كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
سەبەبى سول, ءبىر ۇيگە كەلىن, بالا-شاعاسىمەن تىعىلعان ەل شاڭىراعىنىڭ تار ەكەنىن, توزعانىن كوردى, وتباسىنداعى باسقا دا جاعدايلار اسەر ەتتى. ودان بەرى دە اينالامىزداعى ەلدەردەگى قاقتىعىس, تۇركيا مەن سيريا مەملەكەتتەرىندەگى الاپات ءزىلزالا جۇرتتىڭ ءبىر بولىگىن جەر ۇيلەرگە قاشىرىپ وتىر. بۇعان قوسا قاشاندا ءوز قولىمەن ءۇي سالىپ, اعاش وتىرعىزۋدى ارماندايتىندار دا جەتكىلىكتى. سونىمەن الداعى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعا قانداي بولماق؟
بۇل رەتتە قازاقستان بىرىككەن ريەلتورلار قاۋىمداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى نينا لۋكيانەنكو «سۇر» ريەلتورلاردى ناعىز ريەلتورلاردان قالاي اجىراتۋعا بولاتىنىن جانە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋدىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى كەڭىنەن ايتىپ بەردى.
«قازىر جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ 80%-ى يپوتەكالىق نەسيە تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن بىلەسىزدەر. سوندىقتان الدىمەن مەملەكەتتىك جيناقتاۋ جۇيەسىنە نازار اۋدارۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. پاتەرلەر قىمباتتادى دەسەك تە, اسىرەسە قازىرگىدەي قۇلدىراپ بارا جاتقان نارىقتا جولىن تاۋىپ ساتىپ الۋعا بولادى. ارينە, بۇل ەشكىمگە قۇپيا بولماي قالدى, جاقىن ارادا توقىراۋ كۇتىپ تۇرعانىن بولجاپ ايتقانمىن. ءبىز قازىر باعانىڭ تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز», دەدى ن.لۋكيانەنكو.
ساراپشى قاراجاتى بارلار مەن پاتەر ساتىپ العىسى كەلەتىندەرگە ءدال قازىر نارىقتى باقىلاپ وتىرۋدى, سونداي-اق جاڭا عيماراتتارعا قاتىستى پايدالى كەڭەس بەرە كەلە: «قۇرىلىس سالۋشىلار كەلىسىمشارتتاردىڭ, قۇجاتتاردىڭ ءبارى دە دۇرىس دەپ جاتادى. شىندىعىندا ولاي ەمەس. باعانىڭ ناقتى تۇسكەنىن بايقاعان كەزدە جارنامالىق ۇسىنىستاردىڭ سانى مەن كولەمىن باقىلايمىز. بىرنەشە قۇرىلىس سالۋشى شىلدە ايىنىڭ باسىندا اكتسيالار جاريالاپ, تۇنگى جەڭىلدىكتەر جاسادى. مۇنى باعانىڭ تومەندەگەنى دەپ ايتپاعاندا, ەندى قالاي اتايمىز؟» دەيدى.
ريەلتور بۇگىنگى تاڭدا تۇرعىن ءۇي سالاتىن كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى بانكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, باستاپقى جارنانى 10% ەتىپ, جەكە باعدارلاما جاساپ جاتقانىن ەسكە سالا كەتتى. ال ەندى بىرقاتار قۇرىلىس كومپانيالارى ءبولىپ تولەۋدى ۇسىنادى. ەگەر بۇرىن ءبولىپ تولەۋ قۇرىلىس اياقتالعانعا دەيىن ۇسىنىلسا, قازىر 40 ايعا دەيىن بەرىلەدى.
سونىمەن قاتار ن.لۋكيانەنكو بۇگىندە حالىقتىڭ بارلىق ساناتىنىڭ مۇمكىنشىلىگى ەسكەرىلگەن يپوتەكا ءتۇرى كوپ ەكەنىن ايتقانىمەن, ونى دا جاقسىلاپ زەرتتەپ الۋ قاجەتتىگىن اتادى.
