كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
سول كونە سارىندى ۇستاۋشىلار قازىر بىرەن-ساران عانا. ساۋساقپەن ساناپ الاتىن شىعارسىز. قاتارى سيرەيتىن سەبەبى, ۇلتقا كەرەگى بار رۋحاني دۇنيەلەر مەن ولاردى وسى كۇنگە جەتكىزۋشىلەردى كەرەك قىلا بەرمەيمىز, مارتەبەسى جوق, زاڭمەن قورعالماعان. الگىندەي كونە مۇرانى جەتكىزۋشىلەر ازايىپ, بىرتىندەپ تابىس كوزى بار بۇقارالىق ونەرگە بەت بۇرماي قايتسىن؟ ارينە, قارىننىڭ توقتىعىنان ەمەس, امالدىڭ جوقتىعىنان جۇرەگىن تۋلاتىپ, كومەيىن بۇلكىلدەتىپ سالعان ونەرى بولا تۇرا دالادا قالىپ بارا جاتقاندىقتان. قورعاۋسىز, پاناسىز اشتان ءولۋى كەرەك پە ولار سوندا؟ ءبۇيتىپ جاتقاندار تەك كومەيمەن ءان سالىپ, جىر ايتۋشىلار عانا ما؟ الەمنىڭ ەشبىر ەلىنەن تابىلمايتىن سوناۋ سىر بويى, باتىس جاعىنىڭ كۇڭىرەنگەن ۇلى سارىندارى, جىراۋلىق, جىرشىلىق ونەر, قاراتاۋ, ارقا, جەتىسۋ, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ جەرىنىڭ كۇيلەرى, تاعى باسقا مۇرالار زاڭمەن قورعاۋسىز جاتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن ولتىرمەي كەلۋشىلەر ورىنداۋشىلار مەن ونى تىڭداۋشى حالىق قانا.
ۇلت جانىنىڭ ۇيىتقىسى – ۇلى ونەر نەگە وگەيدىڭ كۇيىن كەشتى؟ وسىنى جىل باسىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ابزال قۇسپان كوتەرىپ, دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. دەپۋتات «مادەنيەت تۋرالى» زاڭىمىزدا بالەت بيشىلەرىنىڭ ايرىقشا مارتەبەسى تۋرالى جازىلسا, تۇجىرىمدامادا مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردى بالەت پەن وپەراعا اپارۋ ارقىلى ولاردىڭ «كوپمادەنيەتتى تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋ» كوزدەلگەنىن اتاپ كورسەتتى.
«2022 جىلى قازاقستاندا «وقۋشىنىڭ مادەني ءنورماتيۆى» دەپ اتالاتىن قۇجات قابىلدانعان ەكەن, سول جەردە سوزبە-ءسوز وسىلاي جازىلىپ تۇر», دەدى ءوزىنىڭ ساۋالىندا دەپۋتات. «جانە ءبىر مىسال, بىزدە جىردىڭ ونداعان ءتۇرى بار. وڭىرلەرگە بايلانىستى بىرنەشە مەكتەپكە بولىنەدى, ولاردىڭ ىشىندە كونە زاماننان كەلە جاتقان جىرلاردىڭ ءجونى بولەك.
كورشىلەس قىرعىز ەلىندە «ماناس» ەپوسى تۋرالى ارنايى, ءوز الدىنا بولەك زاڭ بار, ال ازەربايجان باۋىرلارىمىز «ازەربايجان حالقىنىڭ فولكلورىن قورعاۋ تۋرالى», «ازەربايجان حالقىنىڭ كىلەم توقۋ ونەرىن قورعاۋ جانە دامىتۋ تۋرالى» زاڭدار قابىلداپ تاستاعان. ال ءبىزدىڭ زاڭنامادا «جىر», «جىرشى», «جىرشىلار» تۋرالى, جالپى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن ونەرىنە قاتىستى ءبىر اۋىز ءسوز جوق.
ەڭ قيىنى, جىردى جالىقپاي تىڭدايتىن ورتا جوعالىپ بارادى. بىلە بىلسەك, قازاق جىرىندا ۇلتتىق كودىمىز جاسىرىنىپ جاتىر! ەگەر قازاقتىڭ جىرشىلىق ونەرى جوعالاتىن بولسا, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز ورنى تولماس اپاتقا ۇشىرايتىنى انىق. سوندىقتان ەل ىشىندەگى جىرشىلاردى ىزدەپ تاۋىپ, بەرىك ءجۇسىپ سىندى مىقتى مامانداردى قولداپ, بۇل سالاعا تىڭ سەرپىن بەرۋ كەرەك. جىرشىلىق – مارتەبەلى كاسىپكە اينالسا, جاس ۇرپاقتى جىر تىڭداۋعا قالىپتاستىرا بىلسەك, پاتريوتتىق ءتالىم-تاربيەدەن بولەك, تەلەفونعا تەلمىرۋ سىندى عاسىر دەرتىنە دە ءبىر توسقاۋىل جاسار ەدىك», دەپ كەسىپ ايتتى دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.
