ەڭ تومەنگى جالاقى الەۋمەتتىڭ كوڭىل-كۇيىنە قالاي اسەر ەتەدى؟

جاڭا جاريالانعان جولداۋ جۇكتەگەن مىندەت بويىنشا ەڭ تومەنگى جالاقى مول­شەرى 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 85 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلەتىن بولدى. وسىلايشا, ەڭبەكاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى ءۇش جىل ىشىندە ەكى ەسە كوبەيمەك. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارا 1 ميلليون 800 مىڭ ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە بيۋدجەت سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن 350 مىڭ ازاماتتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

وسىناۋ قادامنان اتاپ كورسەتىلگەندەي 1,8 ميلليون ادامنىڭ عانا جاعدايى جاق­سا­رىپ قويماي, باسقا دا جاعىنان وڭ اسەر­لە­رى بايقالماق. سوندىقتان ەتج مول­شە­رىن ۇدايى ارتتىرىپ وتىرۋ جانە بۇل كورسەتكىشتىڭ ناقتى ءمانىن ايقىنداۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن ەنگىزۋ نازارعا الىنادى. قازىر وسى ادىستەمەنى ازىرلەۋ بويىنشا جان-جاقتى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. وسى ورايدا ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە دە قۇلاق تۇرگەن ەدىك.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لى­گىنىڭ عىلىم كوميتەتى ەكونوميكا ينس­تيتۋتىنىڭ زاماناۋي زەرتتەۋ ادىستەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, الەۋمەتتانۋشى ايسۇلۋ مولدابەكوۆا ەتج دەڭگەيىنىڭ ارتۋىمەن ەكونوميكادا شامالى بولسىن سۇرانىس كولەمى ۇلعايىپ, تۇتىنۋشىلىق دەڭگەي كوتەرىلەتىنىن العا تارتتى. سونداي-اق ول ەتج-مەن قاتار ەڭ تومەنگى كۇنكورىس كورسەتكىشىن دە قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ وتىر.

«ەڭ تومەنگى جالاقى الاتىندارعا سول وت­باسىنىڭ جان باسىنا شاققان­داعى تابىسى ەسەپتەلەدى دە, سوعان قاراي ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەر تاعايىن­دا­لادى. اتاۋلى الەۋمەتتىك تولەم, اسى­راۋ­­شىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى, بالا سانىنا قاراي جانە ت.ب. كوپ­تەگەن كومەك ءتۇرى بەرىلەردە وسى ەتج الا­تىن­داردىڭ ۇلەسى ەسكەرىلەدى. ەندى ەتج مولشەرىن انىقتاۋدىڭ جاڭا ءادىس­نا­­ماسى قاراستىرىلىپ جاتىر, بىراق ءالى قابىلدانعان جوق. الايدا جاڭا ءادىس­نامانى ازىرلەۋدە مەديانالىق جالا­قى­نىڭ كولەمى جانە ءار سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەسكەرىلىپ جاتىر. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنا (حەۇ) مۇشە ەلدەردە, اسىرەسە دامىعان ەلدەردە ەتج مولشەرى مەديانالىق جالاقىنىڭ 50 پايىزدان اسا كولەمىندە تاعايىندالادى. مىسالى, قازاقستاندا قازىر مەديانالىق جالاقى 225 مىڭداي بولسا, ەڭ تومەنگى جالاقى 110 مىڭ تەڭگە بولادى. الايدا بىزدە بۇلاي ەمەس, ءار سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەسەپكە الىنىپ, ءار سالادا ءارتۇرلى جالاقى تاعايىندالادى. ءبىر جاعىنان بۇلاي جاساۋ ادىلەتتى, ال ەكىنشى جاعىنان ءار ساعات­قا تولەنەتىن حالىقارالىق ستاندارت بار. مىسالى, حەۇ ۇستانىمىنا سايكەس ەڭبەكتىڭ ءار ساعاتىنا كەم دەگەندە 3 دوللاردان اقى ەسەپتەلەدى. ال ەندى وسىنى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ەسەپتەپ قاراساق, قازاقستاندا كۇنىنە 8 ساعات جۇمىس بولسا, اپتاسىنا 40 ساعات, ايىنا 160 ساعات بولادى دا, ونى 3 دوللارعا كوبەيتسەك, ايىنا 480 دوللار جالاقى شىعۋى كەرەك. مۇنى قازىرگى دوللار باعامىمەن تەڭگەگە شاققاندا 220 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. ياعني بىزدەگى ەتج مولشەرى حالىق­ارالىق ستاندارتتان ءۇش ەسەدەي از», دەدى ا.مولدابەكوۆا.

