جىلىجاي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باسىمدىعى

سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جىلىجاي شارۋاشىلىعى قالىپتى دامىپ, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى قاتتى دەن قويىپ, قاۋىرت قولعا الىپ جاتقان تىڭ سالا ىشكى نارىقتى جەرگىلىكتى كوكونىس ونىم­دەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدە جانە يمپورت­تىق ونىمدەردىڭ ۇلەسىن ازايتۋدا ما­ڭىزدى ءرول اتقارادى. دەگەنمەن اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس جىلىجاي كولەمى وتكەن جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا 232,3 گەكتارعا قىس­قارىپ, 1,2 مىڭ گەكتاردى, جىلىجايدا وسى­رىلگەن قىزاناق پەن قياردىڭ جالپى ءونىمى 177,5 مىڭ توننانى قۇرادى. جىلىجاي اۋماعىنىڭ قىسقارۋى وندىرىلگەن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ جوعارى بولۋىنا جəنە بيزنەستىڭ تومەن رەنتابەلدىلىگىنە بايلانىستى ورىن الىپ وتىر.

بۇگىندە جىلىجايلاردىڭ نەگىزگى بو­لىگى جەمىس-كوكونىس ءوسىرۋ ءۇشىن اۋا رايى قولايلى تۇركىستان وبلىسىندا – 824,2 گا, شىمكەنت قالاسى ماڭىندا – 139,2 گا, سونداي-اق الماتى وبلىسىندا – 79 گا, قاراعاندى وبلىسىندا – 43 گا كولەمىندە شوعىرلانعان. ەلدىڭ باسقا ايماقتارىندا دا شاعىن جىلىجاي الاڭدارى بار.

جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىنىڭ نە­گىزگى ماقساتى تۇرعىنداردى ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, ساۋدا ورىندارىن تاسقىن سۋداي باسىپ جاتقان كوكونىس ونىمدەرىنىڭ يمپور­تىن ازايتۋ, ءسويتىپ, باعانىڭ تىم شارىقتاپ وسۋىنە جول بەرمەۋ ەكەندىگى بەلگىلى. سو­نىڭ ناتي­جەسىندە سوڭعى جىلدارى بەل­گىلى ءبىر دارەجەدە قيار, قىزاناق, قىرىققابات, ءسابىز, پياز سياقتى اس-تاعام مازىرىنە كۇندەلىكتى قاجەت بولاتىن ونىمدەر باعاسىنىڭ تۇراق­تانۋىنا قول جەتكىزىلدى. الايدا باعانىڭ كوتەرىلۋى توقتار ەمەس. ونىڭ ءبىر سەبەبى – ەلدىڭ جىلىجاي شارۋاشىلىقتارى كوكونىس ونىمدەرى نارىعىندا ورتالىق ازيا شارۋا­شىلىقتارىمەن جوعارى باسە­كەلەستىككە توتەپ بەرە الماي وتىر. ەل­دىڭ كۇرت قۇبىلمالى سالقىن اۋا رايى (جىلىتۋ ماۋسىمى ۇزاققا سوزىلادى), ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلارعا جوعارى تاريفتەر (جىلىجاي ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (جارىق, گاز, كومىر) ۇلەسى 45% دەيىن جەتەدى) جىلىجاي ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋدە.

جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن تۇراقتى اينالىسۋشى ءىرى كاسىپ يەلەرىنىڭ نەگىزدى تالاپ-تىلەكتەرى, پروبلەما ەتىپ كوتەرۋى ناتيجەسىندە بۇل ءمان-جايعا بۇگىندە ەرەك­شە مەملەكەتتىك ماڭىز بەرىلىپ وتىر. اي­تالىق, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى­نىڭ ورىنباسارى امانعالي بەردالين ماۋسىمارالىق كەزەڭدە ەلەكتر ەنەرگيا­سى, گاز, كومىر شى­عىندارىن سۋبسيديالاۋدى ەنگىزۋ بويىن­شا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن بو­لاتىن. ول ءۇشىن 2023 جىلعى 1 ما­مىر­دان باستاپ كۇشىنە ەنگەن فەرمەرلىك جى­لىجايلارعا ارنالعان ۇلتتىق ستاندارت (قر ست 3834-2023) بەكى­تىلدى. ينۆەس­تي­تسيالىق سۋبسيديالاۋ شەڭ­بەرىندە جىلىجاي كەشەندەرىن سالۋ جəنە كەڭەيتۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە شىعىنداردى وتەۋدى 25%-دان 30%-عا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق جابىق توپىراقتا وسىرىلگەن كوكونىس داقىلدارىن ءوندىرۋدى دامىتۋ ماقساتىندا تىڭايتقىشتار, پەستيتسيدتەر, بيواگەنتتەر مەن بيوپرەپاراتتاردىڭ قۇنىن سۋبسيديا­لاۋ, قيار جəنە قىزاناق تۇقىمدارىنا سۋبسيديالار بەرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جالعاسۋدا.

