زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزىلۋى كەرەك
دەمەك پارلامەنت ماسەلەمەن اينالىسىپ جاتىر, ال ۇكىمەت «نەگە ناقتى قيمىلداماي وتىر؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ءاۋ باستا «قازاقستاندا جاسالعان» ۇلتتىق جوباسى ەل تاۋارلارىن ىشكى نارىقتا قورعاۋ مەن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ويلاستىرىلعانىن ەسكە سالا بەرۋدىڭ ءوزى ارتىق. اتالعان جوبانىڭ جۇمىسقا كىرىسكەنىنە ءبىر جىلداي ۋاقىت وتسە دە, قۇزىرلى مينيسترلىكتەر ءالى دە وزەكتى ماسەلەدەن بەيحابار ما دەگەن وي تۋماق. ويتكەنى قيىن جاعدايدى تارقاتۋ جولدارىن وتاندىق اگرارشىلار مەن تاماق وندىرۋشىلەردىڭ وزدەرى ىزدەۋگە ءماجبۇر.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ەلوردادا قازاقستاننىڭ ءىرى سالالىق وداقتارى مەن تاماق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىقتارىنىڭ باسشىلارى ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆ جانە كوميتەت مۇشەسى, «Amanat» پارتياسىنىڭ اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەنى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ باسشىسى نۇرجان اشىمبەتوۆپەن كەزدەسكەنىن ەل ءبىلىپ وتىر.
سالالىق وداقتار مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ باسشىلارى جانايقايى قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ قۇلاعىنا جەتەتىنىنە سەنىپ وتىر. ويتكەنى ەل اۋماعىندا وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن قولايسىز احۋال قالىپتاسىپ قالعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. ال ءىرى ساۋدا جەلىلەرىندە يمپورتتىق تاۋارلارعا جول اشىق. ءوز كەزەگىندە پارلامەنت وكىلدەرى دە قازىر بولشەك ساۋدادا قالىپتاسقان جاعداي قولايسىز ەكەنىن جانە زاڭنامالىق شارالارمەن تۇزەتىلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتۋداي ايتىپ وتىر.
وسى ارادا استانادا وتكەن كەزدەسۋدەن سوڭ اراعا ءبىر اپتا سالىپ پاۆلوداردا «Amanat» پارتياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق اگروونەركاسىپتىك كەشەن كەڭەسى مەن قر ازىق-ت ۇلىك سەكتورىنىڭ سالالىق وداقتار اليانسى بىرلەسكەن كوشپەلى وتىرىسى بولعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ويتكەنى وسى باسقوسۋ بارىسىندا دا ىشكى نارىقتى قورعاۋ ءۇشىن ناقتى زاڭنامالىق شەشۋ جولدارى ايتىلعان. قاتىسۋشىلار وتاندىق سۋپەرماركەتتەردە يمپورتتىق تومەن سورتتى (پاۆلودار وبلىسىنداعى ساۋدا سورەلەرىندەگى يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكتىڭ ۇلەسى 70%-عا دەيىن جەتەدى) ونىمدەردىڭ تولىپ جاتقانى, ال ساپالى وتاندىق ونىمدەرگە ورىن جەتىسپەيتىنى اتالعان. ەلىمىزدىڭ تالاي تۇرعىنى ارزان, تومەن سورتتى ونىمدەردى تۇتىنۋدىڭ سالدارىنان دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرىپ وتىرعانى دا راس. كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە وراي پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆ پارلامەنتتە «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» جاڭا زاڭدى ازىرلەۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلاتىنىن, وعان دەپۋتاتتارمەن قاتار سالالىق وندىرىستىك قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى كىرەتىنىن مالىمدەگەن.
«وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ جانە ونى جەرگىلىكتى ساۋدا ارقىلى كەدەرگىسىز وتكىزۋگە جاعداي جاسايتىن كەز كەلدى. بۇل ءۇشىن بىرقاتار قولدانىستاعى زاڭدار مەن زاڭنامالىق اكتىلەردى پىسىقتاۋ قاجەت. ءبىز وسى ماسەلەلەردى اوك جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كەڭەس دەڭگەيىندە رەتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. ءبىز قاجەتتى ساراپتامالىق-قۇقىقتىق باعالاۋدان كەيىن زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە نيەتتىمىز», دەدى ن.اشىمبەتوۆ.
