كونستيتۋتسيالىق سوت – قۇقىق قورعاۋدىڭ ءارى تەتىگى, ءارى كەپىلى

ەلىمىزدە 2022 جىلى قولعا الىن­عان كونستيتۋتسيالىق رەفور­ما­نىڭ ناتيجەسىندە كونستي­تۋ­تسيا­لىق سوتتىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋى ەڭ ءبىر قاجەتتى باستاما بول­عانى انىق. بۇل – ادىلەتتى قا­زاق­­ستاندى قۇرۋ كەزەڭىن­دە قۇ­قىق­تىق مەملەكەتتى قالىپ­تاس­تى­رۋ جو­­لىن­داعى نىق قادام.

كونستيتۋ­تسيا­لىق سوت جەكەلەگەن ىستەردى قارا­ماي­دى. ول جالپى زاڭنامانىڭ اتا زا­ڭى­مىزعا سايكەستىگىن قادا­عا­­لاي­دى. ويتكەنى بەلگىلى ءبىر نور­ما­تيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتىڭ كەي ەرەجەلەرى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا قايشى كەلىپ قالۋى مۇم­كىن. ءتىپتى وسى قۇجاتتى نەگىز­گە الىپ, وتانداستارىمىزدىڭ تاع­دى­رىن شەشكەن سوت شەشىمدەرى دە شىعىپ كەتكەن بولۋى ىقتيمال. وسى كەزەڭدە قۇقىعى شەكتەلگەن تۇلعا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇ­گىنۋ ارقىلى الدىمەن الگى تاع­دىر­شەشتى باپتىڭ كۇشىن دو­عا­رىپ, سودان سوڭ ول باپقا سۇيەنگەن شەشىمنىڭ كۇشىن جويا الادى. «كونستيتۋتسيالىق سوت ازامات­تار­دىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىل­گەن قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن تىكەلەي قوزعايتىن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ رەسپۋب­لي­كا كونستيتۋتسياسىنا ساي­كەس­تىگىن ولاردىڭ وتىنىش­تەرى بو­­يىنشا قارايدى» (كونستي­تۋ­­تسيانىڭ 72-بابىنىڭ 3-تار­ما­عى). سونىمەن قاتار «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­­تي­تۋتسيالىق سوتى تۋرالى» 2022 جىلى 5 قاراشاداعى كونس­تيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 45-بابى­نىڭ 4-تارماعىنا سايكەس: «ەگەر ازا­ماتتىڭ سوتقا الدىن الا جۇ­گىنۋى زاڭنىڭ ءتيىستى ەرەجە­لە­رىنىڭ يمپەراتيۆتىلىگىنە بايلانىستى ناقتى جاعدايدا ونىڭ قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تىكەلەي قوزعايتىن زاڭدى وزگەشە قولدانۋعا الىپ كەلمەسە, ازا­مات­تىڭ جۇگىنۋىنە جول بەرىلەدى», دەلىنگەن.

وسى باپقا سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز, ياعني وسى ماقالا اۆتورلارى, اقپان ايىندا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىندىك. ونداعى ماسەلە قىلمىستىق كودەكستىڭ 161, 179, 180, 256-باپتارىنىڭ كونس­تي­تۋ­تسياعا سايكەستىگىنە كۇمان­دا­نا­تىن­داي نەگىز بولدى.

بىزگە جاۋاپ بەرگەن كونستيتۋ­تسيالىق سوت اپپاراتى «نورما­تيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر ماتىن­دەرىنىڭ سايكەستىگىن تەكسەرۋ كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزى­رە­تىنە جاتپايدى», دەگەن ۋاجبەن بۇل ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويدى. بۇل جاۋاپ جوعارىداعى كۇ­ماندى سەيىلتپەدى. بىراق ءبىزدى تولعاندىرعان بۇل جاۋاپ قانا ەمەس, ماسەلەنىڭ بۇلايشا وربۋى­نە الىپ كەلگەن تۇيتكىلدى ءۇش ماسەلە بار ەدى. شەشىلۋگە ءتيىستى ماسەلەلەردىڭ بولۋى دا زاڭدى. بۇل ماسەلەلەر كونستيتۋتسيا مەن كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرا­لى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ اق­تاڭ­داقتارىن, جەتە رەتتەلمەگەن, تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەتىن تۇس­تارىنىڭ بار ەكەنىن, سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق سوت جۇ­­مىسىن ۇيىمداستىرۋدا كەي كەمشىلىكتىڭ بار ەكەنىن اڭ­عار­تادى. ارەكەت بار جەردە قاي­شى­لىق­تىڭ بولۋى, قايشىلىق بار جەردە شەشىمنىڭ سۇرانۋى زاڭدى.