«اگروبيزنەس» امبەباپ كرەديت بەرۋ باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە جىلىجاي قۇرى­لىسىنا كرەديت بەرۋ الداعى ۋاقىت­تا دا ىسكە اسىرىلا بەرەدى, بۇل رەتتە مول­شەر­لەمە سۋبسيديالاۋ ەسەبىنەن 6%-عا دەيىن تومەن­دەيدى. 2020 جىلدان باستاپ وسى باعدارلاما بويىنشا 16,7 ملرد تەڭگەگە جالپى الاڭى 51 گەكتار بولاتىن 14 جىلىجاي قارجىلاندىرىلدى. جابىق توپىراقتا كوكونىس ءوندىرۋدىڭ رەنتابەلدىلىگىن ارتتىرۋ ءوندىرىس كەزىندە وزىندىك قۇنىن تومەن­دەتۋ ەسەبىنەن عانا مۇمكىن بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, مينيسترلىك جىلىجاي شارۋا­شىلىق­تارىن گەكتارلىق سۋبسيديالاۋدى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە», دەدى اشم وسىم­دىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باس­­قار­­ماسىنىڭ باسشىسى قارلىعاش نۇري­حانوۆا.

جىلما-جىل جىلىجايلار سانى ارتىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ حالىقتى كوكونىسپەن, جە­مىس­­پەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتە ال­ماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى شارۋاشىلىقتى الەم­دىك ستاندارتتار دەڭگەيىندە دامىتا الماي وتىرعانىمىزعا كەلىپ سايادى. ساراپشى, ماماندار بۇل رەتتە الەمدىك وزىق ۇلگىلى تاجىريبەلەردى العا تارتادى. ماسەلەن, الەمدە جىلىجاي سالۋدان قىتاي ءبىرىنشى ورىندا, ەلدىڭ جىلىجاي شارۋاشىلىعىنىڭ القابى شامامەن 1,5 ملن گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. بۇل سالا ەداۋىر دامىپ تۇرعان ەلدەر تىزىمىندە اقش, وڭتۇستىك كورەيا, يزرايل, يسپانيا, جاپونيا, تۇركيا, ءۇندىستان, نيدەرلاند, رەسەي, يران, مىسىر ەلدەرى بار. يزرايل, قىتاي, نيدەرلاند سەكىلدى دامىعان ەلدەردە كولەمى ۇلكەن ءارى جاڭا تەحنولوگيا­مەن جابدىقتالعان 1 گەكتار جىلىجاي كەشەنىنىڭ قۇنى 1,5-2 ملن ەۋروعا دەيىن بارادى. ويتكەنى ونىڭ قۇرىلىمىندا قۋاتتى وتە كوپ مولشەردە تۇتىناتىن جىلىتۋ, جارىقتاندىرۋ جۇيەلەرى بار جانە قۇنارلى, ساپالى ءونىم الۋعا جۇمسالعان قارجى ءوزىن-ءوزى اقتاۋعا ءتيىس.

دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى سۇرانىسى, ءوتىلىمى جاقسى كوكونىس وسىرۋگە باسىمدىق بەرەدى. ايتالىق, تۇركيادا جىلىجايدىڭ 88 پايىزىندا كوكونىس وسىرىلەدى. ال قال­عان 10 پايىزىنا جەمىس, 2 پايىزىنا گۇل ەگىلەدى ەكەن. حالقىنىڭ سانى بىزبەن بىر­دەي بولعانىمەن, جەرى الدەقايدا كىشى نيدەرلاندىنىڭ الەمدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ الەۋەتى تاڭعالدىرادى. بۇگىندە نيدەرلاند – تاماق ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. ەلدىڭ مۇنداي تولايىم تابىسقا جەتۋىنىڭ باستى ءبىر كىلتى – وسى سالامەن شۇعىلداناتىن شارۋاشىلىق, كاسىپ يەلەرى ءاربىر الەمدىك تەحنولوگيالىق جەتىستىكتى مۇقيات قاداعالاپ, جەدەل وندى­رىسكە ەنگىزىپ وتىرادى. جىلىجايدىڭ ىرگە­تاسى قالانعاننان باستاپ, العاشقى ءونىمدى بەرگەنىنشە شارۋاشىلىق بىلىكتى مامانداردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولادى.

