جاساندى ينتەللەكتى قاقتىعىس بولىپ جاتقان مەملەكەتتەر كەڭىنەن قولدانا باستادى. ال ونىڭ زەرتتەلمەگەن ستسەناريلەرى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى قاتتى الاڭداتىپ وتىر. ماسەلەن, ۋكراينا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ساراپشىلاردىڭ كومەگىمەن اسكەري تەحنولوگيانى دامىتۋعا ارنالعان «Brave-1» باستاماسىن ىسكە قوسپاق. بولجامىنشا, جاساندى ينتەللەكتىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ قورعانىس جۇيەلەرى مەن كيبەرقاۋىپسىزدىك, اۆتوماتتاندىرىلعان نەمەسە اۆتونومدى قارۋلارى وزدىگىنەن ارەكەت ەتەدى. بىراق مۇنداي قارۋ بولاشاقتا قولدانىلا ما, جوق پا ءالى داۋلى ماسەلە بولىپ تۇر.
وڭتۇستىك دانيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسكەري زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى اننا نابيديادزە «مۇنداي قارۋلاردى قولداناتىن بولساق, مورالدىق ادالدىقتى جوعالتامىز» دەگەن پىكىردە. «ادام-وپەراتورلار جاناشىرلىق تانىتىپ, جاعدايدى پايىمداۋعا مۇمكىندىگى بار, ال دەرەكتەرگە ۇيرەتىلگەن جانە الدىن الا باعدارلامالانعان جۇيە تەوريالىق تۇردە عانا ارەكەت ەتەدى. قاۋپى جوعارى بولۋى دا مۇمكىن», دەيدى ول.
دەسە دە, جاقىن بولاشاقتا دروندار, روبوت-يتتەر نەمەسە گۋمانويد روبوتتار توبىمەن جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالار قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسىپ, قۇربانداردىڭ سانىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. «بىراق جاساندى ينتەللەكتى پايدالانۋ كەزىندە بىرقاتار تاۋەكەل بار, الگوريتمدەردىڭ دەرەكتەر ۇلگىلەرىندە قاتەلەر بولۋى مۇمكىن, مىسالى, روبوتتار تۇلعانى انىقتاۋدا قاتە جىبەرۋى مۇمكىن», دەيدى يسپانيانىڭ CISDE بارلاۋ, قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى تسەزار پينادو.
قىتاي بولسا 2030 جىلعا قاراي جاساندى ينتەللەكت سۋپەردەرجاۆاسىنا اينالۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. 2022 جىلى بەيجىڭ گيپەرسونيكالىق سىرعاناۋ زىمىراندارىنىڭ تراەكتورياسىن بولجايتىن, سونىمەن بىرگە جىلدام قارسى شابۋىل جاساي الاتىن جاساندى ينتەللەكت قوسىلعان اۋە قورعانىسى جۇيەسىنىڭ ۇلگىسىن ازىرلەگەنىن ايتقان بولاتىن. قحر سونىمەن قاتار بىرقاتار اۆتونومدى قارۋ جۇيەسىن جاساپ جاتىر, ەلدەگى روبوتوتەحنيكا مەن ۇشقىشسىز جۇيەلەر قۇرلىقتا, اۋەدە, تەڭىزدە جانە عارىشتا ورنالاستىرىلادى.
رەسەي دە جاساندى ينتەللەكتى تەڭىز سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە سۋ استىنداعى جاۋىنگەرلىك دروندارعا قولدانۋعا نيەتتى. ال ءيزرايلدىڭ «تەمىر كۇمبەز» زىمىرانعا قارسى جۇيەسى دەربەس زىمىرانداردى انىقتاپ, بىردەن اتىپ تۇسىرەدى.
ال ءۇندىستان اسكەري جاساندى ينتەللەكتىنى قولداۋ ماقساتىندا قورعانىس زەرتتەۋلەرى مەن دامۋ ۇيىمىندا (DRDO) جاساندى ينتەللەكت جانە روبوتوتەحنيكا ورتالىعىن (CAIR) قۇردى. سونىمەن قاتار 2018 جىلعى ءۇندىستاننىڭ قۇرلىق سوعىسى دوكتريناسىندا جاساندى ينتەللەكت جانە ونىڭ اسكەري جۇيەلەرگە ينتەگراتسياسىنا ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىندى. ەكى مايداندا – پاكىستان مەن قىتايعا قارسى سوعىس قاۋپىمەن نيۋ-دەلي اقش-تان ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق جانە اسكەري قولداۋ الۋعا ىنتالى, وعان جاڭا تەحنولوگيالار دا كىرەدى.