ونلاين تىڭداۋ ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى ەمەس
ال ىشكى نارىقتى قورعاۋ مەن رەتتەۋگە جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر نە دەيدى؟ وكىنىشكە قاراي, ولار «اشىق نقا» پورتالى ارقىلى كەڭىنەن جارنامالانعان «قازاقستاندا جاسالعان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قايتا-قايتا مىجي بەرگەننەن ءارى اسا الماي وتىر. سونىمەن قاتار ءبىر جىلعا جۋىق جۇمىس بارىسىندا شەنەۋنىكتەر قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا پايداسى جوق «اشىق جارمەڭكەلەردى» وتكىزگەن. باعدارلاما اۆتورلارىنىڭ الدىندا قويىلعان مىندەتتەرىنىڭ ەشقايسىسى وتاندىق ءوندىرۋشىنى قولداۋ جانە جەرگىلىكتى ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋ ماسەلەسىنە شەشىم بولا المادى.
«ماسەلەن, وندىرۋشىلەر باعدارلاماعا يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىككە قاتىستى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ شارتىن ەنگىزۋدى ۇسىنادى. ەگەر سورەلەردى وتاندىق گوست پەن زاڭدارعا سايكەس كەلمەيتىن يمپورتتىق كونترافاكتىدەن جانە ونىمدەردەن تازارتاتىن بولساق, وتاندىق تاۋارلار ءۇشىن نارىقتى قوسىمشا 30%-عا دەيىن بوساتىپ بەرۋگە مۇمكىندىك بار», دەيدى «قازاقستاننىڭ قۇس وسىرۋشىلەر وداعى» زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى رۋسلان شاريپوۆ.
پارلامەنتتەگىلەر ماسەلەنى زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشۋگە كىرىسىپ كەتكەن كورىنەدى, الايدا مەملەكەتتەگى اتالعان باعىت بويىنشا جاۋاپتى تۇلعالار وندىرۋشىلەردىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرىن شەشۋگە نيەتتى ەمەس.
قاراپايىم مىسال كەلتىرىپ وتسەك, پاندەميادان كەيىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن زاڭ جوبالارىن دايىنداۋ بويىنشا تالقىلاۋلار مەن قوعامدىق تىڭداۋلار مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بەلسەندى تۇردە قولدانىپ جۇرگەن ونلاين فورماتقا اۋىستىرىلدى. ونلاين تىڭداۋلار سول كۇنى ۇيىمداستىرىلىپ, قاتىسۋشىلاردىڭ دايىندالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەگەن. سونداي-اق وسى ونلاين-تالقىلاۋلار بارىسىندا ينتەرنەت ادەتتەگىدەي ناشار ۇستاپ, ناتيجەسىندە ەشكىم ەشكىمدى تىڭداي الماۋمەن اياقتالىپ وتىرعان دەسەدى. ەشكىم حاتتامانى جانە ايتىلعان ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەردى ەسەپكە الماي, سونىڭدا بۇل تىڭداۋلاردىڭ بارلىعى جالعان فورمالدىلىققا اينالىپ كەتكەن.
قوردالانعان ماسەلەلەرگە قاتىستى «قازاقستاننىڭ ءسۇت وداعىنىڭ» ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ: «رەسمي تۇردە تالقىلاۋلار وتەدى جانە بيزنەس تە قاتىسىپ جاتقان سىناي تانىتىپ, وندىرۋشىلەر دە ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرعانمەن, ماسەلە شەشىلىپ جاتقان جوق. شەنەۋنىكتەر وزدەرىنە قالاي ىڭعايلى سولاي ارەكەت ەتىپ جاتىر. ولار مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ تىڭداۋلار مەن كەلىسىمدەردەن ءوتىپ جاتقانىن راستاۋ ءۇشىن «ونلاين تۇردە سىتىلىپ شىعۋ» امالىن ويلاپ تاپقان», دەدى.