وسى ورايدا ءبىز اتاقتى ەپيك جىرشى, فولكلورتانۋشى بەرىك ءجۇسىپتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. بۇل كىسى ماسەلەنى تامىرىنان تارتىپ, جىكتەپ بەردى.
«جىرشىلىق قۇبىلىسقا قاتىستى ماسەلە ءتۇيىنىن بىزبەن بايلانىستىرعان ابزال قۇسپانعا ءىلتيپات, ارينە. ايتىپ وتىرعانى ساقتاپ, قولداپ, قايتا جاڭعىرتۋدىڭ جايى عوي. ء«ۇمىتسىز – شايتان», دەسە دە وتە قيىن شارۋا. بۇعان بايلانىستى ەرتە دابىل قاققان ەلدەر دە (وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان, ت.ب.) تولىق ۇدەدەن شىعا الماي وتىر. ويتكەنى جىرشىلىق ءداستۇردىڭ سەمۋى بىزدە عانا ەمەس, بارشاعا ءتان. ءبىرتالاي جۇرتتا بولعان قۇبىلىستىڭ تاعدىرى قازىر جالعىز قاداعا بايلاۋلى. سالانى سالعاستىرا زەرتتەگەندە كوزىمنىڭ جەتكەنى, ءبىز جىرشىلىق ونەردى قۇرايتىن مىڭ سان ماسەلەنى زەرتتەۋ مەن قايتا تىرىلتۋدە دەر كەزىندە قولعا الاتىن شارۋادان عاسىرعا كەيىندەپ قالدىق. سىزدەر «قولدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەپ» وتىرسىزدار. مىنا تۇرعان رەسەيدە, وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن لاقتىرعان تاياعىڭ سكازيتەلگە تيەتىن. ال قازىر شە؟ ءبىز تۇگىلى, قالىڭ ورىس تا سول سكازيتەلدەرىنەن اقي-تاقي قول ءۇزىپ, جەر سيپاپ قالدى. باستى سەبەپتىڭ ىرگەسىندە حالىقتىڭ ىقىلاس, قۇلقى, تىڭداۋ مادەنيەتىنە قاتىستى تۇيتكىلدەر جاتىر. تىڭدالماسا ءسوز جەتىم. ال ەلدىڭ ىقىلاس-قۇلقىن وياتىپ, تىڭداۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جوسپارلى جۇيە كەرەك. ول بولعان كۇننىڭ وزىندە, بايىرعى ەپيكالىق جىرشىلىق تولىق ءتىرىلىپ, ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ كەتۋى كۇماندى. ويتكەنى قازىر ونەردىڭ قاي ءتۇرى دە ساحنالىق سيپات الىپ كەتكەن. ال جىرشىلىقتىڭ وسى كۇيگە تۇسۋىنە بەلگىلى ءبىر سالانى كۇستانالاۋ ناتيجە بەرمەيدى.
ءسوز جوق, الدىمەن ولارعا «قازاقستاننىڭ حالىق جىرشىسى» دەگەن مارتەبە (ستاتۋس) بەرۋدىڭ جايىن قاراستىرىپ, زاڭداستىرۋدى كۇن تارتىبىنە قويۋ قاجەت-اق. ويتكەنى بۇل – ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا ۇلتتىڭ كوز الدىنان جىلىستاپ بارا جاتقان قۇندىلىق. ەسىڭىزدە شىعار, ءبىر كەزدە قازاق پوەزياسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسقاندارعا بەرەتىن «قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بولاتىن. كەيىن مۇنى سيىرقۇيىمشاقتاندىرىپ جىبەردى. جويىلىپ بارا جاتقان قازاق ەپيكالىق جىرشىلىق ونەرىن قايتا دامىتۋ ءۇشىن, مۇمكىن, وسىنداي قادامدارعا بارۋ كەرەك شىعار؟ مەن پرەزيدەنتكە وسى ماسەلەنى قۇلاققاعىس ەتكەن بولار ەدىم. ويتكەنى جىرشىلىق ونەر ۇلتتىق يدەياعا سۋارىلعان يدەولوگيادان تامىر تارتادى. تاپ وسىنداي ابىرجى كەزەڭدە, يدەولوگتەر وسى قۇرالدى كەڭىنەن پايدالانسا يگى. ول ءۇشىن الدىمەن جىرشىنىڭ ءسوز قورى (رەپەرتۋارى) سوعان لايىق بولۋعا ءتيىس. بۇگىنگى تاڭدا بىزدە ونداي ساناتقا ساي, ەپيكالىق رەپەرتۋارمەن (باتىرلىق, قاھارماندىق, تاريحي, ليرو-ەپوستىق جىرلار) مۇزداي قارۋلانعان حالىق جىرشىسى بار ما؟ ماسەلەنىڭ بۇل جاعىن دا جان-جاقتى ويلاستىرعان دۇرىس شىعار. ايتپەسە, قۇر بوس دابىرا, ۇران-سۇرەنمەن شارۋا بىتپەيدى عوي.