ءۇش ماسەلەگە جەكە-جەكە توق­تا­لىپ وتسەك.

بىرىنشىدەن, «كونس­تيتۋ­تسيا­لىق سوت قاي بيلىكتىڭ تارماعى؟» دەگەن سۇ­راق تۋىندايدى. زاماناۋي مەم­لەكەتتىڭ مودەلىندە بيلىك – زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى دەپ ءبىر-بىرىنەن تا­ۋەل­­سىز, ءبىرىن-ءبىرى تەپە-تەڭدىكتە ۇس­تاي­تىن ءۇش تارماققا بولىنەدى. اتى «كونستيتۋتسيالىق سوت» بول­­عان سوڭ دا, ون ءبىر سۋديادان تۇ­­را­تىن ورگان بولعان سوڭ دا سوت بي­لى­گىنە جاتادى دەگەن قيسىندى وي كەلەدى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى» زاڭنىڭ 1-بابى «قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كونستي­تۋ­تسيا­لىق سوتى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ بۇكىل اۋماعىندا قازاق­ستان رەس­پۋب­لي­كاسى كونس­تي­تۋ­تسيا­سى­نىڭ ۇستەمدىگىن قام­تاماسىز ەتەدى», دەپ قانا شەك­تە­لەدى. ونىڭ سوت جۇيەسىنە ەنەتىن­دىگى نەمەسە ەنبەيتىندىگى, نە بولماسا باسقا بيلىكتىڭ تارماعى ەكەن­دىگى ياكي مۇلدە بولەك ءۇش تار­ماق­قا ەنبەيتىن ورگان ەكەن­دىگى تۋرالى ماسەلە اشىق قالدىرىلعان.

ال 1991 جىلى 16 جەلتوق­سان­دا قابىلدانعان «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت­تىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ­دا كون­ستيتۋتسيالىق سوت كون­س­تي­تۋ­تسيا­نى سوت ارقىلى قورعايتىن جو­عارى ورگان رەتىندە بەكى­تىل­گەن ەدى. 1993 جىلعى كون­ستي­تۋ­تسيا دا, 1992 جىلعى «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كون­­ستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى» زاڭ دا ونى جۇمباقتاماي سوت بي­لىگىنە جاتاتىنىن انىق جاز­­عان بولاتىن. سول سياقتى 1992 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا قا­بىل­دانىپ, 1995 جىلدىڭ 19 قا­زانىندا كۇشىن جويعان «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كون­ستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى» زا­ڭى­نىڭ 1-بابىنا سايكەس «كون­ستي­­تۋتسيالىق سوت – كونستي­تۋ­تسيا­نى قورعاۋ بويىنشا سوت بيلىگىنىڭ جوعارعى ورگانى».

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇ­قىق­تىق مارتەبەسى ناقتى ايقىن­دالماي كەتكەنمەن, ونىڭ سوت ەكە­نى كۇمان تۋدىرمايدى. بۇدان ەكىن­شى ماسەلە تۋىندايدى. سوت­قا جۇگىنگەن ازاماتتىڭ سوتقا جۇگىنۋىنىڭ زاڭدىلىعىن نەمەسە زاڭسىزدىعىن سوتتىڭ ءوزى شەشۋ كەرەك, ياعني سوتتىڭ سۋدياسى مەملەكەت اتىنان, ءوز قاۋلىسىمەن (ۇي­عارىمىمەن) ءىستىڭ بارىسىنا جاۋاپ بەرۋ كەرەك. ال ءۇشىنشى ءبىر تۇلعانىڭ بۇل ىسكە ارالاسۋىنا جول جوق.