رۋسلان شاريپوۆ يمپورتتىق ونىمدەر مەن وتاندىق ونىمدەردى تەكسەرۋدە مۇلدەم ادىلەتسىز جاعداي قالىپتاسقانىن جاسىرمايدى. سەس ورگاندارى ءوز وندىرۋشىلەرىن ۇنەمى جانە بىرنەشە رەت تەكسەرىپ وتىر. ال يمپورتتىق تاۋار تەك ءبىر رەت, ياعني قازاقستان نارىعىنا شىققان ساتتە عانا تەكسەرىلەدى. وسىدان كەيىن بىرنەشە جىل ىشىندە جەتكىزۋشى بۇل ءونىمدى باقىلاۋسىز اكەلە الادى دەگەن ءسوز. دەمەك ءبىزدىڭ نارىققا ۇلكەن مولشەردە كۇماندى ساپاداعى ازىق-ت ۇلىك كەلىپ تۇسەدى. ءبىر عانا مىسال, «قازاقستاننىڭ قۇس وسىرۋشىلەر وداعى» يمپورتتىق مۇزداتىلعان تاۋىقتى وندىرۋشىلەردىڭ ءوزى ءونىمدى 40%-عا دەيىن سۋمەن نەمەسە تۇزدى ەرىتىندىمەن تولتىراتىنىن ەسكەرتەدى.
ساۋداگەر وتاندىق وندىرۋشىدەن ارتىق پا؟
جالپى, وسىناۋ قۇبىلىستى ەكونوميكا تىلىمەن وتە قاراپايىم تۇسىندىرە كەتۋگە بولادى. ساۋدا جەلىلەرى ءۇشىن ەڭ ارزان تاۋاردى (ساۋدا مارجاسى) ساتۋ كوممەرتسيالىق تۇرعىدان تيىمدىرەك, سوندىقتان ولار ساپالى قازاقستاندىق تاۋاردى ەمەس, يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكتى دەمپينگتىك باعامەن ساتىپ الۋدى ءجون كورەدى. مۇنداي جاعدايدا يمپورتپەن باسەكەلەسۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان مۇمكىن ەمەس.
ەڭ قىزىعى, ءتيىستى ۆەدومستۆولارداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر وندىرۋشىلەردى ەمەس, ساۋداگەرلەر تاراپىن قولداپ وتىر. ولار وندىرۋشىلەردىڭ ماسەلەلەرىن جەتە ۇعىنىپ تۇسىنگىسى دە كەلمەيدى. ەركىن نارىقتى سىلتاۋراتىپ جاعدايدى ەش وزگەرتۋگە بولمايتىنىن العا تارتقان. ارينە, ەشكىم دە ەركىن ساۋداعا قارسىلىق تۋدىرىپ وتىرعان جوق, بىراق نارىقتى ساپامەن قامتاماسىز ەتىپ, رەتكە كەلتىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەن سەكىلدى. ءوز قالاۋىنشا وتاندىق ءونىمدى ىسىرىپ, شەتەلدىك ونىمدەرگە باسىمدىق بەرىپ جۇرگەن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ قىزمەتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەيتىن دە ۋاقىت كەلدى ەمەس پە؟ بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلمايىنشا قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ساۋدا سورەلەرىندەگى باعا باسەكەلەستىگىنە توتەپ بەرە المايتىنى انىق.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كەلتىرىلگەن دەرەكتەرىنە ۇڭىلسەك, كەيىنگى جىلدارى وسىنداي ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە 15 ەت ونىمدەرىن وڭدەۋشىلەردىڭ جەتەۋى بانكروتقا ۇشىراعان. ال بۇل جالپى ساننىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇراپ تۇر.
