كوللاجدى جاساعان –زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
قازاق ءتىلى – بۇرشاقشا شاشىلىپ, قوينى-قونىشى ءبىرتۇتاس ۇيلەسىمگە, ادەت-عۇرىپ پەن ار, ۇياتقا ۇيىسىپ, عاسىرلارمەن قالتقىسىز ارالاسقان ءتۇبىرلى ۇلتتىڭ كيەلى جادىگەرى. ءتىلىمىز ىرعاقتى, كوركەم, كەستەلى, اۋەزدى, سالالى بولعاندىقتان, وندا «قايناعان قاننىڭ, قينالعان جاننىڭ, تولعانتقان كوڭىلدىڭ, لۇپىلدەگەن جۇرەكتىڭ ساعىنىشى» توعىسقان. بوداندىق بۇعاۋىنا شىدەرلەنىپ, ازاتتىق پەن قاراڭعىلىق ارپالىسقان تۇستا ماعجان اقىن:
«ەرلiك, ەلدiك, بiرلiك, قايرات,
باق, اردىڭ, –
جاۋىز تاعدىر جويدى ءبارiن
نە باردىڭ...
التىن كۇننەن باعاسىز بiر
بەلگi بوپ,
نۇرلى جۇلدىز, بابام تiلi,
سەن قالدىڭ!»
– دەپ شەجىرەلى بابا تىلىنە ءتاۋ ەتىپ, تاۋبە ءبىلدىرىپتى. ءتىل باردا ۇلت بار, ءتىلى سونگەن ۇلتتىڭ ءوزى دە جوق. «ەگەر ءتىلىم ەرتەڭ بولسا قۇرىماق, مەن دايىنمىن ولۋگە دە بۇگىن-اق!» دەگەن ر.عامزاتوۆتىڭ, «وسسە ءتىلىم, مەندە بىرگە وسەمىن, وشسە ءتىلىم, مەن دە بىرگە وشەمىن!» دەگەن ءا.تاجىباەۆتىڭ پايىمى – ۇلت پەن ءتىلدىڭ بىتە قايناسقانىنا ايقىن دالەل.
الەمدە بەس مىڭ ءتىرى ءتىلدىڭ اي سايىن ەكەۋى ولەدى دەسەدى. ماسەلەن, كامەرۋن ەلىندە 1995 جىلى 5 قاراشادا كاسابا ءتىلى جويىلدى دەپ جاريالاندى. وعان سەبەپ, كاسابا تىلىندە سويلەۋشى سوڭعى ۇرپاق مومبيلا اۋدانىن مەكەندەگەن بوگون ەسىمدى ازاماتتىڭ دۇنيە سالۋى. لينگۆيست مايكل كراۋس جويىلۋعا بەت العان تىلدەردىڭ العاشقى بەلگىسى, ول تىلدە جاستاردىڭ سويلەۋدەن باس تارتۋى دەگەن تۇجىرىم بىلدىرگەن. تاڭىرگە تاۋبە, جاتسا تۇسىنەن, تۇرسا ەسىنەن كەتپەگەن تاۋەلسىزدىككە جەتكەن قازاق ءتىلى بۇگىندە بالدىرعان-بوبەكتەر ۇنىمەن ءسانتۇرلى قۇبىلىپ, جاڭاشا تىنىس تاۋىپ كەلەدى. جاڭبىردان كەيىنگى كوكتەي كوتەرىلگەن قايراتتى ورەندەر اباي جولىن تەمىرقازىق ەتىپ, الاش رۋحىمەن قۋاتتانىپ كەلەدى. بوستاندىق تاڭى اتقاندا, كوپ ۋاقىت توماعاسى الىنباعان قىرانداي العا قارىشتاعان سەرىپپەلى جىگەر وتى باسەڭدەگەن جوق.
«تۋعان ءتىلىم – بابام ءتىلى – ءوز ءتىلىم,
تۋعان ءتىلىم – انام ءتىلى – ءوز ءتىلىم.
تۋعان ءتىلىم – دالام ءتىلى – ءوز ءتىلىم,
تۋعان ءتىلىم – ادام ءتىلى – ءوز ءتىلىم.
تۋعان تىلدە سىرى تەرەڭ جانىم بار,
تۋعان تىلدە ءانىم مەنەن ءسانىم بار.
تۋعان ءتىلىم ءتىل بولۋدان قالسا ەگەر
جۇرەگىمدى سۋىرىپ-اق الىڭدار!»