بۇل رەتتە ساراپشى ەتج-نى ەسەپتەۋ­دىڭ جاڭا ءادىسناماسىن ازىرلەۋدى قۇپ­تاي­تى­نىن جانە جاعدايدى نەعۇرلىم شىنايى باعامداۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.

«مەديانالىق جالاقى مەن ەڭبەك ونىم­دى­لىگىن سايكەستەندىرسە, ءارتۇرلى ساندار شىعادى. سەبەبى بىزدە ەڭبەك ونىم­دىلىگى ءار سالادا ءارتۇرلى. جاڭا ءادىس­نا­ما­نى ەنگىزۋدى قولدايمىن. بىراق ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەپتەۋدى ءالى دە قاراۋ كەرەك. جالپى, ەلىمىزدە ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىن قايتا قاراۋ ۋاقىت تالابى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇرىن ەڭ تومەنگى جالاقى كۇنكورىس مينيمۋمىنان كەم بولماۋى كەرەك دەپ سوعان بايلاپ قويعان بولاتىن. ال كۇنكورىس مينيمۋمى – 40 مىڭ تەڭگە, بۇل شىنايى جاعدايدان الدەقايدا الىس. مۇنىڭ كولەمىندە جالاقى تاعايىنداۋ تىپتەن قيسىنعا كەلمەيدى. سوندىقتان مەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن دە قايتا قاراۋدى ۇسىنار ەدىم. ەڭ تومەنگى جالاقىنى قايتا قاراۋ ارقىلى, بىرىنشىدەن, وسىنداي جالاقى الاتىنداردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ارتادى. بۇل ەكونوميكادا سۇرانىستىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ, تۇتىنۋشىلىق دەڭگەيدى كو­تە­رەدى. ياعني بيزنەسكە دە پايدالى. ەكىنشىدەن, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جاقسارادى. بىراق بۇل قىمباتشىلىق تۋدىرادى دەگەندى بىلدىرمەيدى», دەدى الەۋمەتتانۋشى.

سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆ تە پىكىر ءبىلدىرىپ, ەڭ تو­مەن­گى جالاقى مولشەرى تۇتىنۋ سەبەتىن تولى­عى­مەن وتەۋگە جەتۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«بۇل قادام الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وسال توپتاردىڭ جاعدايىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, جالپى ەكونوميكادا جالاقىنىڭ ۇلەس سالماعىن ۇلعايتۋ تۇرعىسىنان قوماقتى كومەك بولار ەدى. سوندىقتان بۇل بايلار مەن كەدەيلەردىڭ اراسىن 10 پايىزعا بولسىن قىسقارتۋعا ارنالعان قادام دەپ ويلايمىن. ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىن انىقتاۋ ماسەلەسىندە مىنانى ايتار ەدىم. بىزدە تۇتىنۋ سەبەتى دەگەن ۇعىم بار. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن تۇتىنۋعا قاجەتتى نەبارى 43 تاۋار جانە قىزمەت ءتۇرى بولدى. ياعني تۇتىنۋ سەبەتى دەگەنىمىز – ءبىر ادامنىڭ ءبىر ايدا ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قاجەتتى نارسەلەر. مىسالى, تاماق, كيىم, ينتەرنەت, جولاقى شىعىندارى. بىراق كەيىنگى جىلدارى تۇتىنۋ سەبەتىندە تاۋار سانى 43-تەن 66-عا دەيىن كوتەرىلىپتى. بۇل رەتتە ەتج مولشەرى وسى تۇتىنۋ سەبەتىن تولىعىمەن وتەۋگە جەتەتىن بولۋى كەرەك. دەمەك تۇتىنۋ سەبەتى تولىققاندى بولسا, ەڭ تومەنگى جالاقى حالىقتىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلەدى. ەندى بۇل وزگەرىستىڭ بالەندەي تەرىس سالدارى بولادى دەپ ويلامايمىن. ازداعان ينفلياتسيا بولۋى مۇمكىن, بىراق ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك جاۋاپتى شەشىم قابىلداسا, ىقتيمال ينفلياتسيانىڭ الدىن الۋعا بولادى», دەدى ق.ارىستانبەكوۆ.

