مەن جاۋاپسىزدىق دەگەن بولەك اڭگىمە: «ەير استانانىڭ» قىمباتقا تۇسەتىن ۇشۋلارىن (وسى نەگىزدە وڭىرلىك مارشرۋتتاردى مونوپوليالاپ العان) الماستىرۋعا ءتيىس بولعان «لوۋكوستەر» باعا جاعىنان ۇلتتىق تاسىمالداۋشىنى قۋىپ جەتتى (الايدا, قىزمەت ساپاسى ول دەڭگەيدە ەمەس) جانە بەلگىلى بولعانداي, ونىمەن ء«بىر قالتاعا» جۇمىس ىستەيدى ەكەن. مۇنىڭ بارلىعى – لوگيستيكانىڭ قىمباتتاۋى مەن ۇلتتىق ەكونوميكانى جەكە ايماقتار مەن نارىقتارعا بولشەكتەيتىن جاسىرىن مونوپوليالاندىرۋ. الايدا, ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ پايداسى مەن ۇلان-عايىر اۋماقتى تۇتاستىقتا ۇستاۋ دا اسا ماڭىزدى.
ال ەلىمىزدىڭ «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك ءدالىزى رەتىندەگى ماڭىزىن جول قۇرىلىسىنداعى كەمشىلىكتەر جوققا شىعارادى. ماسەلەن, «الماتى-تاراز» تاسجولىندا, قورداي ماڭىندا ترانزيتتىك جۇك كولىكتەرى مەن جەرگىلىكتى كولىكتەر جيىرما شاقىرىمنان استام جولدى وسىمەن ءۇش جىل قاتارىنان دالالىق جولمەن اينالىپ وتۋگە ءماجبۇر. قايداعى جىلدامدىق, قىزمەت ساپاسى مەن تەڭىز جولىنىڭ بالاماسى؟! بۇل – حالىقارالىق ءدالىز بويىنشا ءبىر عانا مىسال. «تالدىقورعان – وسكەمەن», نەمەسە «وسكەمەن – ريددەر» باعىتىنداعى جولدارى دا جەتىسىپ تۇرعان جوق. وسى جانە وزگە دە ۋچاسكەلەردى جازدا وڭىرلەردى ارالاۋ بارىسىندا كورگەن سوڭ, ولاردىڭ جاعدايى تۋرالى ءوز تاجىريبەمنىڭ نەگىزىندە ايتىپ وتىرمىن.
سوندىقتان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ جول قۇرىلىسىنا «سىن كوتەرمەيتىن», جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى جوعارى ءھام «اۋرۋ» سەكتور رەتىندە بەرگەن باعاسىن ءوز باسىم تولىق قۋاتتايمىن. پرەزيدەنت بارلىق ادال ەمەس كومپانيالار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن مالىمدەدى. بۇل – ماڭىزدى ءارى وتە قاجەت.
وسى تاقىرىپتى دامىتۋ بارىسىندا «اق جول» فراكتسياسى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە بالاما ماتەريالداردى پايدالانا وتىرىپ, جول قۇرىلىسىنىڭ قۇنىن تومەندەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدى بىرنەشە رەت ۇسىنعان بولاتىن. ءبىز مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, «قازاۆتوجولدىڭ» جانە جول قۇرىلىسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرقاتار اۋقىمدى تالقىلاۋ وتكىزدىك, وندا مۇنداي ازىرلەمەلەر بەلگىلى ەكەنى, تاجىريبەلىك ۋچاسكەلەر سالىنىپ, نورماتيۆتىك قۇجاتتار بەكىتىلگەنى انىقتالدى (https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-dempartiiasnda-zhol-rls-salasn-mseleler-tallan). بىراق جاۋاپتى ورگاندار بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ولاردىڭ جاپپاي قولدانىلۋىنا جانە قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە تاباندىلىقپەن قارسىلىق كورسەتۋدە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مامانداندىرىلعان كولىك مينيسترلىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى بۇل ماسەلەنى ىلگەرىلەتەدى دەپ سەنەمىز.