وسىعان بايلانىستى ءۇندىستاننىڭ اسكەري ساراپشىلارى اسكەري جۇيەلەردە جاساندى ينتەللەكتى كەڭىنەن قولدانۋدى ۇسىنادى. قازىر ءۇندىستان «Multi-Agent Robotics Framework» روبوت جۇيەسىن ازىرلەپ جاتىر, ول ساربازدار كومانداسى رەتىندە ارەكەت ەتىپ, قاقتىعىس بولعان جاعدايدا ءۇندى ارمياسىنا كومەكتەسۋى مۇمكىن. نيۋ-دەلي سونىمەن قاتار بومبالاردى زالالسىزداندىرۋ ءۇشىن قاشىقتان باسقارىلاتىن 200 اۆتونومدى DAKSH روبوتىن ساتىپ الدى.
جالپى, روبوتتەحنيكا جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ءۇندىستان جاپونيامەن ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ول تەحنولوگيا, عارىش جانە قورعانىس سالاسىنداعى سوڭعى ءۇندى-امەريكالىق باستامالار قىتايعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت جانە كۆانتتىق ەسەپتەۋلەردى قامتيدى.
«جاساندى ينتەللەكت ونىمدەرى ەكولوگياعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى», دەيدى ساراپشىلار. ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن ءبىر قۇرىلعى 284 توننا كومىرقىشقىل گازىن بولەتىنىن انىقتاعان. بۇل ابدەن ەسكىرگەن اۆتوكولىكتىڭ اۋاعا شىعاراتىن قالدىعىنان 5 ەسە كوپ.
ول ەكونوميكاعا دا زيان. ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى دجوزەف ستيگليتس «جاساندى ينتەللەكتى دامىتۋعا ءىرى جۇمىس بەرۋشىلەر مۇددەلى, ناتيجەسىندە جۇمىسشىلاردى جالاقىسىنان ايىرادى», دەيدى.
وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە وراي, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ تەحنولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەسشىسى مەتت كليففوردت جاساندى ينتەللەكتى قازىردەن باستاپ باقىلاۋعا الۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. «بولماسا ول 2 جىلدان كەيىن ادامدى جويۋعا كوشەدى», دەيدى. ول كليففورد اتوم ەنەرگەتيكاسىن قاداعالايتىن ماگاتە سياقتى جاساندى ينتەللەكتىنى باقىلايتىن حالىقارالىق مەكەمە قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىر. «جاساندى ينتەللەكت ومىرىمىزگە تەك پايدا كەلتىرەدى دەۋ قاتە. ول ۇلكەن قاۋىپ تە توندىرەدى. وسى قاتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتەر مەن كومپانيالار بىرىگۋگە ءتيىس. جاساندى ينتەللەكت شەكارانى بىلمەيدى. ءبىز ونى ورتاق ءبىر قۇرىلىمعا كەلتىرىپ, زيانىنان گورى پايداسىن كوبىرەك الا ءبىلۋىمىز كەرەك», دەدى مەتت كليففورد.
جاساندى ينتەللەكتىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان ەلدەر دە جوق ەمەس. اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتى جاساندى ينتەللەكتىنى ورمانداعى ءورتتى ءسوندىرۋ ءۇشىن پايدالانا باستادى. بۇل ءۇشىن ماماندار وت شىعاتىن جەردى دەر كەزىندە بايقاۋ ءۇشىن 1036 كامەرا ورناتقان. بۇل جەلىنى سان-ديەگوداعى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينجەنەرلەرى ازىرلەگەن. «جاساندى ينتەللەكت بولماسا, ءبىر ادام بۇكىل ورماندى كۇندە 24 ساعات ۇزدىكسىز باقىلاپ وتىرۋى قاجەت. بۇل, ارينە, مۇمكىن ەمەس. ال جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن كامەرالار كۇن-ءتۇن دەمەي باقىلاپ وتىرادى, ورماندا شوق, ۇشقىن پايدا بولسا, ءتۇتىن شىقسا, بىردەن دابىل قاعادى, ءورت سوندىرۋشىلەرگە حابار بەرەدى. بۇل تەحنولوگيانى الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە ورناتۋعا بولادى», دەيدى ينجەنەر سيۋزان لەينينگەر. سونىمەن قاتار گەولوگيا جانە گەوفيزيكا پروفەسسورى نيل دريسكولي: «وسىدان 5-6 جىل بۇرىن وت تۇتانعان جەردى انىقتاۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ورىنعا تۇتاس ءبولىمدى جىبەرۋ قاجەت بولاتىن. بۇعان اۆياتسيانى جۇمىلدىرۋ كەرەك. ەندى ونى كامەرا ارقىلى باقىلاپ وتىرۋعا بولادى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مۇمكىندىگى مول. سوڭعى جىلدارى كليمات قاتتى وزگەرىپ, تابيعي اپاتتار جيىلەپ كەتتى. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكتىنىڭ يگىلىگىن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك», دەيدى.
