قايران, مەنىڭ حان وردام! جەتپىس جىل كەڭەستىك ءداۋىردى, وتىز جىل ەگەمەندىك كەزەڭدى باستان كەشسە دە عاسىرلار بويى جولى جوندەلمەگەن قازاق ەلىنىڭ قيىر شەتى. شەكارانى بەكىتۋ ءۇشىن كوشكەن بوكەيقۇمعا 30 شاقىرىم قاراعاي ورمان وتىرعىزىپ كەتكەن جاڭگىر بۇگىنگى ۇرپاعىن ويلامادى دەۋگە اۋزىم بارمايدى. ولار ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن سولاي بەكىتتى. ال قۇرمانعازى بولسا, استراحاننىڭ قىزىلجارىنا بارىپ: «مىنە, مەنىڭ شەكارام!» دەپ مولاسىمەن بەكىتتى. بۇگىن ءبىز سول وجەت بابالار اماناتىنا قالاي قاراپ وتىرمىز دەگەن وي مازالايدى مەنى.
«اق جايىق ەلى» دەپ اتالاتىن باتىس قازاقستان وبلىسى بۇل كۇندە رەسەيدىڭ بەس وبلىسىمەن شەكتەسىپ جاتىر. سامارا, ساراتوۆ, استراحان, ورىنبوردىڭ قازاقتارى ەلگە ونشا اسىقپايدى. ال ورال ورىسىنىڭ, اتا-اناسى – قازاقستاندا, بالالارى رەسەيدە وقيدى. بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ ورتالىعى سايقىنعا رەسەيدىڭ ەلتونى وتىز-اق شاقىرىم. ال باسقۇنشاعى جەتپىس-اق شاقىرىم جەردە. قازاقشا ايتساق, ءتيىپ تۇر. قازتالوۆ اۋدانى مەن الەكساندروۆ-گاي دەگەن ەلدى مەكەنى تىپتەن ارالاسىپ ءومىر ءسۇرىپ وتىر. ۇزىن جول بىرەسە رەسەي شەكاراسىنان, بىرەسە قازاقستان شەكاراسىنان يرەلەڭدەپ وتە بەرەدى. كادىمگى كورشىلەر سياقتى ۆەلوسيپەدپەن ارعى جاق, بەرگى جاققا ءوتىپ, ارالاسىپ جۇرە بەرەدى. وسى شەكارالى ەلدى مەكەندەردىڭ حالقى ازايىپ بارا جاتقانى, ارينە, كوڭىلدى الاڭداتادى. حالىق سانى تىم ازايىپ كەتكەنىن جاسىرۋعا بولمايدى. وعان سەبەپ – مەكتەپتەردەگى بالا سانىنىڭ ازايۋى.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تەمىر ماسين اتىنداعى مەكتەپ بار ەدى. ول مەكتەپ پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدە وبلىسىمىزدا ەرەكشە ورىن الادى. مىنە, سول مەكتەپتىڭ جاعدايى بيىل وتە قيىن, جابىلۋ الدىندا تۇر. سەبەبى مەكتەپتەگى بالا سانى از, ء«ومىر سۇرۋىنە» ەسەپ بويىنشا 3 بالا جەتپەي تۇر. ال ول جابىلسا, اتا-انا بالاسى ءۇشىن قالاعا كوشەدى دە, ۇستازدار جۇمىس ىزدەپ باسقا اۋىلعا, اۋدانعا كەتەدى. ءسويتىپ اۋىل قاڭىراپ, بوس قالا باستايدى. ۇيلەر دە قۇلايدى, ونى ەشكىم ساتىپ المايدى. مىنە, شەكارا ماڭى سولاي ەلدى مەكەنىنەن ايىرىلسا, كورشىلەر جىلجىپ كەلىپ كىرە باستاماي ما دەگەن وي تۋادى. سول تەمىر ماسين ەلدى مەكەنىندەگى مەكتەپ قانشا ۇرپاقتى تاربيەلەدى دەسەڭىزشى!» باتىلدىققا, باتىرلىققا, ەلدىككە, وتاندى سۇيۋگە ارنالعان سول ەسىمنىڭ ءوزى ءىس-شارالاردا ءجيى ايتىلىپ تۇرۋشى ەدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل جەردە اناعا ولەڭىمەن ەسكەرتكىش قويعان قايرات جۇماعاليەۆ سياقتى اقىننىڭ دۇنيەگە كەلگەنى دە جاس ۇرپاقتىڭ ماقتانىشى بولاتىن.