پرەزيدەنت ورتا بيزنەستىڭ ماسەلەلەرىنە دە توقتالىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋىن دۇرىس كورسەتتى. سالىق سالۋ (ستاۆكالار, ققس قايتارۋ ت.ب.), ينۆەستيتسيالىق ساياسات, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, رەتتەۋدەگى بارلىق قولدانىستاعى جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار – بۇگىنگى تاڭدا شاعىن نەمەسە ءىرى كاسىپورىندارعا عانا ارنالعان. ءىس جۇزىندە شەنەۋنىكتەر ورتا بيزنەستى قولداۋدان باس تارتىپ, بۇكىل الەمدە قولدانىلاتىن «شاعىن جانە ورتا بيزنەس» ەكونوميكالىق كاتەگورياسىن ەكى بولەك سەگمەنتكە ءبولىپ تاستادى. مىسالى, تەكسەرۋلەرگە موراتوري بىرنەشە جىلدان بەرى تەك شاعىن جانە ميكروكاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن جاريالانىپ, ورتا كاسىپكەرلەرگە قولدانىلمايدى ت.ب. ناتيجەسى – جولداۋدا اتاپ وتىلگەندەي, كاسىپورىنداردىڭ «شاعىن بيزنەستىڭ قولايلى سەگمەنتىندە قالۋ ءۇشىن بولشەكتەلۋگە» ۇمتىلىسى.
بىراق, شىن مانىندە, بۇعان كاسىپكەرلەردىڭ «وزىمشىلدىگى» ەمەس, بيزنەستى شاعىننان – ورتاعا, ورتادان ءىرى كاسىپورىندارعا دەيىن وسىرۋگە ىنتالاندىرۋدىڭ جوقتىعى سەبەپ بولىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى, كەرىسىنشە, بيزنەستىڭ وسۋىنە, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالانۋىنا, اينالىمنىڭ, جۇمىسكەرلەردىڭ جانە كاپيتالدىڭ كوبەيۋىنە ءتيىمسىز بولۋى ءۇشىن بارلىعى جاسالىپ جاتىر.
بۇل ارادا ەكونوميكا قۇرىلىمىنا تيىمدىلىگى مەن ىقپالى جاعىنان بىردە-ءبىر الپاۋىت ورتا كاسىپورىندار ماسساسىن الماستىرا المايدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ تىرەگى ورتا بيزنەس بولسا دا, ونداعان جىل بويى مەملەكەتتىڭ «وگەي بالاسى» بولىپ كەلە جاتقانى دا سول.
«اق جول» فراكتسياسى زاڭناماعا قاتىستى ۇسىنىستارى مەن ساۋالدارىندا شوب, ونىڭ ىشىندە ورتا بيزنەسكە قاتىستى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق ساياساتتى تۇراقتى تۇردە جاقتاپ كەلەدى. سوندا ءوسىپ كەلە جاتقان كومپانيالارعا بولشەكتەلىپ, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيانى تەجەۋدىڭ قاجەتى بولماي, ءوسۋ ودان ءارى سەرپىن الادى. بۇعان دەيىن ءبىز ۇكىمەتكە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى بىرنەشە رەت ۇسىنعانبىز, اتتەڭ, ەستىر قۇلاق بولمادى (مىسالى, 2017 جىلدىڭ 31 مامىرىنداعى دەپۋتاتتىق ساۋالدى قاراڭىزدار https://akhol.kz/ru/initiated-bills/migrated_4259).
دەپۋتاتتاردىڭ وسىنداي باستامالارىنا جاۋاپ دايىنداعان مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى شەنەۋنىكتەرگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنداعى مىنا جولداردى مۇقيات وقىپ شىعۋدى ۇسىنامىز: «زاڭناماعا شاعىن كاسىپكەرلىكتى ۇلعايتۋدى ىنتالاندىراتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلسىن. ەلدە تابىستى ورتا كاسىپورىندار تىم كوپ ەمەس... ولاردى قولداۋ كەرەك... «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىنا بىرىكتىرۋ كەرەك».
وپتيميستىك, بىراق سونىمەن بىرگە اۋىر تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ەكونوميكالىق قىلمىستاردى قىلمىسسىزداندىرۋ تۋرالى نۇسقاۋى, ءوزى دۇرىس اتاپ وتكەندەي, بۇل ارقىلى «مەملەكەتتىك ورگاندار ... بەلگىلى ءبىر شەكتەن شىعۋعا جول بەرەدى».