«وتاندىق, جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر شەتەلدىكتەرمەن سالىستىرعاندا ساۋدا جەلىلەرىمەن قارىم-قاتىناسى باسىنان قولايسىز, ۇتىلۋشى پوزيتسياسىندا تۇر. مۇنداي جاعداي ەش جەردە جوق. كىم جانە نە سەبەپتى وسىنداي جاعداي تۋعىزعانى دا تۇسىنىكسىز. بىراق كەز كەلگەن جاعدايدا ساۋدا جەلىلەرى يمپورتتىق تاۋارلارمەن ساۋدا جاساعان كەزدە اتالعان ەرەجەلەردى قولدانىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, كەيبىر وڭىرلەردەگى سۋپەرماركەتتەر سورەلەرىندە ەت, كونسەرۆى جانە شۇجىق ونىمدەرىنىڭ 80%-ى – قازاقستاندىكى ەمەس. بۇل – نونسەنس. مەنىڭشە, «قازاقستاندا جاسالعان» باعدارلاماسىندا جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ ءوندىرىستى كەڭەيتۋىنە جاعداي تۋدىرۋ ءۇشىن يمپورتتىق ونىمگە باقىلاۋدى تۇبەگەيلى كۇشەيتەتىن شارالار مەن باستامالار پاكەتى بولۋعا ءتيىس. ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبى سالاسىنداعى وتاندىق كاسىپورىندارعا باسىمدىق قاجەت», دەيدى «قازاقستان ەت وداعىنىڭ» باسشىسى ماقسۇت باقتىباەۆ.
وندىرۋشىلەر قازاقستاندىق ءونىم جەتكىزۋشىلەردى شەتتەتىپ وتىرعانىن ايتىپ, ولاردىڭ يمپورتپەن باسەكەگە تۇسە المايتىنىن جەتكىزەدى.
«قازىرگى تاڭدا ساۋدا جەلىلەرى پوست-تولەم بويىنشا قاتاڭ شارتتار قويىپ, ەسەپ-ايىرىسۋدى دا كەشەۋىلدەتەتىندەرى تاعى بار. كاسىپورىن ءونىمدى شىعارادى, سالىق تولەيدى, قىزمەتكەرلەرگە جالاقى بەرەدى, ءونىمدى جەتكىزۋگە دە تولەيتىنىن ەسكەرەتىن بولساق, ساۋدا جەلىلەرى ساتىپ الۋشىعا ءونىم ساتىلعاننان كەيىن سول جەتكىزىلگەن تاۋارعا بىرنەشە ايدان سوڭ تولەم جاسايتىنى اقىلعا سىيمايدى», دەيدى «قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ» توراعاسى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ.
ال رۋسلان شاريپوۆ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى قارجىلىق قاتىناستاردىڭ اشىقتىعىن باقىلاۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىر.
«اتاپ ايتقاندا, «ساۋدا قىزمەتى تۋرالى» زاڭنان «سىياقى» ۇعىمىن الىپ تاستاۋ كەرەك. بۇل تاۋاردى جەتكىزۋشىنىڭ ساۋدا جەلىلەرىنە رەتروبونۋستار تولەۋىن جانە جالپى كەز كەلگەن بونۋستاردى تولەۋدى نەمەسە تاۋارعا بايلانىستى قوسىمشا قىزمەتتەردى كورسەتۋدى قامتيدى. سونداي-اق قولدانىستاعى باعالار تىزىمىنەن ساتىپ الۋ باعاسىنا جەڭىلدىكتەر جاساۋعا تىيىم سالۋ كەرەك (ساۋدا كومپانيالارى كەلىسىمشارتتاردى وسىنداي مانيپۋلياتسيالار ارقىلى ىسكە اسىرادى). ساۋدا جەلىلەرىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ يندەكسى رەتىندە تەك «ساۋدا ۇستەمەسى» ۇعىمىن قالدىرۋ كەرەك, ول دامىعان ەلدەردەگىدەي قاتاڭ شەكتەلۋگە ءتيىس», دەيدى ول.
سونداي-اق «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە قاتىستى «Amanat» پارتياسى دا ءدال وسى ءتاسىلدى ۇستانادى. بىراق نەگە ۇكىمەت ءۇنسىز وتىر؟ باستاپقىدا جول كارتاسى شەڭبەرىندەگى «قازاقستاندا جاسالعان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ازىق-ت ۇلىك سۋپەرماركەتتەرىندەگى ساۋدا سورەلەرىنىڭ كەمىندە 50%-ى قازاقستاندىق تاۋارلارعا ەشبىر شارتسىز بەرىلۋگە ءتيىس نورماسىن قاتاڭ بەكىتۋ ۇسىنىلعانىن ەسكە سالعانىمىز ءجون. الايدا بۇل سويلەم كەيىنىرەك باعدارلاما ماتىنىنەن الىنىپ تاستالعان.