جالپى, حالىق قالاۋلىسى كوتەرگەن ماسەلەدەن كەيىن دە جاعداي جىم-جىرت. بىلايعى جۇرت مۇندايعا جەڭىل قارايدى. اباي دانىشپان ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل» دەپ ءجۇز جىل بۇرىن دابىل قاقتى. نەگىزى جىرشىنى قالىپتاستىراتىن ساۋاتتى ورتا. باسقانى ايتپاعاندا ءدال قازىر بىزدە دايىندىعى جان-جاقتى, كەمەل ورتا بار ما؟ قالاي دەسەك تە ەپيكالىق ورتا جوق جەردە ەپيكالىق جىرشىلىق ونەردىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس. قاۋىپ ەتكەننەن ايتىلعان جايتتاردىڭ ءتۇيىنىن قازىر كوزىمىز كورىپ وتىر. كونستيتۋتسيا جازىلادى, ال ادامنىڭ بولمىس-جادىن ۇستاپ تۇراتىن قاسيەت جىلدار بويى جۇرە قالىپتاسادى. سول قالىپتاستىرعىش قۇرالدىڭ اتى – جىر, يەسى ەپيك جىرشى ەدى. امال قانشا, اسىلدىڭ ءبارى ء«بالدۋ-ءبالدۋ, ءبارى وتىرىك» كۇيدە تۇرعان سوڭ. ەسىڭىزدە بولسىن, ەندىگى جەردە ەشقانداي كونتسەرت, بايقاۋ, فەستيۆال اتاۋلى جىرشىلىق ونەردى قايتا تۇلەتىپ, ءباز قالپىنا كەلتىرە المايدى. بۇل ونەردىڭ بار بولۋى, ساقتالىپ قالۋى جەكە تۇلعانىڭ باس اماندىعىمەن بايلانىستى. مەن بىلەتىن ەندىگى قالعان شەشىم جولى: بالاباقشا مەن مەكتەپكە, سونداي-اق كوگىلدىر ەكرانعا لايىقتالعان ارنايى باعدارلاما جاسالۋعا ءتيىس. اسىلىمىزدى مۇمكىن سوندا ساقتاپ قالارمىز, ەگەر ىرعالىپ-جىرعالىپ ءجۇرىپ, كەشىگىپ قالماساق», دەيدى ب.ءجۇسىپ.
مۇندا ەكى تاراپتىڭ تاۋەلسىز پىكىرى, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇر. دەپۋتات پەن جىرشىنىڭ ءسوزى ءبىر جەردەن شىققان سوڭ شەشىمىن تاپپاس ماسەلە ەمەس سىندى. ابزال قۇسپان ء«بىزدىڭ زاڭنامادا (مادەنيەت تۋرالى) «جىر», «جىرشى», «جىرشىلار» تۋرالى, جالپى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن ونەرىنە قاتىستى ءبىر اۋىز ءسوز جوق!», دەپ ۇلت مۇراسىنىڭ زاڭمەن قورعالۋىن, جىرشىلاردىڭ مارتەبە الۋىن كوزدەپ وتىر. بۇل سالاعا بار ءومىرىن ارناپ, زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازعان بەرىك ءجۇسىپ بولسا, ماسەلەنىڭ شەشىلۋ جولىن ىزدەستىرەدى. بالاباقشا, مەكتەپ جاسىنان قولعا الىنباسا جاعداي وڭالمايتىنىن ايتادى. جىرشىنىڭ بۇل ۇسىنىسى ورىندى, سەبەبى ەرتەدەگى قازاق بالالارى ەرتەگى, جىر تىڭداپ ەسەيمەۋشى مە ەدى؟ ماحابباتىن, ەلىن, جەرىن ساتپايتىن ەرلىك, باتىرلىق رۋحتا. «اباي جولىندا» اقىننىڭ وقىعان كىتاپتارىن جول-جونەكەي ەستىپ الىپ, كۇللى اۋىل جاستارىنا قايتا اڭگىمەلەپ بەرەتىن بايماعامبەت اڭگىمەشى, بارلاس پەن بايكوكشە اقىنداردىڭ كىرىكتىرىلۋى تەگىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە 90-جىلداردىڭ سوڭىنا تامان باستاۋىش سىنىپتا وقىعان بىزگە ءان-كۇي پانىنەن كونسەرۆاتوريا ءبىتىرىپ كەلگەن مۋزىكالىق ساۋاتى جوعارى جەتپىسباي اتتى مۇعالىم ساباق بەرگەنى ەسىمدە. سول كىسى «الپامىس باتىر» جىرىن ماگنيتافون اكەلىپ, اۋديوجازبادان تىڭداتقانى كۇنى بۇگىنگە كوكەيىمدە. ماقامى مەن سوزىنە شەيىن جادىمدا سايراپ تۇر. ول كەزدەگى اسەر بولەك اڭگىمە ەندى. دەمەك جىرشىنىڭ باستاماسىمەن كەلىسپەسكە بولمايدى.