بۇل – بيزنەس-كليمات ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە, ويتكەنى ەكونوميكالىق بۇزۋشىلىقتاردى قىلمىستىق ساناتقا جاتقىزۋ قاماۋعا الۋعا, سول ارقىلى كاسىپكەرگە پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق قىسىم كورسەتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىر اپتا بۇرىن مەن ءبىر توپ ادۆوكاتتى وسىنداي ىستەر بويىنشا قابىلدادىم. قىلمىستىق ىستەردىڭ ءالى دە تابىستى بيزنەستى بوپسالاۋ جانە رەيدەرلىك باسىپ الۋ ءۇشىن قولدانىلىپ جاتقانى تۋرالى ەسكەرتپەلەر بار (https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-lider-azat-peruashev-kspkerler-mddesn-orap-zhrgen-br-top-advokatt-abldad). وعان قوسا, ناقتى دالەلدەر بولماعان جاعدايدا «ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇردى» دەگەن ايىپ قولدانىلادى, مۇندا كاسىپورىننىڭ شتاتتىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندەتتەرىن ءبولۋ «ايعاق» بولىپ سانالادى ەكەن (ايتپاقشى, رف قك-دە 2020 جىلدان باستاپ رەسمي كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ بەلگىسى بولا المايدى دەگەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلگەن).
جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى سالىقتىق قىلمىستار ءۇشىن «قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ نورمالارىنىڭ شەگىن ايقىنداۋدىڭ ءادىل مەحانيزمىن ەنگىزۋدى» تاپسىردى. وسىعان ۇقساس قاعيداتتى مەملەكەتپەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستىڭ باسقا سالالارىنا دا قولدانۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. مىسالى, سۋبسيديا الۋ ءتارتىبى بۇزىلعان جاعدايدا (وسى سەبەپتەرمەن قازىر قىلمىستىق ىستەر كۇن سايىن دەرلىك قوزعالادى). ەگەر كاسىپكەرگە سالىقتاردى تولەۋ, سۋبسيديالار جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەر الۋ كەزىندە ونىڭ كاسىپكەرلىكتىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالعان ينۆەستيتسياسىنان ون ەسە از مولشەردەگى بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن ايىپ تاعىلسا, وندا مۇنداي قىلمىستىق ىستەر ايىپتاۋدىڭ ايقىن ەكونوميكالىق ساۋاتسىزدىعى رەتىندە دەرەۋ توقتاتىلۋعا ءتيىس. ءبىر جوباعا 2-3 ميلليارد نەمەسە ودان دا كوپ قارجى سالعان ينۆەستور 100-200 ميلليون تەڭگەنى «ۇرلاپ» قايتەدى؟ بۇل – ابسۋرد. بىراق ازىرگە ءدال وسىنداي ايىپتاۋلار كەيدە بيزنەسكە تاعىلىپ جاتادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ۇسىنىسى ادىلەتتىلىكتى مورالدىق قانا ەمەس, ەكونوميكالىق كاتەگوريا رەتىندە دە پاراساتتىلىقپەن تۇسىنۋگە نەگىزدەلگەن.
جولداۋدىڭ قارجى نارىعىنا قاتىستى باستامالارىنا كەلەتىن بولساق, ولار ق.توقاەۆتىڭ ەكونوميكالىق مودەلىنىڭ وندىرىستىك پاراديگماعا ناقتى كوشىپ, بۇرىنعى پرو-بانكتىك تۇجىرىمدامادان الىستاعانى تۋرالى ايتۋعا نەگىز بولادى.
«وتاندىق بانكتەردىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قاتىسۋى شامالى. ... ناقتى سەكتوردى نەسيەلەندىرۋدىڭ تومەندەۋى اياسىندا بانكتەردىڭ نازارى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بەرۋگە اۋىستى. بۇل قارجى جۇيەسى ءۇشىن تاۋەكەلدەردىڭ ارتۋىنا اكەلدى... كورپوراتيۆتىك نەسيەلەۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ قاجەت. ەكونوميكاعا اقشا كەرەك.