ەلىمىزدە مۇنداي كۇردەلى كەشەندى سالۋدى كەز كەلگەن كاسىپكەردىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ءاربىر قادامىڭنىڭ قىمبات تۇرعانى بىلاي تۇرسىن, ءونىمدى ءوسىرۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى وتە كوپ جانە دە, كاسىپ­كەرلەردىڭ ايتۋىنشا, جىلىجاي كە­شەنى تاۋەكەلدى دە ءىس. ونىڭ ءبىر مىسالى, بيىلعى جىلى تۇركىستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش جانە ماقتاارال اۋداندارىنىڭ بىرقاتار جىلىجاي شارۋا­شىلىعى قىستاعى قاتتى ايازدان جانە قار­دىڭ كوپ تۇسۋىنەن, سونداي-اق كومىر جە­تىسپەۋ­شىلىگىنەن زارداپ شەككەنى, شى­عىنعا ۇشىراعانى بەلگىلى.

جالپى, قانداي جاعدايدا بولسىن, كوكونىستى وڭتۇستىك وڭىرلەردە وسىرگەن ءتيىمدى, پايدالى. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, ورتالىق, شىعىس ايماقتارىندا كوكونىس داقىلدارىن جابىق جەردە ءوسىرۋ مۇلدە قيىن. نەگە دەسەڭىز, اتالعان جەرلەردىڭ قىسى قاتتى, ۇزاققا سوزىلادى, اۋا رايى سۋىق, جىلىتۋعا جانە ەلەكتر ەنەرگياسىنا شىعىندار كوپ مولشەردە جۇمسالادى. وسىعان وراي جىلىجاي شارۋاشىلىعى وڭتۇستىك وڭىردە قاتتى دامىپ كەلەدى. بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا 1 459 گەكتار القاپتا 3 366 بىرلىك جىلىجاي ورنا­لاسقان, بۇل ەلدەگى جىلىجايلار كولەمىنىڭ 71%-ى.

 شىعىن دەگەننەن شىعادى, ءبىر گەكتار جەردەگى جىلىجايعا شامامەن 1مۆت ەلەكتر قۋاتى مەن 10 مىڭ گەكاكالوريا جىلۋ قاجەت ەكەن. سول سەبەپتى دە ساراپشى, مامانداردان باستاپ كاسىپكەر, دەلدالدارعا دەيىن سولتۇستىك اۋدانداردا گاز بەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا سونشالىقتى شىعىندانعانشا وسىرىلگەن تاۋاردى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە تاسىپ ساۋدالاعان پايدالى دەپ سانايدى. بىراق تاسىمالداۋ كەزىندە تاۋار قانشا دەگەنمەن بۇزىلىپ, قوسىمشا شىعىن ارتادى. سونىڭ سالدارىنان ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى وسەدى. وسىدان كەلىپ ونسىز دا سانى جاعىنان از وندىرىلەتىن وتاندىق ءونىم ۇلكەن پارتيامەن اكەلىنىپ, نارىقتى جاۋلاعان, حيميكاتپەن وڭدەلگەن كورشى ەلدەردىڭ ونىمىنە قاراعاندا باسەكەگە توتەپ بەرە الماي قالادى.

ەل تۇرعىندارىنىڭ قىسقى ماۋسىمدا, ەرتە كوكتەم ۋاقىتىندا قيار, قىزا-ناق, قىرىققابات سەكىلدى ونىمدەرگە دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىلىنا 300 مىڭ تونناعا جۋىق جىلى­جاي ونىمدەرى ءوندىرىلۋى كەرەك ەكەن. ازىرگە شارۋاشىلىقتار بۇل سۇرانىستىڭ 60-70 پايىزىن عانا جاۋىپ وتىر. سوندىقتان ونىمدەردىڭ ءبىر بولىگىن شەتتەن يمپورتتاۋعا ءماجبۇرمىز. ال ول ءوز كەزەگىندە باعانىڭ كو­تەرىلۋىنە الىپ كەلەدى. بۇل رەتتە باعا­نىڭ كوتەرىلگەنى ءۇشىن ساۋداگەرلەر مەن كاسىپكەرلەرگە دە كىنا ارتا المايسىز.

ەلوردانىڭ جەمىس-كوكونىس بازارلارى مەن مەن دۇكەندەرىنە اتالعان ءونىم تۇر­لەرىنىڭ قايدان كەلەتىنىن انىقتاپ كورگەن ەدىك. قىزمەتى قاشاندا قايناپ جاتاتىن, قالانىڭ شالعاي اۋماقتارىنداعى ساۋدا نۇكتەلەرىنە نەگىزىنەن ءونىم وسى جەردەن تاسىمالداناتىن «ارتەم» با­زارىنداعى, سونداي-اق «ەۋرازيا» ساۋدا ورتالىعىنداعى كوكونىستەر قىتايدان, وزبەكستاننان اكەلىنەدى ەكەن.