ال ەندى ەتج-نى ايقىنداۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن ازىرلەۋ بارىسى قالاي بولىپ جاتقانىنا توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون بولار. بۇل رەتتە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارىمەن بىرلەسىپ دايىن­داعان ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن اي­قىنداۋ ادىستەمەسىنىڭ جوباسىن جانە ەڭبەك كودەكسىنە تۇزەتۋلەردى زاڭنامالىق بەكىتۋ ءۇشىن قاجەتتى ادىستەمەلەردى كەلىستى. ادىس­تەمەگە سايكەس ەتج مولشەرى مەديا­نا­لىق جالاقى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنە قاراي ايقىندالادى.

تارقاتىپ ايتساق, مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماق­ساتىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارىمەن بىرلەسىپ, حالىقارالىق تاجىريبەگە تالداۋ جۇرگىزدى. وسى تالداۋ ەتج-نى بەلگىلەۋ بويىنشا نەعۇرلىم كەڭ تارالعان ءۇش ءتاسىلدىڭ بار ەكەنىن كور­سەتتى. بۇلار – بىرىڭعاي ۇلتتىق ەتج (فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيا), وڭىر­لەر, سالالار جانە كاسىپورىندار بويىن­شا ەتج-نىڭ سارالانعان مولشەرى (فين­ليان­ديا, جاپونيا, بەلگيا), ءارتۇرلى سانات­تا­عى قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان ەتج ( ۇلى­بري­تا­نيا, دانيا).

بۇگىنگى تاڭدا ەتج حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ 90%-دان استامىندا بار. مۇنىڭ بارابارلىعىن باعالاۋ ءۇشىن كەيتس يندەكسىن, ياعني زاڭمەن بەلگىلەنگەن ەتج-نىڭ مەديانالىق جا­لاقىعا قاتىناسىن پايدالانۋدى ۇسى­نا­دى. حەۇ ۇسىنىستارىنا سايكەس كەيتس يندەكسى 50% دەڭگەيىندە بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە الەمنىڭ دامىعان ەلدە­رىندە بۇل شامامەن 55%-دى, ال دامۋ­شى ەلدەردە شامامەن 67%-دى قۇرايدى.

قازاقستاندا ەتج ەڭ تومەنگى الەۋ­مەت­ت­ىك ستاندارتتارعا جاتادى جانە جىل سايىن «رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭمەن بەلگىلەنەدى. ەڭ تومەن­گى جالاقى قوسىمشا تولەمدەر مەن جاردەم­اقى­لاردى, وتەماقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردى, سىيلىقاقىلاردى جانە باس­قا ىنتالاندىرۋشى تولەمدەردى قام­تى­مايدى. 2008 جىلدان 2018 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە ەتج مولشەرى ەڭ تو­مەن­گى كۇنكورىس دەڭگەيىندە بەلگىلەندى جانە جىل سايىن ينفلياتسيا دەڭگەيىنە يندەكستەلدى. 2019 جىلى ەتج مولشەرى 1,5 ەسە – 28 284 تەڭگەدەن 42 500 تەڭگەگە دەيىن ارتتىرىلدى. ال بيىل ەتج 70 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى. بۇل رەتتە جوعا­رىدا كورسەتىلگەن ەتج-نى ارتتىرۋ مەديانالىق جالاقىنىڭ شاماسىن ەسەپكە الماي جۇرگىزىلدى.

اتالعان مينيسترلىككە قاراستى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك ارىپتەستىك دەپارتا­مەن­تى­نىڭ ديرەكتورى دانات نابيەۆتىڭ ايتۋىن­شا, مەديانالىق جالاقى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ اراقاتىناسىن ەس­كە­رەتىن ەتج-نى انىقتاۋ ادىستەمەسىنىڭ جوباسى ازىرلەندى. بۇل جۇمىسكەرلەردىڭ تابىستارى مەن وندىرىلەتىن تاۋارلار, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر كولەمى اراسىندا ناقتى ءوزارا بايلانىس ورناتۋعا, سونداي-اق ەتج مولشەرىن حەۇ ۇسىنىمىنا جاقىنداتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەتج مولشەرىن انىقتاۋ ءۇشىن مەديا­نالىق جالاقى مەن ەڭبەك ونىم­دىلىگىن پايدالانۋ جەتكىلىكتىلىك پەن تولەم قابى­لە­تى نەگىزىندە تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جەتكىلىكتىلىك – بۇل قىزمەتكەرلەردى ولاردىڭ ەڭبەگى ءۇشىن ءادىل جانە بارابار تابىسپەن قام­تا­ماسىز ەتۋ. تولەم قابىلەتى – جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءوز ەڭبەك شىعىندارىن كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرلەرىن جالداۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە تەرىس اسەر ەتپەيتىن دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىندىگى.

