بيىل 25 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتكەن استانا زامانعا ساي دامىپ كەلەدى. ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىمدى جوعارعى كەڭەس 1994 جىلى 6 شىلدەدە قابىلدادى. استانانى رەسمي كوشىرۋ 1997 جىلعى 10 جەلتوقساندا جۇزەگە استى. پرەزيدەنتتىڭ 1998 جىلعى 6 مامىرداعى جارلىعىمەن اقمولانىڭ اتاۋى استانا بولىپ وزگەرتىلدى. جاڭا استانانىڭ حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى 1998 جىلعى 10 ماۋسىمدا ءوتتى. ال 1999 جىلى استانا يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن «بەيبىتشىلىك قالاسى» اتاندى. مۇنداي اتاق قىسقا مەرزىمدە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي-مادەني دامۋدا جوعارى جەتىستىككە جەتكەن, تۇراقتى ەتنوسارالىق قاتىناس ورنىقتىرعان جاس قالاعا بەرىلەدى. برازيليادا وتكىزىلگەن بايقاۋدا استانا بارلىق تالاپ بويىنشا الەمنىڭ 12 قالاسىنان باسىم ءتۇستى. قازاقستاننىڭ باس قالاسى – 2000 جىلدان باستاپ استانالار مەن ءىرى قالالاردىڭ حالىقارالىق اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتاسىندا قولايلى ورنالاسۋى ەلوردانى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى كولىك قاتىناسى جانە لوگيستيكا ورتالىعىنا, ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى وزىندىك ترانزيتتىك كوپىرگە اينالدىردى. استانانى مەملەكەتتىڭ ورتالىق بولىگىنە اۋىستىرۋ ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەردى. قالا قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى دامۋى كوپتەگەن ينۆەستور ءۇشىن تارتىمدى, پايدالى بولدى. استانانىڭ ەلگە تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمىندەگى ۇلەسى 10 پايىزعا, ال رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنداعى وڭىرلىك جالپى ءونىمىنىڭ ۇلەسى 10,2 پايىزعا تەڭ. قالا ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى – ساۋدا, ونەركاسىپ ءوندىرىسى, كولىك, بايلانىس جانە قۇرىلىس سالالارى.
استانانىڭ اۋەلگى باس جوسپارى جوباسىن الەمگە ايگىلى ساۋلەتشى كيسيو كۋروكاۆا جەتەكشىلىك ەتكەن جاپون اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋ توبى جاساعانى بەلگىلى. جوباعا سايكەس زاماناۋي ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ايگىلەگەن نەبىر عاجايىپ عيماراتتار بوي كوتەردى. ءبىر كەزدە وبلىس ورتالىعى بولعان قاراپايىم قالا شامالى ۋاقىت ىشىندە ادام تانىماستاي وزگەردى. سايىن دالا توسىندە قاناتىن كەڭگە جايعان شىرايلى شاھار كەلىستى كەلبەتىمەن كورگەن كوزدى سۇيسىندىرەتىن دارەجەگە جەتتى. ەل دامۋىنىڭ بارومەترىنە, كۇرەتامىرىنا اينالدى.
«ەلوردانىڭ جوعارىدا اتالعان باس جوسپارىنا سودان بەرىدە ءۇش رەت – 2009, 2011, 2016 جىلدارى وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. وزگەرىستەردىڭ باستى سەبەبى – قالا حالقىنىڭ سانى كۇتكەندەگىدەن كوپ ارتىپ كەتكەن. ايتالىق, اۋەلگى باس جوسپاردا 2030 جىلعا قاراي حالىق سانى 800 مىڭ ادامدى قۇرايدى دەپ بولجانعان بولسا, 2016 جىلعى قولدانىستاعى باس جوسپار 2030 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە 1 ملن 220 مىڭ ادامعا ەسەپتەلگەن. دەگەنمەن 2022 جىلدىڭ باسىندا قالا حالقى 1 ملن 240 مىڭ ادامعا جەتتى. حالىقتىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى – 50 مىڭنان اسا ادام. وسىعان وراي تۇرعىندار سانىنىڭ ارتۋىن ەسكەرە وتىرىپ, بىزگە جاڭا باس جوسپار ازىرلەۋ تاپسىرىلدى», دەدى «استانا باس جوسپارى» عىلىمي زەرتتەۋ جوبالاۋ ينستيتۋتى» جشس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرىك ءابدىراحمانوۆ.
ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ 2023 جىلعى ماۋسىمداعى مالىمەتى بويىنشا ەلوردا حالقىنىڭ سانى شامامەن 1,376 ملن ادام بولدى. قالا حالقىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 2025 جىلعا قاراي 60 مىڭ ادامدى, ال 2035 جىلعا قاراي 80 مىڭعا جۋىق ادامدى قۇراماقشى. ءسويتىپ, 2025 جىلعا قاراي استانا حالقىنىڭ سانى 1 ملن 480 مىڭ تۇرعىندى, 2035 جىلعا قاراي 2 ملن 275 مىڭ ادامدى قۇرايدى دەپ كۇتىلەدى.