...اسا تابىستىلىق بانكتەردىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى ەمەس, نەگىزىنەن جوعارى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ سالدارى... ۇكىمەت پەن پارلامەنت مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى پايدانى نەعۇرلىم ءادىل تۇردە قايتا ءبولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى كەرەك.
قارجى ۇيىمدارىنىڭ وتىمدىلىكتى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا ورنالاستىرۋدان الاتىن وراسان زور تابىسى ماسەلەسى دە وزەكتى... مۇندا ەشقانداي لوگيكا مەن مەملەكەتتىك ۇستانىم جوق...
بانك سەكتورىنداعى تاعى ءبىر ماسەلە – جوعارى كونتسەنتراتسيا. …سونىمەن بىرگە… ەكونوميكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا تەك ساناۋلى بانكتەر عانا قاتىسادى».
تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇكىل تاريحىندا بانك سەكتورى مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان مۇنداي جويقىن سىنعا بۇرىن-سوڭدى ۇشىراعان ەمەس. ال پرەزيدەنتتىڭ مۇنداي باعا بەرۋگە ءماجبۇر بولۋى ونىڭ جاعدايدى جاقسى مەڭگەرگەندىگىن عانا ەمەس, ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن دامىتۋ اگەنتتىگى تاراپىنان سالانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ساتسىزدىگىن كورسەتەدى. قالاي بولعاندا دا, جولداۋدا ايتىلعان فاكتىلەردى مەن وسىلاي باعالايمىن.
«اق جول» دەمپارتياسى كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ءوز باياندامالارىندا بيزنەستى نەسيەلەۋدى قىسقارتۋ ارقىلى بانك پورتفەلدەرىنىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋگە قاۋىپتى بەيىمدىلىگى تۋرالى ايتىپ كەلەدى. بۇل – حالىق كوپ تۇتىنعانىمەن, وتاندىق ءوندىرىستى قارجىلاندىرۋ ازايادى دەگەن ءسوز. ەكونوميكالىق زاڭدارعا سايكەس اقشا ماسساسى تاۋاردىكىنە سايكەس بولۋى كەرەك. ال ەگەر مۇندا اۋىتقۋشىلىق تۋىنداسا, بۇل ينفلياتسيا مەن يمپورتقا تاۋەلدىلىككە اكەلەدى: بانكتەر بەرگەن نەسيەلەر بويىنشا ءبىز ءوزىمىزدى قولداماي, شەتەلدىك وندىرۋشىلەرگە اقى تولەيمىز.
پرەزيدەنت نازار اۋدارعان تاعى ءبىر ماسەلە – ۇلتتىق بانكتىڭ نوتالارى بويىنشا بانكتەردىڭ الاتىن كىرىسى. ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى جوعارى بولعاندىقتان, بانكتەرگە ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ەمەس, قاراجاتتى مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردا ساقتاۋ تيىمدىرەك بولىپ تۇر. ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك نوتالار شىعارۋ ارقىلى بانكتەردەن جوعارى مولشەرلەمەمەن اقشا الادى, ولاردىڭ تابىستىلىعى قايتادان سول تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋگە پايدالانىلادى, ياعني ينفلياتسيانى ارتتىرادى. ەلىمىز رەتتەۋشىنىڭ بولجامسىز ساياساتى, جاي عانا بانكتەردىڭ مۇددەسىن ورىنداۋ ارقىلى تۇيىق شەڭبەردەن شىعا الماي كەلەدى.