«قازىر تۇرعىن ءۇي نارىعىندا سۇرانىستىڭ كوپتىگىنەن باعانىڭ كەرى كەتكەنى بايقالادى. تۇرعىن ءۇي نارىعىن كەلەشەكتە نە كۇتىپ تۇرعانىن ۇزاق مەرزىممەن بولجايتىن بولساق, تابيعي ءوسىم, كوشى-قون لەگى, ينفلياتسيا ءوسىپ جاتقاندىقتان, مەنىڭشە الداعى 3-5 جىلدا پاتەرلەردىڭ باعاسى ءالى دە كوتەرىلەدى», دەيدى سپيكەر.
جىلدا جاڭا وقۋ جىلى باستالعاندا جاتاقحانا جەتپەي قالعان ستۋدەنتتەر اراسىندا ەسكى ماسەلە بوي كوتەرەدى. ياعني پاتەرلەردى جالعا بەرۋ نارىعىنداعى الاياقتاردان قالاي ساقتانۋعا بولادى؟
ء«بىز نارىقتىق ەكونوميكادا تالايدان بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز جانە باعالار ۇسىنىس پەن تولەمگە قابىلەتتى سۇرانىستىڭ اسەرىنەن قالىپتاساتىنىن ءبارى جاقسى تۇسىنەدى. قازىر بايقالىپ وتىرعان جاعداي, ارينە, پاتەرلەردى جالعا الۋعا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بۇل – وبەكتيۆتى, ماۋسىمدىق جانە جىل سايىن قايتالاناتىن ءۇردىس. ءبىر جاعىنان بۇل – بىرقاتار جوو ءوز ستۋدەنتتەرىن كامپۋس, جاتاقحانا, ياكي باسقا دا تۇراقپەن قامتاماسىز ەتە الماۋىنا بايلانىستى تۋىندايتىن جاعداي. باعالار جاقىن ارادا شارتتى تۇردە 10-15%-عا كوتەرىلەدى. تامىز ايىندا كوتەرىلگەن باعا قازان ايىندا كەنەتتەن تومەندەيدى دەۋگە دە بولمايدى. سەبەبى ستۋدەنتتەر كەم دەگەندە مامىر ايىنا دەيىن تۇراقتى بولادى. ولار قازىر پاتەرلەردى اي سايىن جالعا المايدى», دەيدى ساراپشى.
اينالىپ كەلگەندە پاتەر جالداۋشىلاردىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىندا الاياقتىققا تاپ بولاتىن كەزدەرى از ەمەس. وسىنداي كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ريەلتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى تۇرعىن ءۇيدىڭ عانا ەمەس, مەنشىك يەسىنىڭ دە قۇجاتتارىمەن مۇقيات تانىسۋعا كەڭەس بەردى.
ءبىراز ادام قاراجاتىن ۇنەمدەۋ ماقساتىندا دەلدال كومەگىنە جۇگىنگىسى كەلمەي, بىراق ناتيجەسىندە «سۇر» ريەلتورلارعا تاپ بولاتىنى تۋرالى ءسوز قوزعاعان ن.لۋكيانەنكو: «ەڭ الدىمەن, جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن تانىسىپ, ءۇيدى بارىپ كورىپ, قانداي دا ءبىر كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن كەزدە, بۇل دەپوزيت نەمەسە جالداۋ شارتى بولسىن, ءسىز كىممەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقانىڭىزدى ءبىلۋىڭىز كەرەك. كەز كەلگەن كەلىسىمشارت, مەيلى ول دەپوزيت بولسىن, مەيلى جالداۋ شارتى بولسىن, ول مەنشىك يەسىنىڭ وزىمەن جاسالۋى كەرەك. جالعا الۋشىلار مەن ساتىپ الۋشىلار پاتەر قۇجاتتارىن سۇراپ قانا قويادى, جەكە كۋالىكتى سۇرامايدى. بۇل – ۇلكەن قاتەلىك. پاتەر قۇجاتتارىن تەكسەرۋ سول پاتەر