قازىرگى باس جوسپارعا سايكەس ەلوردانىڭ اۋماعى – 71 014 گەكتار. پرەزيدەنتتىڭ 2017 جىلعى 6 اقپانداعى №418 جارلىعىنا سايكەس اقمولا وبلىسى تسەلينوگراد اۋدانى جەرىنىڭ جالپى اۋدانى 8 719 گەكتار بولىگى قالا شەكاراسىنا ەندى. ءسويتىپ, استانا قالاسىنىڭ اۋماعى قازىردە 79 733 گەكتاردى قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا قالانىڭ تۇرعىن ءۇي قورى – 24 996 مىڭ شارشى مەتر.
قالا بەس اۋدانعا (الماتى, سارىارقا, ەسىل, بايقوڭىر, نۇرا), شارتتى تۇردە ەسىل وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى «ەسكى ورتالىق» جانە سول جاعالاۋىنداعى جاڭا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىققا بولىنگەن. اكىمشىلىك ىسكەرلىك اۋداندا ورتالىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, اگەنتتىكتەر مەن مينيسترلىكتەر, سونداي-اق ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ ۇيلەرى ورنالاسقان. سولتۇستىك بولىگىندە, تەمىرجول جەلىسىنىڭ سىرتىندا 6,5 مىڭ گا اۋماقتى قۇرايتىن قالانىڭ ونەركاسىپتىك اۋماعى بار.
عىلىمي زەرتتەۋ جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ مامان, قىزمەتكەرلەرى اتاپ وتكەندەي, باس جوسپارعا سايكەس قالا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ جانە قالىپتى تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 148 جوسپارلى سەكتورعا بولىنگەن. جوسپارلى سەكتور – بىرنەشە تۇرعىن ءۇي ورامىنان تۇراتىن ءىرى قالالىق اۋماق. جوسپارلى سەكتوردىڭ باستى قاعيداتى – جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىنىڭ, بالاباقشالاردىڭ جاياۋ باراتىن جەردە بولۋى, بالالاردىڭ كولىك قوزعالىسى قارقىندى جالپى قالالىق ماگيسترالداردى كەسىپ وتۋىنە جول بەرمەۋ, قالا تۇرعىندارىن, ونىڭ ىشىندە بالالار مەن قارتتاردى, تۇرعىنداردىڭ قوزعالىسى شەكتەۋلى توپتاردى قاۋىپسىز جاياۋ باراتىنداي راديۋستا قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ. جالپى سەكتورلار اۋماعى – كوپشىلىككە جاقسى تانىس شاعىن اۋداندار, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى. بىراق ولار ەندى ىرىلەندىرىلىپ, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ قازىرگى زاماناۋي جاعدايىنا بەيىمدەلەدى. بۇل ءىس-شارالار قالانىڭ بارلىق جوسپارلى سەكتورىندا تۇرۋدى قولايلى ەتەدى.
بۇگىندە قالادا ورتا ءبىلىم بەرەتىن 133 مەكتەپ بار. ال 2035 جىلعا قاراي 164 جاڭا مەكتەپ سالىنادى. ونىڭ ىشىندە 2022 جىلى 15 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. 2025 جىلعا دەيىن – 74, 2025 جىلعا قاراي 75 مەكتەپ سالىنادى. قالا اۋماعىندا مەكتەپكە دەيىنگى بالالارعا ارنالعان 429 ۇيىم جۇمىس ىستەپ تۇر. باس جوسپاردا 2035 جىلعا قاراي قوسىمشا 175 بالاباقشا سالۋ كوزدەلگەن.
قازىرگى ۋاقىتتا قالادا 39 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى بار. باس جوسپارعا سايكەس 2035 جىلعا قاراي تاعى 93 نىسان سالىنادى.
مۇنان بولەك, قازىر قالادا 11 ءورت ءسوندىرۋ دەپوسى بولسا, 2035 جىلعا دەيىن تاعى 17 دەپو سالۋ جوسپارلانعان.