سونىمەن قاتار بۇل ءتاسىل (دامىعان ەلدەردەگىدەي ساۋدا جەلىلەرىنە تەك ۇستەمەاقى قالدىرۋ) ەڭ دۇرىسى بولىپ سانالادى. ويتكەنى ءىس جۇزىندە ۇستەمەاقى دەڭگەيى – بۇل ساۋدا جەلىلەرى اراسىنداعى «باسەكەلەستىك اۋماعى». ياعني شارتتى تۇردە ايتساق, كەيبىرەۋلەر تاۋاردى كەز كەلگەن قىزمەتسىز 15%-عا, ال باسقالارى ۇسىنىلعان ورنى مەن جوعارى قىزمەتىنە ساي 25%-عا دەيىن باعالاي الادى. ساتىپ الۋشى ءونىمدى وزىنە ىڭعايلى جانە تيىمدىرەك بولاتىن جەردەن تاڭدايدى. باسقاشا ايتقاندا, ۇستەمە باعانى باسقاشا رەتتەۋ مەن شەكتەۋ كوزدەلمەيدى, ارينە, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىكتەردى ەسەپتەمەگەندە. بۇل جاعدايدا ءىرى ساۋدا جەلىلەرى ساۋدا ۇستەمەسىن بارىنشا تومەندەتىپ, دامىعان ەلدەردەگىدەي تۇتىنۋشىنى وزىنە تارتۋعا تىرىساتىن ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا قولدانىستاعى نورمالارعا بايلانىستى ءىرى ساۋدا جەلىلەرى باعانى تومەندەتىپ, تۇتىنۋشىلارعا ەرەكشە ۇسىنىستار مەن جوعارى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورنىنا وزدەرىنىڭ ىڭعايىنا قاراي نارىقتى تولىقتاي مونوپوليالاۋعا كوشكەن. ەگەر دە نارىقتا باسەكەلەستىك ادىلەتتى تۇردە جۇرسە, وندا ساۋدا كومپانيالارىمەن بايلانىستى سۇراق تا تۋىنداماعان بولار. ماسەلەن, قازاقستاندىق ءونىمدى جەتكىزۋشى ءبىر جەلىمەن كەلىسە الماعان جاعدايدا, ەكىنشىسى ونى قۋانا قابىلدايتىن جاعداي تۋار ەدى. بىراق قازىرگى جاعدايمەن ولشەيتىن بولساق, ءار ايماقتاعى ءبىر-ەكى ءىرى ساۋدا جەلىسىمەن بۇل مۇمكىن ەمەس.
بەيىندىك باعىتتاعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ قاۋىپسىزدىگى, تۇتىنۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋعا جانە قازاقستاندىق نارىق سەكتورىنىڭ مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋدەگى قارىم-قاتىناسى, جۇمسارتىپ ايتقاننىڭ وزىندە اقىلعا قونبايدى. وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەر ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سەگمەنتى بولا تۇرا, ساۋدا مينيسترلىگىندە بولسىن, وسى سالاداعى ساياساتتى انىقتايتىن باسقا دا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار دا قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن ساۋداگەرلەردىڭ مۇددەلەرىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. بۇل جاعداي – ەشتەڭە وندىرمەيتىن «ساتىپ الۋ-ساتۋ» دەپ اتالاتىن يندۋستريانىڭ جەڭىسى مەن جەمىسى, ال وتاندىق ءونىم شىعارۋشى كاسىپورىندارمەن بىرگە قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ جەڭىلىسىنىڭ سيپاتى. قورىتا ايتقاندا, «قازاقستاندا جاسالعان» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسپاي وتىرعانىنا وتاندىق وندىرۋشىلەردى جەتكىلىكتى قورعاي الماعان. جاۋاپتى ورىندار كىنالى.
الماتى