يەسىنىڭ جەكە كۋالىگىنەن باستالاتىنىن تۇسىنگەن ابزال. ادامداردىڭ كوپشىلىگى بۇل جايتتى ەسكەرمەيدى. ەكىنشىدەن, كەز كەلگەن كەلىسىم جازباشا تۇردە بولۋى كەرەك. ءسىز كەلىسكەن جاعدايدى ناقتى تالقىلاۋىڭىز كەرەك. كەز كەلگەن كەلىسىمشارتتى جازباشا تۇردە جاساۋعا بولادى. ەگەر قۇجاتقا ەكى تاراپ قول قويسا, وندا بۇل تولىق زاڭدىق كۇشىنە مىنەدى. نوتاريالدى كۋالاندىرىلعان كەلىسىمشارتتىڭ عانا نەگىزى بولۋى مۇمكىن دەپ ويلاۋ – قاتە تۇسىنىك. جىلجىمايتىن م ۇلىك سالاسىنداعى كەلىسىم جازباشا تۇردە جاسالۋى كەرەك», دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جالعا الۋشىلاردىڭ ۇلكەن قاتەلىگى – ريەلتوردىڭ قىزمەتىنەن اقشا ۇنەمدەگىسى كەلەتىنى, ولار تومەن باعاداعى حابارلاندىرۋلارعا سەنىپ, پاتەر يەسىنە تىكەلەي شىعىپ, اقپاراتتىق قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيامەن شارت جاساي وتىرىپ, 10, 15 نەمەسە 20 مىڭ تەڭگە الدىن الا تولەمىن قالدىرىپ كەتەدى. شارت بويىنشا ولارعا پاتەر جالعا بەرەتىن يەلەرىنىڭ ءنومىرىن بەرۋ ۋادە ەتىلەدى. سوندىقتان ريەلتورلىق قىزمەت كورسەتۋ شارتتارىن مۇقيات وقىپ شىعۋ قاجەت. شىندىعىنا كەلگەندە, ءسىز تەك پاتەر يەلەرىنىڭ تەلەفون ءنومىرىن ساتىپ الدىڭىز, پاتەردىڭ ءوزىن ەمەس جانە دە پاتەر جالداۋ شارتى جاسالمادى. بۇل اقشانى قايتارۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى كومپانيا سىزبەن اقپاراتتىق قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى عانا شارت جاساسادى.
ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ريەلتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى ورىنباسار ساتاەۆ قاۋىمداستىق سايتىندا سەنىمدى ريەلتورلار مەن كومپانيالاردى تابۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«الاياقتىق جاعدايىندا, ەگەر جالعا الۋشى قاۋىمداستىققا مۇشە كومپانيالاردىڭ قۇربانى بولسا, ءبىز ىشكى قىزمەتتىك تەكسەرۋ جۇرگىزەمىز. بولعان جاعدايدى, ەكى تاراپتى دا تالداپ, تەكسەرەمىز. بۇل ۋاقىتقا دەيىن بىزدە ونداي وقيعالار تىركەلگەن جوق. جالپى, قاۋىمداستىققا مۇشە بولۋدىڭ ءوز شارتتارى جانە دە بارلىق سەرىكتەس كومپانيا جۇمىس بارىسىندا قولداناتىن ءوز كودەكسى بار. باسقا جاعدايدا الاياقتىق قۇربانى سوتقا جۇگىنۋى كەرەك. استانا مەن الماتى سياقتى ءىرى قالالاردا الاياقتارعا تاپ بولماس ءۇشىن ءبىزدىڭ قاۋىمداستىقتىڭ سايتىنا كىرىپ, تەكسەرىلگەن كومپانيالار مەن اگەنتتىكتەردىڭ تىزىمىمەن تانىسۋعا بولادى», دەيدى و.ساتاەۆ.
سونداي-اق ول الاياقتار ءۇيدى جالعا الۋعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەن, ءتىپتى تاپشى بولعان كەزىندە دە ايلاسىن ىسكە اسىرا الاتىنىن ايتادى.