ق.توقاەۆ بۇل شەڭبەردى بۇزىپ, ەكونوميكا مەن بيزنەسكە اقشا اعىنىن اشۋدى ۇسىنىپ وتىر. بىراق ول تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋگە نە ۇب نوتالارىن شىعارۋعا «تىيىم سالۋدى» ۇسىنباعانىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. نەسيە ساياساتىن تۇزەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت پرۋدەنتسيالىق نورمالار شەڭبەرىندە شەشىم تابۋدى ۇسىندى, ياعني قارجىلىق پارامەترلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى رەتتەۋ ارقىلى. ۇلتتىق بانكتىڭ نوتالارىنا كەلەتىن بولساق, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قارجى ۇيىمدارىنىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردان العان ۇستەمە پايداسىنا سالىق سالۋ ماسەلەسىن كەزدەيسوق كوتەرگەن جوق. بۇل بايقامپازدىق قانا ەمەس, كوپ جاعىنان رەۆوليۋتسيالىق قادامدار, ونىڭ ۇستىنە ءونىمدى ەكونوميكانىڭ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مۇددەسىنە ساي. ۇزاق جىلدار بويى بانكتەر جانە ولاردىڭ كىرىستەرى قول قول تيگىزبەيتىن سالا بولدى. بۇكىل ەكونوميكا, ءاربىر كاسىپورىن جانە ءاربىر وتباسى ولارعا نەسيە, يپوتەكا, تاۋارلار ءۇشىن تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە ۇستەمە تولەيدى (ونىڭ باعاسىنا نەسيە بويىنشا پايىزدار دا كىرەدى); داعدارىس كەزىندە مەملەكەت ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ەسەبىنەن بانكتەردى ساقتاپ, بيۋدجەتتەن تۇسكەن اقشانى «ادال كىرىس» دەپ ساناۋعا, اكتسيونەرلەرگە ميللياردتاردى تولەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
بۇل رەتتە بانك سالاسى بوگدە تۇلعالاردان «تازالانىپ», وسى سالادا جۇمىس ىستەي الاتىن ادامدارمەن ەشكىم باسەكەلەسە المادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بانك جۇيەسىندەگى جوعارى شوعىرلانۋعا نازار اۋدارىپ, ونى ءۇش شەتەلدىك قاتىسۋشىمەن «بولشەكتەۋدى» تاپسىرعانى كەزدەيسوق ەمەس.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن, بيىل 19 قاڭتاردا «اق جول» فراكتسياسى ۇكىمەتكە ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ونىڭ ىشىندە جەتەكشى بانكتەردى كۇشتەپ ءبولۋدى تالاپ ەتكەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/a-zhol-demokratiial-partiias-konomikan-rtandrud-keshend-badarlamasn-zrlep-r-bankterd-kshtep-blud-snd ).
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ باسقا دا ۇستامدى, بالكىم, ودان دا ناقتىراق نۇسقاۋلار بەردى. بىراق ولاردىڭ ماڭىزدىلىعى بۇكىل ەكونوميكالىق ساياساتتى – تاڭداۋلى توپتىڭ مۇددەلەرىنىڭ ورنىنا, مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق مۇددەلەرگە قاراي بۇرۋمەن پارا-پار. بۇل سانالى, ءوز مىندەتتەرىنە لايىق جانە باسەكەگە قابىلەتتى بانك جۇيەسىنىڭ مۇددەسىنە دە ساي.
ەگەر بۇل ساراپتامادا سالىق ماسەلەلەرىن كوتەرمەي وتسەم, ءوزىمنىڭ قولداۋشىلار مەن قارسىلاستار تۇسىنبەي قالار ەدى. «اق جول» دەمپارتياسى كەيىنگى 12 جىل بويى ۇكىمەتپەن سارالانعان سالىق مولشەرلەمەسى تۋرالى داۋلاسىپ كەلەدى. بۇگىندە بۇل ماسەلە پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا اينالىپ, جاقىن ۋاقىتتا جاڭا سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلەدى. بىراق قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بيىلعى جولداۋىندا ءوزىنىڭ الدىنداعى تاپسىرماسىن كۇشەيتىپ, سالىق جۇكتەمەسىن ءبولۋدى ءوندىرىس كۇردەلىلىگىن ارتتىرۋمەن بايلانىستىردى. وسى ارقىلى مەملەكەت تەحنولوگيالار مەن تەرەڭ وڭدەۋلەرگە قارجى قۇيعاندارعا كوبىرەك اقشا تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ال بۇل ىنتالاندىرۋ وزگە ۇرانداردىڭ بارشاسىنان ارتىق.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋگە قاتىستى باستاماسىنىڭ ماڭىزدىلىعى بۇدان كەم ەمەس: سالىقتار مەن مىندەتتى تولەمدەردىڭ سانىن 20%-عا قىسقارتۋ جانە! – «ەگەر ايتارلىقتاي فيسكالدى قايتارىم بولماسا, ولار تولىعىمەن جويىلۋى كەرەك».
