كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
مەديتسينا ءىلىمىنىڭ اتاسى گيپپوكرات «جان-تانىڭمەن راقاتتانىپ كۇلۋ – ەمنىڭ ەڭ ۇلكەنى» دەگەن ەكەن. قازىر مەديتسينادا كۇلكى تەراپياسى دا قولدانىلادى. مۇنى عىلىمي تۇردە «گەلوتولوگيا» دەپ اتايدى ەكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كۇلكى يممۋندىق جۇيەنى جاقسارتىپ, جۇرەك پەن وكپەگە, قان اينالىمىنا وڭ اسەر ەتەتىندىكتەن, بۇل – قىمبات دارىلەر مەن تاعامداردان الدەقايدا ناتيجەلى ءارى تەگىن شيپا. كۇلكى تەراپياسى بىرقاتار دامىعان ەلدە ناۋقاستاردىڭ قاتەرلى ىسىك پەن اۋىر كەسەلدەردەن ايىعۋ ءۇشىن قولدانىلادى.
كۇلكى تەراپياسى حح عاسىردىڭ 70-جىلدارى پايدا بولىپتى. 1964 جىلى امەريكالىق نورمان كازينس دەگەن جۋرناليست كۇلكى تەراپياسى ارقىلى ايىقپاس كەسەلدى جەڭىپ شىعادى. ول ءوزىنىڭ اۋرۋىن ۇمىتۋ ءۇشىن ءتۇرلى كومەديالىق جانرداعى فيلم مەن قىزىقتى جۋرنالدى وقىپ, كۇنى بويى ءىشىن باسىپ كۇلۋمەن بولادى. ۋاقىت وتە كەلە, نورمان ناۋقاسىنان تولىعىمەن ايىعادى. وسىدان باستاپ كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى كۇلكىنىڭ يممۋنيتەتتى جاقسارتىپ, ادام اعزاسىن قورعايتىنىن دالەلدەگەن. كۇلگەن كەزدە سترەسس گورموندارىنىڭ دەڭگەيى تومەندەپ, ءتۇرلى ۆيرۋسقا توتەپ بەرەتىن ت-ليمفوتسيتتەرىنىڭ كولەمى ۇلعايادى ەكەن. سونداي-اق عالىمدار كۇلكى ادام اعزاسىنداعى قاتەرلى ىسىك كلەتكالارىنىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەيتىنىن انىقتاپتى.
گەپوتولوگيا عىلىمىن زەرتتەپ جۇرگەن نەۆرولوگ-دارىگەر ۋيليام فرايدىڭ زەرتتەۋىنشە, كۇلكى تىنىس الۋ جولدارىنداعى قان تامىرلارىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتىپ, ءوزىن جاقسى سەزىنۋگە, وزىنە سەنىمدى بولۋعا تاربيەلەيدى. جۇزىنەن كۇلكى كەتپەيتىندەر باسقالارعا قاراعاندا تورىعۋ مەن كۇيزەلىسكە كوپ شالدىقپايتىن كورىنەدى.
قازىر دە ناۋقاستاردى كۇلكى تەراپياسى ارقىلى ەمدەۋ اقش, كانادا, يزرايل سياقتى ەلدەردە 20 جىلدان اسا ۋاقىت بويى قولدانىلىپ كەلەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە كۇلكى تەراپياسى جاڭادان دامىپ كەلە جاتقان كورىنەدى.
«رۋحاني قوعام الەمى» قوعامدىق قورىنىڭ ءتورايىمى, پسيحولوگ, ساراپشى مامان ليمانا قويشيەۆا مۇنداي ەمدەۋ ءتۇرى استانادا بارىن ايتادى. وندا ادامدى كادىمگى شاتتاندىرا كۇلدىرۋ ارقىلى ەمدەيدى. بىراق ونداي كەزدە ەمدەلۋشىنىڭ قاسىندا مامان بولۋعا ءتيىس ەكەن.