ۇلكەن ەلمەن شەكتەسەتىن 5 وبلىسقا شىعاتىن جولداعى شەكارالىق اۋىلداردىڭ بارلىعىنىڭ جاعدايى ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس. ال ەندى ساماراعا شىعا بەرىستەگى ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنداعى كراسنوۆكا سياقتى اۋىل قازاق راديوسىن تىڭدامايدى, قازاق تەلەديدارىن كورمەيدى. ونىڭ ورنىنا رەسەيدىڭ كوكجاشىگىن قارايدى. شەكارا تۇگىلى, ورال قالاسىنىڭ وزىندە كوشەلەردىڭ ورىسشا اتالۋىنان اياق الىپ ءجۇرۋ قيىن.
بوكەي ورداسى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن عاجايىپ ەل ەدى عوي. اتتەڭ, قينايتىن قارا جولى. يتشىلەپ جەتكەن كۇننىڭ وزىندە دە, تۋريست كۇتەتىن ورىن زامان تالابىنا ساي ەمەس. جاڭگىر حاننىڭ كەزىندەگى سالدىرعان ءۇيىن قايتا قالپىنا كەلتىرەمىز دەپ اۋرەلەنگەنگە دە بىرنەشە جىل ءوتتى. ونىڭ ءۇيىنىڭ سۇلباسى بار بولعانىمەن, ىشكى بايلىعى تاعى ساي ەمەس. ال سوناۋ II ماكسيميليان زامانىنداعى شيونبرۋنن سارايىن, سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجدى كورىپ كەلگەندەر, اسىرەسە جاستار ءبىزدىڭ حان سارايىن كورگەندە كۇلكى ەتەتىن بولار. حان سارايعا باسقا مەملەكەتتەن, شەتەلدەن تۋريست كەلمەك تۇگىلى, سوندا تۋىپ-وسكەن ۇرپاق قايتادان اتا-بابا مەكەنىن كورگىسى كەلگەندە قينالىپ, شارشاپ-شالدىعىپ, جول سوعىپ بارىپ-قايتاتىندارى بار. بۇل قيىندىقتى ايتقاندا, ارينە, جۇرەگىڭ اۋىرادى. سوندىقتان ەندىگى وردانىڭ ۇرپاعى ول جەردى كورەم دەپ ىزدەمەيدى-اۋ دەگەن مەنىڭ كوڭىلىمدە ۇلكەن كۇدىك بار. وردانى كورسەتۋگە اپارعاندا ءوز نەمەرەلەرىمنىڭ كەشكەن ازابىن ايتقىم دا كەلمەيدى. وردانىڭ قيراعان ورمانى 30 شاقىرىمعا سوزىلعان قۇم كوشكىنىن بوگەپ تۇرعان عاجايىپ شەكارانىڭ قاراۋىلى ەدى. حان وردانىڭ ءسانى ەدى. ال بۇل كۇندە ول دا توزدى. بيىل ىلعال دا جەتىسپەدى, جاڭبىر دا جاۋمادى. وردانىڭ ورتاسىنداعى جاساندى اققۋ كولىنىڭ قاينار كوزىن تراكتور تاپتاپ قۇرتقالى دا كوپ جىلدار ءوتىپ كەتتى.
وردا حالقىن وڭتۇستىككە دەيىن كوشىرىپ, پوليگون جاساعالى دا كوپ جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. كونبىس قازاق بارىنە كونگەن. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى كونە مولا باسىنا بەسىگىن ءىلىپ, بارىنەن كۇدەر ءۇزىپ, جان-جاققا جاپا-تارماعاي كوشكەن ەلدى كوردىم مەن بالا جاسىمدا.
– ساعىندىم, جايىق ەلدەرى-اي,
ايدىندى شالقار كولدەرى-اي.
ساعىندىم, جايىق,
ساعىندىم, جايىق,
اعا دا, جەڭگە تەڭدەر-اي, – دەگەن زارلى اندەردى سول كەزدە اجە-انالارىمىزدىڭ كۇڭىرەنىپ ايتقان داۋىسى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمىزدا.