ەندى سۇراق: وندا نە ءۇشىن ەل ازاماتتارىنىڭ جولدانىمىن كونستي­تۋتسيالىق سوتتىڭ سۋديا­سى ەمەس, كونستيتۋتسيالىق سوت اپ­پاراتى قارايدى؟ سىز­دەر­­دىڭ جولدانىمدارىڭىز «كون­­­ستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزى­رە­تى­نە جاتپايدى», دەپ قورى­تىن­­­دىلايدى. بۇل ورايدا سىزدە «كونس­تيتۋتسيالىق سوت اپپارا­تى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءبىر قۇ­­رىلىمدىق بولشەگى ەمەس پە؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. ونى كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ­^­­نىڭ وزىنەن قارايىق. زاڭنىڭ 18-بابى كونستيتۋتسيالىق سوت­تىڭ اپپاراتىنا ارنالىپ, وندا: «كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ اپپاراتى – كونستيتۋتسيالىق سوت­تىڭ قىزمەتىن قۇقىقتىق, اق­پارات­تىق-انىقتامالىق, عى­لى­مي-كونسۋلتاتيۆتىك جانە وزگە دە قامتاماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسى­­راتىن مەملەكەتتىك ورگان. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ اپپا­راتى مەملەكەتتىك مەكە­مە­نىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نى­سا­نىن­دا­عى زاڭدى تۇلعا», دەلىنگەن. ال بۇعان نە ايتاسىز؟ كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق سوتتىڭ ىشىن­دە­گى اپپاراتى وزىنشە بولەك مەملەكەتتىك ورگان جانە ىرگەسى بولەك زاڭدى تۇلعا ەكەن. قۇقىقتىق تەحنيكا جاعىنان قاراعاندا بۇل – ورەس­كەل قاتە. وتاۋدىڭ ىشىنەن وتاۋ تىگىل­مەيدى. ءبىز سوتقا جۇگىن­دىك, ال بىزگە مۇلدە باسقا ءبىر مەم­لە­كەتتىك ورگان (زاڭدى تۇلعا) جاۋاپ بەردى. بۇل قانشالىقتى قيسىندى؟ ەڭ بولماعاندا وندا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءبىر سۋدياسىنىڭ اتى-ءجونى مەن قو­لى جانە كونستيتۋتسيالىق سوت­تىڭ ءمورى تۇرسا, كۇمان تۋماس ەدى. بىزگە بەرىلگەن جاۋاپتا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ اپپارات باسشىسى ز.وتەباەۆانىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلگەن. ودان بولەك, بۇل تەك ءۇشىنشى تۇلعانىڭ ارالاسۋى عانا ەمەس, تۇپتەپ كەلگەندە ازاماتتاردىڭ سوتقا جۇگى­نۋ قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى دەپ باعالاساق تا بولادى. ويتكەنى «ار­كىمنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىنىڭ سوت ارقى­لى قور­عالۋىنا قۇقىعى بار» (كون­ستي­­­تۋتسيانىڭ 13-بابى 2-تار­ماعى).

وسى جاعداي «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ كونستي­تۋ­تسيا­لىق سوتى تۋرالى» كون­س­تي­تۋ­تسيالىق زاڭى­نىڭ 18, 47-باپ­تا­رىنىڭ كونستيتۋتسياعا ساي ەمەستىگى تۋرالى كونستيتۋتسيا­لىق سوتقا جۇگىنۋ ىقتيمالدىعىن ارتتىرادى.

وزگە سوتقا جۇگىنگەن كەزدە اتال­­عان ماسەلەنى ازاماتتىق پرو­­­­­تسەس­تىك كودەكستىڭ قالاي شە­شە­­­­­تىنىن قاراستىرايىق. ازا­مات­تىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 150-با­بى­­نىڭ 2-بولىگىنە وراي (تالاپ قويۋدى قابىلداۋ) «تالاپ قويۋ­دى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتىڭ ءىس جۇرگىزۋىنە قابىلداپ, سۋديا ...ازاماتتىق ءىس قوزعاۋ تۋرالى ۇيعا­رىم شىعارادى», ال ەگەر دە قاجەتتى تالاپتارعا جاۋاپ بەر­­­مەسە, «سۋديا تالاپ قويۋدى قا­­­بىل­داۋدان باس تارتادى» (اپك 151-بابىنىڭ 1-بولىگى). ەگەر دە ودان دا بولەك تالاپتى قاي­­­تا­را­تىنداي جاعداي بولسا, اپك 152-بابىنىڭ 1-بولىگىنە سۇيەنىپ, «سۋديا تالاپ قويۋدى قاي­تارادى».ءى

ءىستىڭ قابىلداۋى مەن ودان باس تارتۋ ماسەلەسىنە بوتەن ءبىر ورگان نەمەسە تۇلعا مۇلدە ارالاسپايدى, بارلىق جاعدايدا ماسەلەنى سول سوتتىڭ سۋدياسى (نەمەسە تورا­عاسى) شەشەدى. ويتكەنى «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تورە­لى­گىن تەك سوت قانا جۇزەگە اسىرادى» (كونستيتۋتسيانىڭ 75-با­بى­نىڭ 1-تارماعى).