(ديحان ابىلەۆ)
...قازاق تىلىندە, راسىندا, تۇڭعيىق شەجىرە ەلەسى, سان ۇرپاقتىڭ عۇمىر بايانى قاتتالعان قاسيەتى بار. كىسى قازاق ءتىلىن يگەرۋ ءۇشىن باسى شىتىرمان, سوڭى مۇراتىنا جەتىپ تىنىم تابار دالا اڭىزدارىن, قىسقى شوپاننىڭ قوينىنا تىعىلعان سۇيرىكتەي, ماڭىراق جەتىم قوزى داۋسىن, ساي-سالادان قۇلاپ اققان تاڭدايدان وتەر تاس بۇلاق سىلدىرىن, ۇعىنباسا دا باس شۇلعىپ, تانىماسا دا دارياداي مەيىرىمىن توسەر قاراپايىم شارۋا ادامىمەن تانىس بولا ءبىلۋى قاجەتتىگىنە سەنىمىم كامىل. سەبەبى ۇلانعايىرقازاق تىلىندە تۋعان جەرىن قيماي تىراۋلاعان تىرنالار ءۇنى, يت تۇمسىعى وتپەيتىن توعاي ءشوبىن بەلۋاردان كەشكەن جولاۋشى ءسۇيىنىشى, نەمكەتتى بوزبالاعا نازدانا قاراعان اقكەربەز قالقانىڭ كۇلكىسى قابات-قابات تۇمان يىرىمىندە شۇڭەيىت كوزى قۇبىلا ىزدەگەن تەكتى جىلقىنىڭ وسقىرىنۋى, ويماقتاي-ويماقتاي مولدىرەگەن گۇل قاۋىزىنداعى تامشىلاردىڭ قىرىنا قۇلاپ, قايىرىلماي كەتكەن قاپىسىز عاشىعىن ىزدەگەن سەرى جىگىتتىڭ سەرگەلدەڭ وكىنىشىنىڭ تابى بار.
قايسىبىر اتاۋلارى زاتتىڭ وزىنەن دە قىمبات تارتاتىن, پوەتيكالىق ساۋلە شاشقان شۋدا-شۋدا سوزدەر جىقپىلى رۋحاني اشىققاندى تويدىرىپ, وشكەندى جاندىرىپ جىبەرەر-اۋ. قاراعايدىڭ تاساسىندا وسكەن گۇلدەردەي ءىنجۋ شاشقان ماڭىزدى تىركەستەر, ءبىرى باتپان-باتپان جاقۇت-جاۋھار ورنىنا الىستاعى ىنتىماقتى كورشىگە ارنالىپ, ءبىرى قاندى كەگى بىتپەگەن قاس جاۋدىڭ ءاپ-ساتتە-اق بەتىن قايتارعان قۇلجا ءسوز توركىنى قازاققا عانا ءتان-اۋ, ءسىرا. سوندىقتان دا بولار, شىعىستانۋشى-تۇركولوگ پلاتون مەليورانسكي: «تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ بايى قازاق ءتىلى ەكەنىن بۇكىل زەرتتەۋشى مويىنداعان», – دەگەن-ءتىن. عالىمدارىمىزدىڭ شەكسپير مەن بايروننىڭ ءبۇتىن شىعارماسىنىڭ سوزدىك قورىندا بار-جوعى 15 مىڭ, ال مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءبىر عانا «اباي جولى» ەپوپەياسىندا 17 مىڭ ءسوز قولدانىلعانى جايلى تۇجىرىمى – انا ءتىلىمىزدىڭ كەمەلدىك قۇدىرەتىنىڭ انىق ايعاعى.
ءيا, ەكى ميلليوننان استام سوزدىك قورى بار قازاق ءتىلى اسقان سەنىممەن بولاشاق قاقپاسىن قاعىپ تۇر. ەندى وعان ۇيمە-جۇيمە سەڭ دە, قۇلاش-قۇلاش بيىگى بار قامال دا بوگەت ەمەس. سەبەبى ول قۇشاققا سىيار قالىپتان, ۇعىمعا كىرەر شەڭبەردەن زاۋ كوككە شىرقاپ شىقتى. ەڭ جاقسىسى, قۇشاققا سىيماستى ەشكىم دە قۇشاقتاپ اۋرە بولمايدى. تەك مويىنداپ قانا تىنىش تابادى.
