فوتو: اشىق دەرەككوز
«30 تامىز – قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى. بۇل كۇن - 1995 جىلى قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا ارنالعان مەرەكەلىك ءىس-شارالار, كونتسەرتتەر مەن كورمەلەر وتەتىن مەملەكەتتىك مەرەكەلەر تىزىمىنە ەندى. 28 جىل بۇرىن رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان دەموكراتيالىق زايىرلى مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى شەشىم بوستاندىق, تەڭدىك پەن كەلىسىم ورناتۋدان تۋىنداعان ەدى. دەسە دە رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى زاڭ قۇجاتىنا بەس رەت تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, ونىڭ سوڭعىسى 2022 جىلى جۇزەگە اسىرىلدى», دەپ جازادى نيك پاۋەلل.
اۆتوردىڭ جازۋىنشا, ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ەل ۇكىمەتى ساياسي رەفورمالاردى ىلگەرىلەتىپ, شىنايى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قۇرىپ, قوعامعا تەرەڭدەپ, پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جولىندا ماڭىزدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
«باستاپقىدا وتىن باعاسىنا قاتىستى تۋىنداعان زاڭدى نارازىلىقتاردىڭ سوڭى زاڭسىزدىق پەن زورلىق-زومبىلىققا ۇلاسقان 2022 جىلعى قاڭتار ايىنداعى وقيعالار ەسكە تۇسەدى. الايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەاكتسياسى ءباز بىرەۋلەر ويلاعانداي زورلىق-زومبىلىقتى ۇدەتۋشىلەردى جويۋعا ەمەس, دەموكراتيالىق رەفورمالاردى جەدەلدەتۋگە باعىتتالدى. جاقىندا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين پرەزيدەنتتىك ساياسي رەفورمالار اياسىندا قازاقستان ازاماتتارى قالالاردا, اۋىلداردا جانە باسقا دا ەلدى مەكەندەردە 1668 اكىمدى (جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ باسشىلارىن) حالىق ءوزى سايلاعانىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ تورتتەن ءبىرى - تاۋەلسىز كانديداتتار, قالعاندارى ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى. جاڭادان سايلانعان اكىمدەردىڭ جارتىسىنان استامى ءوز لاۋازىمدارىن العاش رەت اتقارۋدا, ولاردىڭ كوبى جاس جەرگىلىكتى ساياساتكەرلەردىڭ جاڭا بۋىنىن بىلدىرەدى, ولاردىڭ ورتاشا جاسى 45 جاستى قۇرايدى. ادام قۇقىقتارى مەن دەموكراتيانى قورعاۋ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ جانە مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلدىڭ ءرولى مەن مارتەبەسىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن كۇشەيتىلدى», دەلىنگەن ماقالادا.
اۆتور ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ودان ءارى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيالىق سوت قايتا قۇرىلعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. ەندى قازاقستان ازاماتتارى كونستيتۋتسيا پرينتسيپتەرىنە قايشى كەلەتىن شارالاردى زاڭسىز دەپ تانۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جۇگىنە الادى.
«كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەردىڭ ىقپالى 2023 جىلعى ناۋرىزدا وتكەن پارلامەنتتىك جانە جەرگىلىكتى سايلاۋلاردا ەرەكشە بايقالدى. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋدىڭ ناتيجەسىندە «رەسپۋبليكا» جانە «بايتاق» سياقتى جاڭا پارتيالاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋىنا مۇكىندىك بەرىلدى, ولار كوپتەگەن وتاندىق جانە شەتەلدىك ساياسي ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى تاريحىنداعى ەڭ باسەكەلى پارتيالارعا اينالدى. التى پارتيا پارلامەنتكە ءوتۋ ءۇشىن قاجەتتى بەس پايىزدىق مەجەنى ەڭسەرە الدى, بۇل شىن مانىندە ءتۇرلى ساياسي كوزقاراستارى بار كوپپارتيالىق وكىلدى ورگان قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءبىر جىلدا بەس رەفەرەندۋم مەن سايلاۋ ناۋقانى ءوتتى. كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر مەن رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق قوعامدا جاڭا ازاماتتىق جانە ساياسي مادەنيەت قالىپتاستى. الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلۋدا, ويتكەنى قازاقستان جاھاندىق وزگەرىستەرگە, ۇردىستەر مەن سىن-قاتەرلەرگە دەن قويادى. كونستيتۋتسيا باپتارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قايتا جازعان قازاقستان جاڭا رەسپۋبليكاعا اينالدى, ول ساياسي تۇرعىدا جاڭارعان مەملەكەت سانالادى. قازاقستان ازاماتتارىن تولەرانتتى دەپ اتاۋعا بولادى, وندا ءاربىر ازامات ءدىني نانىمىنا جانە ەتنيكالىق تەگىنە قاراماستان, ءوزىن ماڭىزدى جانە ەركىن سەزىنە الادى. ءسوز, جينالىس جانە ءدىني سەنىم بوستاندىعىن, سونداي-اق تۇلعانىڭ ساياسي الۋان تۇرلىلىگى مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, كونستيتۋتسيا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنا نەگىز قالايدى», دەپ پايىمدايدى نيك پاۋەلل.
تاياۋدا ەۋروپارلامەنت سىرتقى ىستەر كوميتەتىنىڭ دەلەگاتسياسى پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارينمەن, ەكونوميكا مينيسترىمەن جانە ءمينيستردىڭ بىرنەشە ورىنباسارلارىمەن, سونداي-اق ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلمەن كەزدەسكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. كوميتەتتى باسقاراتىن گەرمانيادان كەلگەن ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتى دەۆيد ماكالليستەر قازاقستانعا جانە كورشىلەس قىرعىزستانعا ساپارى بارىسىندا ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى ايماعى ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستى جانداندىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«بۇل ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىزدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سىن-قاتەرلەر كەزەڭى», دەدى د.ماكالليستەر.
ماكاليستەر مىرزا ەكى ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ ءوز ەلدەرىنىڭ رەسەي مەن بەلارۋسكە قارسى سانكتسيالاردى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن دەگەن قاتەردى جويۋ ءۇشىن ەو-مەن ىنتىماقتاسۋعا دايىندىعىن قۇپتادى. ول سانكتسيالار ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەمەس, ۋكرايناعا قاتىستى اگرەسسورلارعا قارسى باعىتتالعانىن جەتكىزدى. ەۋروپارلامەنتاريلەر قازاقستان مەن ەۋروپا اراسىنداعى كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋ مۇمكىندىكتەرىنە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. «ترانسكاسپي ءدالىزى ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ماڭىزدى بالامالى بايلانىس بولىپ تابىلادى جانە سانكتسيا ارقالاعان ەلدەر ارقىلى وتپەي-اق الەمدىك نارىقتارعا تىكەلەي قول جەتكىزۋدى جەڭىلدەتەدى», دەپ مالىمدەدى دەۆيد ماكاليستەر.
سونداي-اق ەو مەن قازاقستان اراسىنداعى شيكىزاتتىڭ ماڭىزدى تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ قوسىمشا ەلەۋلى ءوزارا ىقپالداستىق اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن دە العا تارتتى. ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاقستانداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قولداپ, ولاردىڭ جالعاساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ولار ازاماتتىق قوعام مەن تاۋەلسىز باق-تىڭ ماڭىزدىلىعىننا توقتالىپ, ادام قۇقىقتارى مەن ىرگەلى بوستاندىقتى قۇرمەتتەيتىن باعىتتى ۇستانۋدى قۇپتايتىندارىن جەتكىزدى.