جولداۋدا سالىق تۇرلەرىنە قاتىستى ايتىلعانى انىق, بىراق بيزنەسكە وسىنداي كوزقاراستى سايكەستەندىرە وتىرىپ, شوب-تىڭ سالىق قىزمەتكەرلەرى ەنگىزەتىن ءتۇرلى جاڭاشىلدىقتارعا كەتەتىن ەڭبەك, ۋاقىت, قارجى شىعىندارىن بيۋدجەتكە قايتارىممەن نەگە سالىستىرماسقا؟
مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مىندەتى – بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ ەمەس. شوب-ءتىڭ مىندەتى, ەڭ الدىمەن, الەۋمەتتىك مىندەت – جۇمىسسىزدار مەن تابىسى از ادامدارعا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك شىعىندارىن جەڭىلدەتۋ, ەكونوميكاعا ۇلەس قوسۋى جانە ۇلتتىق تابىستى قايتا بولۋگە قاتىسۋى ءۇشىن ادامداردى جۇمىسپەن جانە جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ.
شوب-تىڭ ەكىنشى مىندەتى – يننوۆاتسيالىق, جوعارى تاۋەكەلدى شەشىمدەردى تاجىريبەدە سىناۋ, ويتكەنى ىستەن شىققان جاعدايدا كاسىپورىننىڭ شاعىن كولەمى مۇمكىن بولاتىن شىعىنداردى ازايتادى. ءساتتى بولعان جاعدايدا شوب تابىستى جوبانى كەڭەيتىپ, ۇلكەن كاسىپورىنعا اينالا الادى. سوندىقتان ەكونوميكانىڭ بۇل سەكتورى ءۇشىن سالىق سالۋ ءتىپتى ەكىنشى ەمەس, ءۇشىنشى ورىنعا يە.
ال قارجى مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە باسقالاردىڭ «قولدى بۇراۋ» نە بيزنەس شىعىندارىن ارتتىرۋ ارقىلى ءار تيىندى, ءار اۋدارىمدى الىممەن قىسىپ تاستاۋعا جۇمسايتىن وراسان زور كۇش-جىگەرى – تالپىنىستار, ءبىر جاعىنان, بيۋدجەتكە ءتيىستى قايتارىمدى قامتاماسىز ەتە المايدى, ەكىنشى جاعىنان, ولار شوب-تىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىن ورىنداۋىن قيىنداتادى.
بيۋدجەتتى تولتىرۋ مىندەتىن نەگىزىنەن ءىرى بيزنەس اتقارۋى كەرەك (جانە اتقارىپ جاتىر). ونىڭ ۇستىنە, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, اسىرەسە بانك سەكتورىندا يگەرىلمەگەن رەزەرۆتەر بار.
تاعى ءبىر ماسەلە – كەن يگەرۋ كومپانيالارىنىڭ قايتارىمى. بيۋدجەت بۇل الپاۋىتتارعا مۇناي, گاز, مەتالدار, كومىر ەكسپورتى ءۇشىن ققس قايتارادى, بۇل ارتىق تابىستىلىقتى قالىپتاستىرادى. فيسكالدار وتانداستاردىڭ تيىن-تەبەن اۋدارىمدارىن اڭدىماي, مىنە, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. شوب قوسىمشا 100 مىڭ تەڭگە تابىس تاپسا دا, ول اقشانى وففشورعا شىعارمايدى, لوندوننان ۇشاق نەمەسە ساراي ساتىپ المايدى. بۇل اقشا ەلىمىزدە قالىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتادى. مەملەكەت باسشىسى دا جولداۋدا وسىنى مىندەت ەتىپ وتىر. بۇل – پرەزيدەنت سوزىنەن كەيىن تۋىنداعان وي-تولعامدارىم.
دەگەنمەن مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق ەكونوميكاعا قاتىستى بارلىق جوسپارىن ءالى ورتاعا سالماي, كەرىسىنشە, ء«وسىم ءۇشىن» جانە ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ تاۋەلسىز جۇمىسى ءۇشىن كوپ نارسەنى كەيىنگە قالدىرعان سياقتى.