اتا-بابامىز تانىعان, بوكەي مەكەندەگەن جەردىڭ قۇنارى مول, مالعا جايلى, ءشوبى شۇيگىن, سۋى مەن اۋاسى دا تازا بولاتىن. مۇراتساي ەلدى مەكەنىندە كول بار. «ەگەر سول سۋعا تولسا, وردا ءۇشىن ەڭ قولايلى كۇن بولماق», دەيدى تۇرعىندار. بىراق وعان سۋ كەلەتىن كانالدار 30 جىل بويى تازارتىلماي, بىتەلىپ قالعان. ال قازىر جانىبەك اۋدانىنان كەلەتىن سۋ سول جاقتا توقتاپ قالدى دا, بيىلعى قۋاڭشىلىقتا وردا اۋدانى قاتتى قينالىپ وتىر. شۇكىر, ەلدە دالا توسىنە «مال تولتىرسام» دەگەن شارۋاقور جىگىتتەر جەتكىلىكتى. بىراق مىڭداعان كيىك تاپتاعان جەرلەردى تاعى قورعاي الماي شەرمەندە بولىپ وتىر. مىڭداعان تۇياق وتكەننەن كەيىن ەگىستىك القاپ كوك شاڭعا كومىلىپ قالادى ەكەن. كيىك ماسەلەسى دە ايتىلا-ايتىلا, جازىلا-جازىلا شارشاتىپ بولدى. ايتىلادى دا, جازىلادى دا قالادى. ال شارۋالاردىڭ شاراسى دا, شىدامى دا ازايىپ كەلە جاتىر.
اۋىلعا كوڭىل بولەمىز دەدىك. اۋىل ءوز شەكارامىزدا توزىپ, حالقى كوشىپ, قادىر-قاسيەتىنەن ايىرىلىپ بارادى. اۋىل – التىن بەسىك دەدىك. ول قازىر التىن بەسىك بولا الماي وتىر. جۇمىسسىزدىق جاستاردى اۋىلدان بەزدىردى. اۋىلدا بالا سانى وسپەي, كەڭ دالانىڭ ءسانى كىرمەيدى. ينتەرنەت تە الىس اۋىلدارعا جەتپەي تۇر. اۋىل ۇلتتىق تاربيەنىڭ بەسىگى ەدى. اۋىل ادامدى مەيىرىمگە تاربيەلەيتىن ۇلكەن ورتا ەدى. اۋىل ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدى ساقتاپ وتىرعان مۋزەيىمىز ەدى. قالادا جاساندىلىق كورگەننەن, اۋىلدا مەيىرىمگە شومىلىپ وسكەن بالاعا نە جەتسىن؟ ءارى دەنساۋلىعى دا دۇرىس ۇرپاق وسۋىنە اۋىلدىڭ اۋاسى سەپ بولار ەدى. بۇل كۇندە وبلىستاعى اۋدانداردىڭ وزىندە ەكى جۇزدەن اسا اۋتيزم بالا تۋىپ, ولاردىڭ ءوزىن قالاي ەمدەپ, قايدا جىبەرەرىن بىلمەي وتىرعاندار دا از ەمەس.
ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىم دا توزىپ ءبىتتى. تىرىلتەمىن بە دەگەن ارەكەتىمنەن ەشتەڭە شىعار ءتۇرى جوق. قالادان 70 شاقىرىم جەردە, جايقالعان ورمانعا ءتيىپ تۇرعان, جايىقتىڭ جاعاسىنداعى مەن تۋعان كىشكەنتاي مەكەن بۇل كۇندە جۇرتتا قالعان توزعان اۋىلدىڭ ءبىرى عانا.
حان وردا ەلى – شەكارا. ونىڭ ىرگەسىن اشىپ تاستاساق, ۇلكەن قاتەلىك بولماسىنا كىم كەپىل؟ وسى وردادا اقىن تايىر جاروكوۆتىڭ ون مەترلىك ەسكەرتكىشى تۇرعان ۇلكەن مەكتەبى بار ەدى. سول ەلدى مەكەننىڭ اتى قازىر «كۇيگەن كول» بولىپ وزگەرىپ, اينالما جولدىڭ سىرتىندا قالىپ, قول بۇلعايدى. وندا دا بالا سانى ازايعان. اناۋ ءبىر جىلدارى «100 مەكتەپ» ۇرانىمەن اۋىلدىق جەرلەرگە سالىنعان مەكتەپتەر قازىر قاڭىراپ بوس قالىپ جاتىر. اۋىلدا جاستار جوق. سوندىقتان بالا سانى جەتىسپەيدى. جاستار – قالادا. ال قالادا مەكتەپ سانى جەتىسپەيدى. دالانى كوركەيتەتىن زىڭگىتتەي جىگىتتەر بانكتەر مەن بايلاردىڭ ۇيلەرىنىڭ كۇزەتىندە تۇر...
جايىقتىڭ جاعاسىنا بارسام, تولقىندار وتكەن عاسىرداعى مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ مۇڭىن سىبىرلاپ ايتىپ جاتقانداي بولادى ماعان. «جايىقتى كەلىپ العانى, جاعاڭا قولدى سالعانى» دەي مە؟ ەندەشە, جاعامىزدى دا, دالامىزدى دا تازا ۇستاۋ جاعىن ويلانايىق.
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «وتان» وردەنىنىڭ يەگەرى