ەندى بۇل ماسەلە رەسپۋبليكا اۋماعىندا 1992-1995 جىلدار ارا­لىعىندا جۇمىس ىستەگەن كون­ستي­تۋتسيالىق سوتتىڭ تاجىري­بە­سىندە قالاي رەتتەلگەنىن قا­راپ كورەلىك. 1992 جىلدىڭ 5 ماۋ­­سىمىندا قابىلدانعان «قا­زاق­تان رەسپۋبليكاسىنداعى كون­ستي­تۋ­تسيالىق سوت ءىسى تۋرالى» زاڭنىڭ 22-بابىنا سايكەس «تۇسكەن جولدانىم … كونستيتۋتسيالىق سو­تى­نىڭ سۋدياسىنا جىبەرىلەدى. جول­دانىمدى تەكسەرە كەلە بەس كۇندىك مەرزىم ىشىندە سۋديا ءوزى كونستيتۋتسيالىق سوت ءىسىن قوزعاۋ تۋرالى ۇيعارىم شىعارادى… نەمەسە كونستيتۋتسيالىق سوت ءىسىن قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى ۇيعا­رىم شىعارىپ, ماتەريالداردى جۇگىنۋشىگە قايتارادى».

مۇندا دا جولدانىمنىڭ تاع­دىرىن تەك كونستيتۋتسيالىق سوت­­­­تىڭ سۋدياسى شەشەدى. سون­دىق­­­ت­ان دا قۇقىقتىق مەملەكەتتى قۇ­رۋ جو­لىنداعى ساياسي باتىل شە­شىم­دەر­گە بەت تۇزەگەن بولساق, وندا بەتپە-بەت كەلگەن ماسە­لە­لەر­گە دە تىك قاراپ, ور­كەنيەت­تى جولمەن شەشۋىمىز كەرەك. پروب­لە­ما­دان جالتارۋ, باسقا ارناعا بۇرۋ وپا بەرمەسى انىق.

ەندى ءۇشىنشى تۇيتكىلگە كە­لە­يىك. ءبىز قىلمىستىق كودەكستىڭ 161, 179, 180, 256-باپتارىنىڭ كونس­تي­تۋتسياعا سايكەستىگىنە, ياعني ونىڭ 14-بابىنداعى «زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى تەڭدىگى» قاعيداسىنا سايكەستىگىنە كۇمان كەلتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىندىك. قىلمىستىق كودەكستىڭ رەسمي ماتىندەرىندەگى بىرقاتار ەرەجە كونستيتۋتسيادا باياندالعان, كەپىلدىك بەرىلگەن ادام مەن ازا­ماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىنا قايشى كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيانىڭ 14-بابى: «1. زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى تەڭ. 2. تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار بويىنشا ەشكىمدى ەشقانداي كەمسىتۋگە بولمايدى», دەپ بەكىتەدى.

دەگەنمەن قىلمىستىق كو­دەكس­تىڭ بىر­قاتار بابىنىڭ رەسمي ما­تىن­دەرى بۇل قاعيدانى بۇزىپ تۇر. كودەكستىڭ 161-بابىنىڭ 1-بولى­گىنىڭ ديسپوزيتسياسى «باس­قىنشىلىق سوعىستى تۇ­تان­دىرۋعا ناسيحات جۇرگiزۋ نەمە­سە جاريا تۇردە شاقىرۋ» ارەكەتتەرىن قىل­مىس دەپ تانيدى. بۇل باپتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسى جاريا تۇردە شاقىرۋ ارەكەتىنىڭ جەكەشە تۇردەگى قالپىن باياندايدى, ال ورىس تىلىندەگى نۇس­قا­سى كوپشە تۇردەگى كەيپىنە جۇ­­گىنەدى («پروپاگاندا يلي پۋب­ليچ­نىە پريزىۆى ك رازۆيازىۆانيۋ اگرەسسيۆنوي ۆوينى»). ياعني قىلمىستىق پروتسەسس مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلىپ, قك مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسى باسشىلىققا الىنسا, كىسىنىڭ جاساعان ءبىر عانا ارەكەتى ونى قىلمىستىق جاۋاپ­تى­لىققا تارتۋ ءۇشىن جەتىپ جاتىر, ال ەگەر قىلمىستىق پروتسەسس ورىس تىلىندە جۇرگىزىلىپ, كو­دەكستىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى باسشىلىققا الىنسا, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق تۋىنداۋ ءۇشىن ءبىر عانا ارەكەت ەمەس, بىرنەشە, ياعني ەكى جانە ودان دا كوپ ارەكەت بولۋ كەرەك.