«ەڭبەك ونىمدىلىگى وسپەسە, جايدان-جاي جالاقىنى دا وسىرە المايمىز. سون­دىقتان ءبىز ءادىسنامامىزدا ەتج-نى ءوسىرۋ­دى ەكىجاقتى قاراستىردىق. ءبىرىن­شىسى مەديانالىق كورسەتكىشكە بايلانىستى بولسا, ەكىنشىسى ءوندىرىس بويىنشا كورسەتكىشكە قاتىستى بولىپ وتىر. ءوندىرىس كورسەتكىشى دەگەنىمىز – ون­دى­رىل­گەن ونىمدەردىڭ سانى. بۇل ادىسپەن جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بارلىعى بىردەي كەلىسەدى دەپ ايتا المايمىز. ەگەر ەتج-نى تەك مەديانالىق كورسەتكىشكە بايلاپ قويساق, قىمباتشىلىققا اكەلۋى مۇمكىن. ويتكەنى شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ پايداسىن دا ەسكەرۋ ماڭىزدى. قالاي دەگەنمەن ەتج-نىڭ كوتەرىلۋى ءبىراز جۇرت­تىڭ جاعدايىنىڭ وڭالۋىنا اسەر ەتە­دى. مىسالى, ەڭبەك ينسپەكتورىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا قايبىر جىلى ەتج مولشەرىن 42 500 تەڭگەدەن 70 مىڭ تەڭگەگە ارتتىرعاندا شامامەن 2 ملن ادامنىڭ جالاقىسى وسكەن. ال قازىر ەلىمىزدە 1 ملن-نان اسا جۇمىسكەر ەڭ تومەنگى جالاقى الادى دەۋگە بولادى. بىراق مۇندا جۇمىس ۋاقىتىن تولىق اتقارمايتىن قىزمەتكەرلەردىڭ دە بار ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ەڭبەك كودەكسى بويىنشا «يكەمدى جۇمىس ۋاقىتى», «ديپلومدىق جۇمىس ۋاقىتى» دەگەن بار. مىسالى, جۇمىسكەر ءوزىنىڭ وتباسىلىق نەمەسە تاعى دا باسقا جاعدايىنا قاراي تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتىنا اۋىسىپ, كۇنىنە 2-3 ساعات جۇمىس ىستەسە, ەڭبەكاقىسى دا سولاي از تولەنەدى. سەبەبى 8 ساعات جۇمىس ىستەگەن ادام مەن 2 ساعات جۇمىس ىستەگەن ادامنىڭ ايلىعى بىردەي بولۋى مۇمكىن ەمەس», دەدى د.نابيەۆ.

ەتج دەڭگەيىن ايقىندايتىن جاڭا ءادىسناما قۇرامىنا ۇكىمەتتىڭ, رەس­پۋب­لي­كالىق كاسىپوداقتار بىرلەس­تىك­تەرىنىڭ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ رەس­پۋب­­ليكالىق بىرلەستىكتەرىنىڭ (قا­ۋىم­داستىقتارىنىڭ, وداقتارىنىڭ) جانە ساراپ­تامالىق قو­عام­داستىقتىڭ وكىلەتتى وكىلدەرى كىرەتىن الەۋمەتتىك ارىپ­تەستىك جانە الەۋمەتتىك جانە ەڭ­بەك قاتىناستارىن رەتتەۋ جو­نىن­دەگى رەس­پۋبليكالىق ۇشجاقتى كوميس­سيانىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەدى.

سونىمەن پرەزيدەنت پارمەنىمەن جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقان ەڭ تو­مەنگى جالاقى مولشەرى كەلەسى جىلى 85 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ال جاڭادان ازىرلەنىپ جاتقان ەتج-نى ايقىنداۋدىڭ ءادىسناماسى قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن بولسا, بۇل كورسەتكىش ودان سايىن ارتۋى مۇمكىن. ويتكەنى جاڭا ءادىسناما نەگىز­دەلۋى مۇمكىن مەديانالىق جالاقى دەڭگەيى دە ءوسىپ كەلەدى. ايتالىق, بيىل ەكىنشى توقسانداعى باعالاۋ بويىنشا جالاقىنىڭ مەديانالىق ءمانى 240 779 تەڭگەنى قۇرادى. ال ونىڭ جارتىسى 120 مىڭنان اساتىنىن ەسكەرسەك, ەتج مولشەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ءالى دە كوتەرىلۋ ىقتيمالدىلىعى زور.