قالا حالقىن ەڭ الدىمەن كولىك كەپتەلىسى, قوعامدىق كولىك قوزعالىسى, كوشە بويلارىندا سۋاعارلاردىڭ جەتىمسىزدىگى, جوقتىعى, تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ سىرتقا شىعارىلۋى ماسەلەلەرى الاڭداتاتىنى بەلگىلى. جاڭا باس جوسپاردا وسى كۇلبىلتەلى ماسەلەلەرگە بارىنشا نازار اۋدارىلعان. ايتالىق, قالدىقتاردىڭ ىقتيمال تەرىس اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن مىناداي ەكولوگيالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا: اۋدانى 100 گا 2 قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونىن سالۋ; قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋ جانە تاسىمالداۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, قۋاتىن جىلىنا 250 مىڭ توننادان 450 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتا وتىرىپ, قولدانىستاعى قالدىقتاردى وڭدەۋ كەشەنىن جاڭعىرتۋ. قورشاعان ورتانى قورعاۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, قالادان كۇنىنە 900-1000 تونناعا جۋىق قاتتى تۇرمىستىق قالدىق شىعارىلادى ەكەن.
بۇگىنگى تاڭدا استانادا 400 مىڭعا جۋىق كولىك قۇرالى تىركەلگەن. قالانىڭ كولىك جۇيەسىن دامىتۋ ونىڭ جول جەلىسىن, قالالىق قوعامدىق جولاۋشىلار كولىگىن, كولىك توراپتارى جۇيەسىن, ۆەلوسيپەد ينفراقۇرىلىمىن جانە جەكە موبيلدىك قۇرالداردى, سىرتقى جانە قالا ماڭىنداعى كولىكتى دامىتۋ سەكىلدى بىرنەشە نەگىزگى باعىتتى قامتيدى.
استانانىڭ كوشە-جول جەلىسى دە قالىپتاسۋ, دامۋ ۇستىندە. ايتا كەتۋ كەرەك, جول تورابى ۋچاسكەلەرىن سالۋ كەزەكتىلىگى قالا اۋماعىن دامىتۋ جوسپارلارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كوپدەڭگەيلى جولايرىق سالۋدىڭ جوسپارى مەن دايەكتىلىگى ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرگە سايكەس بولۋى جانە قوعامدىق جولاۋشىلار كولىگى جۇيەسىنىڭ الەۋەتىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ قالانىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن كەشەندى دامىتۋدى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.
«ماسەلەن, كوپشىلىك «قابانباي باتىر داڭعىلىندا 6 جولاقتى جول بولا ما؟» دەگەن ساۋالدى ءجيى العا تارتادى. قالانىڭ ماگيسترالدى جولدارى باس جوسپاردا بەلگىلەنگەنمەن, ونىڭ قانشا جولاقتى بولاتىنى دەتالدى جوسپارلاۋ كەزىندە انىقتالادى. ياعني باس جوسپاردا 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ كەلەشەگى ەسكەرىلەدى, قالعانى – ءالى تالاي مارتە تالقىلانىپ شەشىلەتىن ماسەلەلەر. باس جوسپار جوباسى قوعامدىق تالقىلاۋدان كەيىن قالالىق ءماسليحاتتا, مەملەكەتتىك ساراپتامادا, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا, سودان كەيىن بارىپ ۇكىمەتتە قارالادى», دەيدى س.ابدراحمانوۆ.
قالانىڭ قوعامدىق جولاۋشىلار كولىگى جۇيەسىندە جولاۋشىلار تاسىمالىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى اۋىرتپالىعىن اۆتوبۋس كولىگى كوتەرىپ كەلەدى. ستاتيستيكاعا سايكەس 2022 جىلدىڭ باسىندا استاناداعى اۆتوبۋس پاركى 1 078 بىرلىكتى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 942 اۆتوبۋس قالالىق باعىتتاردا, 136 اۆتوبۋس قالا ماڭىنداعى باعىتتار بويىنشا جۇرەدى.
تالقىلاۋ بارىسىندا قالىڭ بۇقارانىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالعان, قالا كەلبەتىنىڭ ءسانىن كەتىرىپ تۇرعان لرت قۇرىلىسىنا قاتىستى دا تىڭعىلىقتى جاۋاپ بەرىلدى. قازىر ونىڭ قۇرىلىسى جاندانىپ, جالعاسىپ جاتىر. باس جوسپار بويىنشا ۇزىندىعى 21,8 كم «نۇرلى جول – اۋەجاي» باعىتى بويىنشا ءبىرىنشى كەزەڭىن اياقتاۋ قاجەت. ودان كەيىن, 2035 جىلعا دەيىن جالپى ۇزىندىعى 30,8 كم (جاڭا قۇرىلىس 9 كم) جانە 2050 جىلعا قاراي 35,2 كم (جاڭا قۇرىلىس 4,4 كم) بولاتىن 2 تولىققاندى جەلىنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن سالۋ, ولار بويىنشا 6 پويىز باعىتىن ۇيىمداستىرۋ كوزدەلۋدە. لرT جەلىلەرى جولاۋشىلار قوزعالىسىن جەتىلدىرۋگە, كولىك كەپتەلىسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
استانا كوشەلەرىندەگى كارىز جەلىلەرى مەن سۋاعارلاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, جاڭعىرتۋ, جاڭادان سالۋ ماسەلەسى دە جاڭا باس جوسپاردا بارىنشا كورىنىس تاپقان. سونداي-اق اباتتاندىرۋ شارالارى دا كەڭىنەن قامتىلعان. باس جوسپاردا ۋربانيستەردىڭ ىقپالىمەن دەمالىس ورىندارىنىڭ جايلىلىعى مەن كوگالداندىرۋ ماسەلەسىنە دە مۇقيات كوڭىل بولىنگەن. ولاردىڭ ۇسىنعان جوباسى قاراشادا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلماق. الداعى جىلدارى بىرنەشە ساياباق, گۇلباق, تۇرعىندار دەمالاتىن ارنايى ورىندار سالىنباقشى.