قك 4-بابىندا (قىلمىستىق جاۋاپ­تىلىقتىڭ نەگiزi) بە­كى­تىل­گەن قاعيداتقا وراي «قىل­مىستىق زاڭ­دى ۇقساستىعى بويىنشا قول­­دانۋعا جول بەرىلمەيدى», ياعني زاڭ­داعى جازىلعان ارەكەت دال­مە-ءدال بولۋى كەرەك. بۇل دا سايا­سي قۋعىن-سۇرگىننىڭ اششى سا­با­عى, كەزىندەگى بوزداقتاردى ارە­كەتى قىلمىسقا ۇقسايدى دەپ سوتتاعان بولاتىن. مەملەكەتتىك تىلدەگى كودەكس قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شىلىق قۇرامى بولۋى ءۇشىن ءبىر عانا كورسەتىلگەن ارەكەت جەت­­كىلىكتى دەپ ەسەپتەسە, ورىس تىلىن­دە­گى كودەكس ول ءۇشىن ءدال سول ارە­­كەتتى بىرنەشە رەت جاساۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل باپ ءدال وسى كۇ­يىندە ادام مەن ازاماتتىڭ زاڭ مەن سوت الدىنداعى تەڭدىگىن تىلدىك سەبەپتەرمەن بۇزىپ تۇر, ياعني كونستيتۋتسياعا قايشى كە­لىپ تۇر.

ءدال وسى «جاريا تۇردە شاقى­رۋ» ارەكەتىنىڭ ەكى ماتىندە ساي­كەس­پەۋشىلىگى كورسەتىلگەن قك 161-بابىندا عانا ەمەس, ودان وزگە جو­عارىدا كورسەتىلگەن بىرنەشە باپتا ۇشىراسادى.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ اپ­پا­راتى قابىلداماۋ سەبەبىن بىلاي دەپ ۋاجدەيدى: «... ماتىن­دەر­دىڭ سايكەستىگى تۋرالى سۇراق تۋىنداعان جاعدايدا, سىزدەر عىلىمي-لينگۆيستيكالىق ساراپ­تا­ما جۇرگىزۋ ءۇشىن قۇزى­رەت­تى ور­­گاندارعا جۇگىنۋگە قۇقى­لى­سىز­دار. نورما­تيۆتىك-قۇ­قىق­تىق اكتىلەر ماتىن­دە­رىنىڭ ساي­كەستىگىن تەكسەرۋ كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق سوتتىڭ قۇزىرە­تىنە جاتپايدى».

وسى ەكى سويلەمگە بولەك-بولەك جاۋاپ بەرەيىك. ءيا, ءبىز «ما­تىن­دەر­دىڭ سايكەستىگى تۋرالى سۇراق تۋىنداعان جاعدايدا عىلىمي-لينگۆيستيكالىق ساراپتاما جۇر­گىزۋ ءۇشىن قۇزىرەتتى ورگاندارعا جۇگىنۋگە» قۇقىلىمىز. ءسوزدىڭ كوپشە ءتۇرى مەن جەكەشە ءتۇ­رىن اجىراتۋ ءۇشىن ساراپتاما جاساتىپ, ول ساراپتامانىڭ قورى­تىن­دىسىن الدىق دەلىك, وندا ما­تىندەر ءبىر-بىرىنە سايكەس ەمەس دەگەن قورىتىندى بار دەلىك. ارى قاراي نە ىستەيمىز؟ جەكە تۇلعانىڭ زاڭ شىعارۋ باستا­ما­شىلىعى قۇقىعى جوق, ياعني جەكە ادام «مىنا زاڭنىڭ مىنا جەرىن وزگەرتۋ كەرەك» دەيتىن قۇزىرەتى جوق. ونداي قۇقىق پرە­زي­دەنتكە, پارلامەنت دەپۋتاتتا­رىنا جانە ۇكىمەتكە عانا بەرىل­گەن. قاراپايىم پەندەنىڭ وزگەشە امالدارمەن شەشۋ مۇم­كىن­دىگى بولماعاندا جانە ول ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيادا بەكى­تىلگەن قۇقىقتارىنا قاتىستى بولسا, ونى تۇزەتۋ ءۇشىن ۇمتىلا الاتىن جالعىز عانا مەحانيزم – كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇ­گىنۋ. مەملەكەت ءوزىن قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق دەپ جاريالاعان سوڭ وسى تەتىكتى ىسكە قوسىپ تۇر. ءدال وسى كۇيىندە العاشقى سويلەم «دارمەنسىزدىگىڭدى مويىندا دا ارى قاراي جاساي بەر» دەگەن سىڭايلى.