ق.توقاەۆتىڭ وسى جانە باسقا دا باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى ءبىر-ەكى ماڭىزدى جايت. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت مۇشەلەرىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قاداعالاۋدان بوساتىپ, ولارعا ءىس-ارەكەت ەركىندىگى مەن جەكە جاۋاپكەرشىلىك بەرۋدى تاپسىردى. بۇل – تەك سەنىم عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بەرىكتىكتى سىناۋ. وكىنىشتىسى, شەشۋشى ساتتە قانداي دا ءبىر قۇندى نۇسقاۋلار كۇتىپ, ساۋاتتى بولىپ كورىنگەنىمەن, ءوز ۇستانىمىن بىلدىرۋدەن تايساقتايتىن مينيسترلەردى ءجيى كورەمىز. دەمەك پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەت جۇمىسىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ نۇسقاۋلارىنان «اجىراتۋ» تۋرالى تاپسىرماسى جۇمىسقا قاجەتتى سەرپىن بەرۋگە ءتيىس.
«اق جول» فراكتسياسى بۇل شەشىمدى دەموكراتيا مەن شەنەۋنىكتەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى جولىنداعى جۇيەلى قادام رەتىندە قۇپتايدى.
ەكىنشى ماسەلە – جولداۋلاردىڭ ورىندالۋى جونىندەگى ەسەپ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعالارى مەن تاپسىرمالارىن بۇكىل ەل ەستىدى, بۇل بىرەۋدى جىگەرلەندىرسە, بىرەۋلەر نالىپ, ەندى بىرەۋلەر وزدەرىنە باعىت-باعدار الدى. وتكەن جىلعى جولداۋ جاقسى بولعان, وعان دەيىن دە كوپ نارسە ورىندى ايتىلىپ كەلدى. ەندى تاپسىرمالاردىڭ قايسىسى ورىندالدى, قايسىسى ورىندالمادى؟ بىزدىڭشە, مىندەتتەر ەل الدىندا اشىق قويىلىپ, ونىڭ قالاي ورىندالعانىن شەنەۋنىكتەر عانا ەمەس, جالپى حالىق ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك.
سوندىقتان ءاربىر جاڭا جولداۋدىڭ ماڭىزدى نىشانى ۇكىمەتتىڭ الدىڭعى قۇجاتتىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى ەسەبى بولۋعا ءتيىس. وسى ورايدا «اق جول» دەمپارتياسىنىڭ ۇزاق جىلعى تالاپتارىنا قايتا ورالامىن. ۇكىمەت پارلامەنتتە بيۋدجەتتى بەكىتىپ, ونىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپ بەرىپ قانا كەتپەۋى كەرەك. بيۋدجەت – قارجى قۇجاتى, ونىڭ نەگىزگى كريتەريى – قاراجاتتى يگەرۋ.
بىراق پارلامەنت پەن ۇكىمەت – بۋحگالتەرلىك ۇيىم ەمەس, ساياسي ۇيىمدار. سوندىقتان پارلامەنت بيۋدجەتتى عانا ەمەس, پرەزيدەنت جولداۋىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن ۇكىمەتتىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن دا بەكىتۋى كەرەك. ال قورىتىندىلارى بويىنشا – مينيسترلەر كابينەتىنىڭ پرەزيدەنت جولداۋىن جانە ۇكىمەت باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى ەسەبىن بەكىتۋى (نەمەسە بەكىتپەۋى) كەرەك.
جولداۋلاردىڭ ورىندالۋى تۋرالى مەملەكەتتىك ەسەپتەردى جاريالاۋ تاجىريبەسىن ەنگىزۋ دۇرىس بولار ەدى: تاپسىرمالاردىڭ قايسىسى ورىندالىپ, قايسىسى ورىندالمادى؟ سوندا قوعام مەن پارلامەنت جاڭا نۇسقاۋلاردى تالقىلاپ قانا قويماي, ولاردى بۇرىنعىلارمەن سالىستىرىپ, وزگەرىستەردىڭ باعىتى مەن قارقىنىن باعالاي الاتىن, جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ ساباقتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىن باقىلاي الار ەدى.
مۇنداي تاجىريبە جولداۋلاردىڭ ناتيجەلىلىگىن كۇشەيتىپ قانا قويماي, قوعامنىڭ ءوز مەملەكەتىنە دەگەن سەنىمىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالار ەدى.
ازات پەرۋاشەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«اق جول» قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ توراعاسى