ءبىز جىرشىلىق ونەر تۋرالى پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن بەلگىلى جىرشى, عالىم ەلمۇرا جاڭابەرگەنگە حابارلاسقان ەدىك.
«بىرقاتار جىرشىلار مادەنيەت قايراتكەرى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى دەگەندەي اتاقتاردى الىپ ءجۇر. جىرشى, جىرشى, كۇيشى دەگەن اتاقتى ەرتەدە حالىق اراسىنداعى بەتكەۇستار تۇلعالار بەرەتىن بولسا كەرەك. قازىر مۇنى ۋنيۆەرسيتەت, كونسەرۆاتوريا بەرىپ جاتىر. لايىقتىسى, لايىقسىزى بار, جىرشى, كۇيشى, ءانشى اتالىپ كەتەتىندەرى قانشاما؟ ماسەلەن, مەملەكەت جىرشى دەگەن اتاقتى قايتارسا بولار ەدى. قىرعىزدار ماناسشىلارىن قالاي دارىپتەيدى؟ وزبەكستان, قاراقالپاقستان باقشىلارى (جىرشى) مەن ماقامشىلارىنىڭ ارنايى اكادەميالارى بار. مەملەكەتتىك تۇرعىدا كوڭىل بولەدى.
ەرتەدە قازاق جىرشىلارى حاننان كەيىنگى ادام بولعان. بۇگىنگى جىرشىلاردى بۇرىنعىلارىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. بىراق ولار دا حالىقتى ۇيىتىپ, ناسيحات ايتىپ, تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىرلايدى. ەلدىك سانانى قالىپتاستىرۋدا ورنى زور. مەملەكەتتىك, حالىقتىق سانانىڭ ۇيىتقىسى ەسەبىندە. الايدا ولاردى ءبىز ونەرپاز رەتىندە عانا قابىلداپ وتىرمىز. قايسىبىر جىرشىلاردى تىڭداي قالساڭىز, دەپۋتاتتاردان ارتىق اڭگىمە ايتادى. مادەنيەتى, رۋحى وتە جوعارى. جاستايىنان ۇلتتىڭ اسىل قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن, حالىقتىڭ جاناشىرى رەتىندە قالىپتاسقان تۇلعالار. سوندىقتان جىرشىلاردى قۇرمەتتەپ, مەملەكەتتىك ماراپات بەرسە, وتە كەرەمەت بولار ەدى.
جىرشىلىق ونەردى بالاباقشادان باستاپ تىڭداتقان ءجون. بەسىكتەن, انانىڭ قۇرساعىنان جىر ماقامدارى ارقىلى ۇلت قاسيەتىنىڭ ءنارىن سىڭىرە باستاسا ارتىق ەمەس», دەيدى ەلمۇرا جىرشى.
قازاق باردا, ونىڭ قاسيەتتى ءتىلى باردا جىرشىلىق ونەر ولمەيدى. الايدا قازىر بەلگىلى ءبىر ءوڭىر نەمەسە ورتادا عانا ساقتالىپ, وقۋ ورىندارىندا دارىپتەلىپ, اۋديتورياسى شەكتەلىڭكىرەپ قالعان. ۇرپاق بويىنا ۇلتجاندىلىقتى دارىتاتىن ۇلى ونەردى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاستەرلەپ, جۇيەلى ناسيحاتتاۋ تەتىگىن بۇگىن تاپپاسا, ەرتەڭ كەش بولادى. سوندا ءبىز ۇلتتىق باي مۇرامىزدى ساقتاپ قانا قويماي, بالاباقشا, مەكتەپ جاسىنان مەملەكەتشىل رۋحتا ەلدىك سانانى تۋ ەتكەن ۇرپاق تاربيەلەپ, جارقىن بولاشاقتىڭ نەگىزىن بىرگە قالايمىز.