ال ەكىنشى سويلەمدەگى ۋاجگە ءبىز جولدانىمنىڭ ىشىندە كون­س­­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاۋ­لى­سىنا سۇيەنە وتىرىپ, جاۋاپ بەرگەن بولاتىنبىز. ويتكەنى كونستيتۋتسيالىق سوت قايتا ورالىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جۇ­مىسى توقتاعانمەن ونىڭ نور­ما­تيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ بار­لىعى ءوز كۇشىندە قالدى. كونس­تيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ بارى­سىن­دا نازاردى تەك ماتىنگە نەمەسە ماتىندەردىڭ سايكەس­تى­گىنە اۋدارعان جوقپىز. ول ءبىزدىڭ تا­راپىمىزدان زاڭ­داعى كونس­تي­تۋ­تسيالىق قۇقىقتاردى ەلەمەۋ بولار ەدى. ءبىز وسى ارقىلى ازامات­تاردىڭ قۇقىقتارى شەك­تەلىپ تۇرعانىنا نازار اۋداردىق. وسىلاردى بايان­­داي كەلە جولدانىمدى بىلاي جال­عا­عان بولاتىنبىز: «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كە­­ڭەسiنiڭ 1997 جىلى 8 ما­مىر­داعى №10/2 قاۋلىسىنا تۇسiن­دiر­مە بەرۋ تۋرالى» قوسىمشا قاۋ­لىسىنىڭ 1-تارماعىنىڭ 5-ابزاتسىنا وراي «قازاق جانە ورىس تiلدەرiن پايدالانۋداعى تەڭدiك سونداي-اق نورماتيۆتiك-قۇقىقتىق اكتi­لەردiڭ قازاق جانە ورىس تiلدە­رiن­دەگi ماتiندەرiنiڭ زاڭدىق ما­ڭى­زى تەڭ ەكەنiن دە بiلدiرەدi. سول سياقتى كونستيتۋتسيالىق كە­­ڭەس­تiڭ 2007 جىلى 14 اقپان­داعى №2 قاۋلىسىنان كەلiپ شى­عاتىنى, ەگەر قازاق جانە ورىس تiلدەرiندەگi ماتiندەردiڭ ساي­كەس­سiزدiگi قۇقىقتىق نورمانىڭ تۇ­جىرىمدامالىق مازمۇنىن بۇر­ما­لاپ, ونى بiرجاقتى تۇسiنۋگە مۇمكiنشiلiك بەرمەيتiن بولسا, وندا نەگiزگi زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 2-تارماعىن نەگiزگە الا وتىرىپ, مۇنداي نورما بەلگiلەنگەن تار­تiپپەن كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانىلۋى مۇمكiن». ءبىز وسىنى ەسكە سالدىق.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قاۋ­لى­سىندا «نورماتيۆتiك-قۇقىق­تىق اكتiلەردiڭ قازاق جانە ورىس تiلدەرiندەگi ماتiندەرiنiڭ زاڭ­دىق ماڭىزى تەڭ», دەپ تۇرسا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋدەن باسقا امال دا, زاڭدى تەتىك تە جوق. ەگەر دە «قايشىلىق تۋعان جاع­داي­دا باسىمدىق مەملەكەتتىك تىلگە بەرىلەدى» دەگەن ەرەجە بولسا, وندا ەشقايدا جۇگىنىپ تە كەرەك ەمەس ەدى.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قاي­تا قالپىنا كەلتىرىلۋى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قۇقىق سالاسىنا قان جۇگىرتكەنى ايان. دەگەنمەن دامۋدىڭ زاڭدىلىعىنا سايكەس ماسەلەلەردىڭ قوردالانىپ كە­­لە جاتقانى, ونى دەر كەزىندە شەشۋ كەرەك ەكەنى انىق. ءبىزدىڭ ماقسات – كىنارات ىزدەۋ ەمەس, ەلدە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ينس­تيتۋتتارى قايتا قالىپتاسۋ كە­زەڭىندە تۋىنداعان ماسەلەنى بىرىگىپ شەشۋ. بۇل – بارىمىزگە ورتاق پارىز.

مارات احمادي,

الماس جۇماعالي,

«Maqsut Narikbayev University»-ءنىڭ اسسيستەنت-پروفەسسورلارى