«قازىر مۇنداي ەمدەۋدىڭ ءتۇرى ءبىزدىڭ ەلدە دە بار. بىزدە مۇنى ء«ۇندى ادىستەمەسى» دەپ اتاپ ءجۇر. مۇنى كوبىنەسە جاسى ۇلعايعان, ياعني كۇمىس جاستاعى ادامدارعا قولدانادى. بىراق كۇلكى ەم ەكەن دەپ داراقىلانىپ كەتۋگە تاعى بولمايدى. ول ءتىپتى كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. قاتتى قارقىلداپ كۇلەم دەپ, اۋىرىپ قالۋى مۇمكىن. ويتكەنى كەي ادامدا تىعىلىپ جاتاتىن ىشتەگى كۇيزەلىس بولادى, سول كوزدەن جاس اققانشا كۇلگەن كەزدە اشىلىپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى ۇزاق جاساۋدىڭ ءمانىسى سول ەكەن دەپ ايعالاپ كۇلە بەرۋگە تاعى بولمايدى. بۇل جەردەگى كۇلۋ – جىميۋ, كوڭىلدى ءجۇرۋ دەگەندى بىلدىرەدى», دەيدى مامان.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, كۇلكى ادام ميىنىڭ سول جاق جارتىسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى. سونىمەن قاتار 5 مينۋتتىق رياسىز كۇلكى, 40 مينۋتتىق رەلاكسپەن تەڭ. سوندىقتان كوبىرەك ك ۇلىپ, كوڭىلدى ءجۇرۋ پايدالى. كۇلۋ ارقىلى ادامنىڭ ەموتسيونالدى يممۋنيتەتى كوتەرىلەدى, ول ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتى ارتتىرادى.
«كۇلكىمەن ەمدەۋ باقىتتى بولعان, ەرەكشە قۋانعان ساتتەردى ەسكە الۋ ارقىلى جاسالادى. كۇلدىرۋ ارقىلى ەمدەۋمەن اينالىساتىن تىلەۋليەۆ دەگەن دارىگەردى ءوز كوزىممەن كوردىم. ول كىسى حVIII عاسىردا بولعان ەۋروپالىق ءبىر پسيحياتر دارىگەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنەتىنىن ايتقان ەدى. ول دا قۋانتۋ, ياعني باقىتتى كەزەڭدەردى ەسكە ءتۇسىرۋ ءتارىزدى ءتاسىل قولدانادى», دەيدى ل.قويشيەۆا.
ءبىر قىزىعى, جاپونيادا تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا كلاسسيكالىق ەم-شارالارمەن قوسا كۇلكى تەراپياسى قاتار جۇرسە, ال نيدەرلاندتاعى ءاربىر اۋرۋحانادا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار كۇلدىرۋشىلەر دە جۇمىس ىستەيدى ەكەن.
«ك ۇلىپ جارقىراپ ءجۇرۋ – راسىندا ادامنىڭ ۇزاق ءومىر سۇرۋىنە كومەكتەسەدى. سونىمەن بىرگە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە دە پايدالى, ويتكەنى ميدىڭ جۇمىسىنا اسەرى بار. سوسىن كۇيزەلىستە جۇرگەن ادام كوپ جاعدايدا كوڭىلدى ۆيدەولارعا قاراپ, كوڭىلىن كوتەرەدى. ول كۇيزەلىستە جۇرگەن ادامنىڭ ۋايىمىن ۇمىتتىرادى. بىراق ول ورىنسىز بولماۋى كەرەك. سەبەبى بۇل ءومىر ءسۇرۋدى سونداي جەڭىلدەتىپ جىبەرەدى, ءتىپتى ادام ءوزىنىڭ بارلىق پروبلەماسىن ۇمىتىپ كەتەدى. ءسويتىپ, بەيقامدىققا ۇيرەنەدى. ادام اقىلدان, ويدان قالادى. مىسالى, دەموكراتيالىق ەلدەردە ارزان كۇلكى, ويىن-ساۋىق از بولادى. ال اۆتوريتارلىق ەلدەردە بۇل كەرىسىنشە. ادامداردىڭ پروبلەماسىن ۇمىتتىرۋ ءۇشىن ويىن-ساۋىق, ارزان كۇلكىگە مۇمكىندىك بەرەدى. وندايعا اۋەس قوعام جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. جۇرتتىڭ نارازىلىعىن باسۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك قيىنشىلىقتى كۇلكىمەن كومگىسى كەلەدى. ارتىق كۇلكى ادامدى ماساڭسىتادى», دەيدى ليمانا قۇتتىبەكقىزى.
حاكىم اباي «جىگىتتەر, ويىن ارزان, كۇلكى قىمبات» دەگەنىمەن, ءتورتىنشى قاراسوزىندە ء«اربىر بايقاعان ادام بىلسە كەرەك: كۇلكى ءوزى ءبىر ماستىق ەكەنىن, ءاربىر ماس كىسىدەن عافيل كوپ وتەتىنىن» ايتادى. «كۇلكىگە سالىنعان كىسى نە شارۋادان, نە اقىلدان, نە ءبىر ۇيات كەلەرلىك ىستەن قۇر, عافيل كوپ وتكىزىپ وتىرسا كەرەك» دەيدى. دەمەك قاتتى كۇلكىگە سالىنىپ كەتپەسەڭ دە, كوڭىلدى ءجۇرۋ دە ومىرگە قاجەتتى نارسە ەكەنىن اڭعارا-
مىز.