جاساندى ينتەللەكت قاتەرلى ىسىكتى دە انىقتايدى. شۆەتسيانىڭ لۋند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن وسى جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە دەر كەزىندە انىقتاعان. اتالعان ەلدە جىلىنا 1 ميلليونعا جۋىق ايەل مامموگرافيادان وتەدى ەكەن. «بۇل – وتە ۇزاققا سوزىلاتىن ۇدەرىس», دەيدى ماماندار. ويتكەنى ورتاشا ەسەپپەن العاندا, ءبىر رەنتگەنولوگ 1 ساعاتتا 50 سكريندى قاراپ ۇلگەرۋى كەرەك ەكەن. ال جاساندى ينتەللەكت وسى جۇكتەمەنى الدەقايدا ازايتادى. «جاساندى ينتەللەكتىنى دۇرىس, ءتيىمدى پايدالانسا, ناتيجەسى زور. ماسەلەن, قازىر كوپتەگەن ەلگە دارىگەرلەر جەتىسپەيدى. جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ ارقىلى وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە بولادى», دەيدى لۋند ۋنيۆەرسيتەتى دياگنوستيكالىق راديولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى كريستينا لانگ.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى 2020 جىلى الەم بويىنشا 2 ميلليون 300 مىڭ ايەلدەن ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن انىقتاعان. سودان بەرى 685 مىڭ ادام وسى اۋرۋدان قايتىس بولعان. وسىلايشا, جاساندى اقىل-پاراساتتىڭ مەديتسيناداعى ءرولى زور بولىپ تۇر.
ال ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى (national identity) تانىتۋعا قولدانىلىپ كەلەدى. قازىر جاساندى اقىل-پاراساتتى ۇتىمدى پايدالانىپ, ۇلتتىق ناقىشتارىمىزدى ناسيحاتتاپ جۇرگەن جاستار اراسىنان رەجيسسەر, ءوزىنىڭ «زامانداس» پودكاستى ارقىلى كوپشىلىككە جاس بۋىننىڭ جان دۇنيەسىن اشىپ كورسەتىپ جۇرگەن قانات بەيسەكەەۆ, پوەزيا مەن مۋزىكانى ۇشتاستىرىپ, زاماناۋي ادەبيەت پەن مۋزىكا باعىتىنا جاڭا كوركەمدىك لەپ بەرگەن, ۇلىبريتانيادا, گەرمانيادا, جاقىندا ەلوردادا كونتسەرتىن بەرگەن «Maqpalsher» – ماقپال جۇماباي, بىلەگىنىڭ كۇشىمەن عانا ەمەس, رۋحى, ويىمەن قازاق ەكەنىن, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ كىم ەكەنىن الەمگە تانىتىپ جۇرگەن گەننادي گولوۆكين, «Qazaq Republic» برەندىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ساكەن جولداس, وتاندىق جانە الەم ادەبيەتىنىڭ ۇلى تۋىندىلارىن قازاق تىلىندە شىعاراتىن «Qasym» باسپا ءۇيىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار – ەرلان ءاشىم مەن ارمان المەنبەت, جۇرتشىلىقتى قازاق الەمىنە عاشىق ەتىپ جۇرگەن دياس پەن ايگەرىم كامەريدانوۆتاردى, قازاق ميفولوگياسىنىڭ مامانى, اۋدارماشى, جازۋشى زيرا ناۋرىزبايدى اتاۋعا بولادى.