«قالانى كوگالداندىرۋ بويىنشا 2024, 2025, 2026 جىلدارعا ارنالعان جوسپار جاساقتاپ جاتىرمىز. وندا كوشەلەردىڭ, قوعامدىق كەڭىستىكتەردىڭ جانە جاعالاۋدىڭ رەكونسترۋتسياسى كورسەتىلەدى. بۇعان قاتىستى الداعى ۋاقىتتا قوعامدىق تىڭداۋ وتەدى. ءبىز ەلورداداعى بارلىق ساياباق ارقىلى ەسىل وزەنىنە شىعۋعا بولاتىن جولداردى قاراستىرامىز. وسى ارقىلى تۇرعىندارعا ىڭعايلى تىنىعىپ, دەمالۋعا مۇمكىندىك جاساماقپىز», دەدى ۋربانيستيكا ورتالىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دانيار شىڭداليەۆ.
قالا حالقى باس قالانىڭ جوبالىق جوسپارىمەن بۇل كۇندەرى «استانانىڭ باس جوسپارى» عىلىمي زەرتتەۋ جوبالاۋ ينستيتۋتىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمە ارقىلى تانىسىپ جاتىر. تۇرعىندار ۇسىنىستارىنىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, بالاباقشا قۇرىلىسىنىڭ ماقساتتى سالىنۋى, ساياباقتاردى كوبەيتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولىپ كەلەدى.
«كوپ ادامدار كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ سالىنۋىنا قارسى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, كوپقاباتتى ۇيلەر قۇرىلىسى, الدىمەن, ينجەنەرلىك جەلىلەرگە سالماعىن تۇسىرەدى, ەكىنشىدەن, كولىك كەپتەلىسىن كوبەيتەدى. ءبىز تۇرعىنداردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرىپ, ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەيمىز», دەدى «استانانىڭ باس جوسپارى» عىلىمي زەرتتەۋ جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ باس مامانى گۇلدانا ساپارباەۆا.
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, باس جوسپاردا قاي جەردە جول, قاي جەردە نىسان سالىناتىنى كورسەتىلگەنىمەن, ونىڭ اۋقىمى, قانداي نىسان ەكەنى بەلگىلەنبەگەن. بۇل نەگىزىندە بيۋدجەت كولەمى مەن قۇرىلىسشىلاردىڭ شەشىمىنە بايلانىستى بولىپ كەلەدى.
قالاي دەگەنمەن, باس قالا – قالىپتى دامۋ جولىندا. تالقىلاۋ بارىسىندا بىرقاتار قوعام بەلسەندىلەرى, بىلىكتى ماماندار اتاپ وتكەندەي, باس جوسپاردىڭ ءالى دە بولسا جەتىلدىرەتىن, قايتا قارايتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. جاۋاپتى, لاۋازىمدى تۇلعالار بۇل ماسەلەلەر ءجىتى نازارعا الىنىپ, زەرتتەلىپ, ءتيىستى قورىتىندىلار شىعارىلادى دەپ مالىمدەدى.
استانا – مەملەكەتىمىزدىڭ قارىمدى كۇش-قۋاتىنىڭ ىسكە اسۋىنىڭ, ديناميكالىق دامۋىنىڭ جانە تۇراقتىلىعىنىڭ كورىنىسى. ەلوردا – وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, حالقىمىزدىڭ ءوز كۇش-جىگەرىنە دەگەن سەنىمى مەن بىرلىك-بەرەكەسىنىڭ سيمۆولى, جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ نەگىزى, كەمەل دە كەلىسىمدى ويدىڭ, ىزگى نيەت پەن يگى تىلەكتىڭ قالاسى. دەمەك, جاڭا باس جوسپاردا ايشىقتالعانداي, قالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە مول ينۆەستيتسيا تارتۋ, وزىق تەحنولوگيا ارقىلى قۇرىلىستى قارقىندى جۇرگىزۋ, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋعا, قالا تۇرعىندارىنىڭ قالىپتى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ جونىندەگى جاسامپاز شارالار الداعى ۋاقىتتا ساتىمەن جالعاسا بەرەدى.