«حابارلاندىرۋ سايتتارىندا اۋداندار بويىنشا تومەن جانە جوعارى باعاداعى پاتەرلەردى تابۋعا بولادى. كەي حابارلاندىرۋلار باعانى ەڭ تومەنگى باعادان 25-30% تومەن كورسەتەدى, دەمەك وعان بارلىعى حابارلاسىپ, تەز جالعا الۋدى ويلايدى. الاياقتاردىڭ ماقساتى – جالعا الۋشىنى اسىقتىرۋ, ويتكەنى تومەن باعانى كورىپ, كوبى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى يەمدەنۋگە اسىعادى دا, جەمە-جەمگە كەلگەندە الاياقتار ايلاسىن اسىرىپ كەتەدى. وسىلايشا, كوپ جاعدايدا الاياقتار كەلىسىمشارتسىز بىرەۋدىڭ مەنشىگىندەگى پاتەردى جالعا وتكىزەدى», دەدى سپيكەر.
ارينە, جازباشا كەلىسىمشارتتىڭ بولۋى ەكى تاراپتى دا قورعايدى. مىسالى, جالعا الۋشىنىڭ كىناسىنەن پاتەر ىشىندە اپاتتى جاعدايلار ورىن الىپ نەمەسە ءورت تۇتانۋى مۇمكىن. سول سياقتى ءۇي يەسى دە اي سايىن پاتەر جالداۋ اقىسىن كوتەرۋگە جول بەرمەۋ ءۇشىن جالداۋ شارتىندا وسىنى ءاۋ باستان تالقىلاۋ كەرەك.
ساراپشىلار تۇرعىن ءۇي يەلەرىنىڭ ستۋدەنتتەردى كىرگىزگىسى كەلە بەرمەيتىنىن راستاپ: «بۇل – فاكت. مەنشىك يەلەرى ءۇشىن جالعا بەرۋ تابىس بولىپ تابىلاتىندىقتان, «جالقاۋ بيزنەس» دەپ اتالادى. نەگىزىنەن بۇكىل الەمدەگى مەنشىك يەلەرى تولەم قابىلەتى بار ادامدارعا ءوز م ۇلىكتەرىن جالعا بەرۋدى قالايدى. ونىڭ ۇستىنە ستۋدەنتتەردىڭ بەلگىلەنگەن شارتتاردى ورىندامايتىن جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ولار ەكى ادام تۇرۋعا ۋادە بەرگەنىمەن, بىراق بەس-التى ادام قوناقتاپ, تۇنىمەن دۋمانداتىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس مۇنداي جاعدايدا ستۋدەنتتەر ورتاق باسپانا تاۋىپ الىپ جاتادى», دەيدى.
كاسىپقوي ريەلتورلار الدانىپ قالعان اقشالى جالعا الۋشىلاردىڭ دا قاۋىمداستىققا ءجيى جۇگىنەتىنىن حابارلادى. مۇندايدا وقيعانىڭ قالاي وربىگەنىنە بايلانىستى ماماندار جابىرلەنۋشى مەن جالعا بەرۋشى ءوزارا جاساعان قىزمەت كورسەتۋ شارتتارىمەن تانىسىپ, ادۆوكاتتارعا جىبەرەدى.
«وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا بىزگە كومپانيانىڭ قىزمەت كورسەتۋ شارتىمەن تانىسپاعان ادامدار جۇگىنەدى. قازىر وتە كەڭ تارالعان سحەما – بۇل اقپاراتتىق قىزمەتتەردى كورسەتۋ تۋرالى شارت جاسالعاندا, ياعني كەلىسىمنىڭ ءمانى كومپانيانىڭ الەۋەتتى جالعا بەرۋشىلەردىڭ تەلەفون نومىرلەرىن بەرۋى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, الەۋەتتى جالعا الۋشى تەلەفون نومىرلەرى ءۇشىن تولەيدى, شىنداپ كەلگەندە ول تەلەفوندار جاۋاپ بەرمەيدى, ياكي ونداي ءنومىر جوق بولىپ شىعادى, ءتىپتى ول پاتەردىڭ ەشقاشان جالعا بەرىلمەگەنىن تۇسىنەدى.
وعان قوسا سپيكەرلەر جىلدا جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جالعا العان كەزدە نەگە كەپىلدىك دەپوزيتى ءجيى الىناتىنىن ءتۇسىندىردى. بۇل جالپى الەم قابىلداعان تاجىريبە ەكەن.
الماتى