«قازىردە ءوزىمىزدىڭ ونىمدەر جاقسى ءوتىپ جاتىر. دەگەنمەن قىسقا سالىم ولاردىڭ كولەمى ازايىپ, بازاردى قىتايدان, وزبەك­ستاننان, ءتىپتى سوناۋ ەۋروپادان تاسى­مالداناتىن ونىمدەر جاۋلايدى. سەبەبى سول كەزەڭدە جەرگىلىكتى جىلىجاي­لاردا وندىرىلگەن ونىمدەر تۇرعىندار سۇرانىسىن تارتا الماي قالادى. باعانىڭ, قۇبىل­مالىعى, كوتەرىلۋى دە وسى ارادان كەلىپ شىعادى», دەيدى ساۋدا ورىندارىنىڭ بىرىن­دە جۇمىس ىستەيتىن جەكە كاسىپكەر ار­قات نۇراحمەتوۆ.

ءسوزدىڭ توقەتەرى, ەل كولەمىندەگى جىلىجاي شارۋاشىلىقتارى كەشەنىن دامىتىپ, ونىمدەرى ىشكى نارىقتى قالىپتى قامتاماسىز ەتەتىن دارەجەگە كوتەرۋ قاجەت. وسى ورايدا اگرونوم ماماندار استانا قالاسى ماڭىنان جىلىجاي كەشەنىن سالۋدىڭ تيىمدىلىگىنە بارلاۋ, تالداۋ جا­ساعان ەكەن. ناتيجەسىندە, كوكونىستى تۇتىنۋ كولەمىنىڭ حالىق سانىنىڭ وسۋىنە قاراي ۇزدىكسىز ءوسىپ وتىراتىنى انىقتالعان. ال وسى سۇرانىستى شەشۋ ءۇشىن قىسى سۋىق جانە ۇزاق سولتۇستىك وڭىرلەردە دە ون­دىرىس­تىك جىلىجايلار سالۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى جاسالعان. ياعني بۇگىندە وزىندىك بەت-بەدەلىن قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن «استانا ەكو ستاندارت» جشس جىلىجايلارىنا ۇقساس كەشەندەردىڭ سانىن ارتتىرۋ كەرەك.

قانشا دەگەنمەن, جىلىجاي شارۋا­شىلىعى مەملەكەت تاراپىنان از قولداۋ تاۋىپ وتىر دەپ ايتا الماساق كەرەك. اشم وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەن­سەك, جىلىجايدى سالۋعا كەتكەن شى­عىن­­نىڭ 30 پايىزى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەلەدى. بۇل قارجى – نەسيە ەمەس, تەگىن بەرىلەدى. ەكىنشىدەن, كوكونىستەردى ساقتاۋ شىعىنىنىڭ 20 پايىزى سۋبسيديالانادى. ءبىراز جىلداردان بەرى كووپەراتسيا ماسە­لەسىنە دە ءجىتى نازار اۋدارىلىپ كە­لەدى. جينالعان ءونىمدى وتكىزۋ جايى قاراستىرىلىپ, تەحنيكا ساتىپ الۋعا كەپىلدىك بەرۋ دە كوزدەلگەن. ۇشىنشىدەن, كوكونىس ءبىر جىلدا ەكى اينالىمدا وسىرىلەدى. وسى ءوسىرۋ شىعىنىنا دا 500 مىڭ تەڭگەدەن 5,5 ملن تەڭگەگە دەيىن مەملەكەتتەن قولداۋ كورسەتىلۋدە. تورتىنشىدەن, تىڭايتقىش, ءارتۇرلى اۋرۋمەن كۇرەسەتىن بيوگەنتتەرگە, ارام شوپتەرمەن كۇرەسەتىن گەربي­تسيدتەرگە دە سۋبسيديا تۇراقتى بو­لىنەدى. ال الداعى, جاقىن مەرزىمدەگى كەزەك كۇت­تىرمەس شارالارعا كەلسەك, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, وتان­دىق وندىرىستەردى دامىتۋ, جەرگىلىكتى ءونىم­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, جىلىجايلاردى گەك­تارلىق سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسىن جەدەل قولدانىسقا ەنگىزۋ, جىلىجاي شارۋا­شىلىعىن جەڭىلدەتىلگەن جولمەن نەسيەلەۋ جانە اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ ءۇشىن «كەڭ دالا» نەسيەلىك باعدارلاماسىنا قوسۋ, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار باع­­دارلاماسى شەڭبەرىندە جىلىجاي كە­شەندەرىن سالۋعا, كەڭەيتۋگە ارنالعان ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى وتەۋ ۇلەسىن قولدانىستاعى 25%-دان 50%-عا دەيىن ۇلعايتۋ, جىلىتۋ ماۋسىمى كەزەڭىندە كومىر وتىنىن تومەن باعامەن تىكەلەي جەت­كىزۋ­دى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سوندا عانا ەل تۇر­عىندارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى جىلىجايلاردا وندىرىلگەن كوكونىس ونىم­دەرىمەن ماۋسىمدىق كەزەڭدەردە تولىق قانا­عاتتاندىرىلاتىن بولادى.