كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
توتەنشە جاعدايلار مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ ناشارلىعى, ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, سالعىرتتىعى مۇنداي قاۋىپ-قاتەرلەرگە ءالى دە بولسا دايىن ەمەس ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەپ بەردى. وسى تۇرعىدا ءبىز ءورت ءسوندىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىنە ءۇڭىلىپ كورگەن ەدىك.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2022 جىلعى ەسەبىندە ورمان ورتتەرى قارقىندى جانە ءجيى بولىپ جاتقانى ءمالىم ەتىلگەن. وندا «جاھاندىق جىلىنۋ كۇشەيگەن سايىن تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋىمەن «ورمان ورتتەرىنىڭ قاۋپىن ازايتۋ قاجەتتىلىگى بۇرىنعىدان دا وتكىر بولىپ قالىپ وتىر» دەپ اتاپ وتىلگەن.
كانادادا جىل سايىن شامامەن 7 500 ورمان ءورتى تىركەلىپ, سالدارىنان 2,5 ملن گەكتاردان اسا ورمان ورتەنىپ كەتەدى ەكەن. بۇل – جاڭا شوتلانديانىڭ جارتىسىنا جۋىق اۋماق!.. كانادا عارىش اگەنتتىگىنىڭ بولجامىنشا, 2050 جىلعا قاراي بۇل مالىمەت ەكى ەسەگە ارتادى. بيىلدىڭ وزىندە ەلدىڭ البەرتا پروۆينتسياسىندا ورمان ءورتى بولىپ, 10 مىڭنان اسا شاقىرىم جەر جانىپ كەتتى. ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى دجوناتان ۋيلكينسون مۇنداي ءورت كانادا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعانىن ءمالىم ەتتى.
مۇنداي مىسالداردى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلتىرە بەرۋگە بولادى. سەمەيدەگى ءورت تە ءبىرىنشى رەت بولىپ تۇرعان جوق. 1990-جىلداردىڭ اياعىندا دالا ورتەنىپ, وندا دا ءورت قالاعا جاقىن كەلگەن ەكەن. 1996, 1997 جانە 1998 جىلدارى بەسقاراعايدا, سوسنوۆكادا ءىرى ورتتەر بولىپتى.
ارادا شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت وتسە دە, بۇل اپاتتان ءتيىستى قورىتىندى شىعارىلماعان, ەشتەڭە وزگەرمەگەن. ەكولوگتەردىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, ورتەنىپ كەتكەن 15 مىڭ گەكتار القاپقا ءالى كۇنگە اعاشتار قايتا ەگىلمەگەن. ورتتەن قورعاۋ قىزمەتىندە دە «باياعى جارتاس – سول جارتاس». ورمان شارۋاشىلىقتارىندا تەحنيكا سوڭعى رەت 2007 جىلى جاڭالانىپتى. كوپتەگەن قىزمەتشى, جۇمىسشىنىڭ جالاقىسى تومەن, ورمان جانە دالا ورتتەرىن ءسوندىرۋ بويىنشا قاجەتتى دايىندىقتارى جوق. ءورت ءسوندىرۋ قۇرال-جابدىقتارى جەتىسپەيدى, جانار-جاعارماي تاپشى. مۇنداي جاعدايدا ولاردان قانداي جوعارى كاسىپتىك دەڭگەيدى تالاپ ەتۋگە بولادى؟
ءورت ءسوندىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى دەگەندە, ەڭ الدىمەن, وسى ءمان-جايلاردى ايتۋىمىز كەرەك. وركەنيەت كوشىندە اتى وزعان ەلدەردىڭ بارىندە بۇل اتالعان ماسەلەلەر كۇن تارتىبىندە مۇلدە جوق. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا ساقاداي ساي, ۇنەمى جاڭارتىلىپ, جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. قىزمەتشىلەردىڭ جاعدايى جاقسى, الەۋمەتتىك ىنتالاندىرۋ شارالارى دۇرىس جولعا قويىلعان. كاسىپتىك دەڭگەيىن كوتەرۋ جونىندەگى كۋرستار ۇدايى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى.
تاعى ءبىر باستى ارتىقشىلىق – بارلىق دامىعان ەل ورمان جانە دالا ورتتەرىن باقىلاۋ, الدىن الۋ جۇمىستارىندا زاماناۋي تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن ىلكىمدى, ۇتىمدى قولدانادى. ايتالىق, جوعارىداعى ورتتەن قاتتى زارداپ شەگىپ وتىرعان «ۇيەڭكى جاپىراقتى» ەل سپۋتنيكتىڭ كومەگىن پايدالانادى. ەلدەگى SensaioTech’s اتتى ەگىندى باقىلاۋ جانە ءورت قاۋپىن باعالاۋ تەحنولوگيالىق كومپانياسى بۇل ماسەلەمەن تۇبەگەيلى شۇعىلدانۋدا. SensaioTech’s جۇمىسى ورماندار مەن فەرمالاردا ورنالاستىرىلاتىن جاساندى ينتەللەكتپەن جابدىقتالعان سەنسورلارعا نەگىزدەلگەن. سەنسورلار 14 ءتۇرلى تابيعات قۇبىلىستارىن, ونىڭ ىشىندە: توپىراق تەمپەراتۋراسىن, ىلعالدىلىق, تۇزدىلىق دەڭگەيلەرىن, زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردىڭ وشاقتارىن ءجىتى باقىلاپ وتىرادى. بۇل ءادىس ورمان ءورتىنىڭ تارالۋىن بولجاۋ جانە الدىن الۋ ءۇشىن ءجيى پايدالانىلادى.
عالىمدار بۇگىندە ءورتتىڭ باسقا فاكتورلارىن باقىلاي الاتىن 971 سپۋتنيك بار ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سانى 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا كوبەيگەن, ول كەزدە 192 بولعان.
Spire Global جانە OroraTech كومپانيالارى عارىشتان سپۋتنيك ارقىلى دالا ورتتەرىن باقىلاۋ ءۇشىن كانادانىڭ عارىش اگەنتتىگىمەن كەلىسىمگە كەلگەن. كەلىسىمشارت اگەنتتىكتىڭ جوسپارلانعان WildFireSat ميسسياسىنا العاشقى قادام بولىپ سانالاتىن ورمان ءورتىن باقىلاۋ سپۋتنيگىنە دايىندىق جۇمىستارىن قامتيدى. WildFireSat ماقساتى – كاناداداعى بارلىق ورمان ءورتىن كۇندەلىكتى عارىشتان باقىلاۋ. اگەنتتىكتىڭ مالىمدەۋىنشە, بولاشاق WildFireSat جۇيەسى دالا ورتىنەن بولىنەتىن ەنەرگيانى ولشەۋگە ارنالعان ينفراقىزىل سەنسورلارمەن جابدىقتالعان سپۋتنيكتەردەن تۇرادى, بۇل ءورتتىڭ قارقىندىلىعى مەن تارالۋ جىلدامدىعى سياقتى ورمان ورتتەرىنىڭ سيپاتتامالارىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ورمان ورتتەرىنەن كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارى تۋرالى ناقتىراق مالىمەت الۋعا بولادى.
ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتىندە «جاساندى ينتەللەكتىڭ» كومەگىن پايدالانىپ جاتقان ەلدەر دە بار. ماسەلەن, ماكەدونيا وسى ءادىستى قولدانادى ەكەن. ولار افينى ۇلتتىق وبسەرۆاتورياسى (NOA) ازىرلەگەن تاجىريبەگە سۇيەنىپ وتىر.
ەستونيالىق Milrem Robotics كومپانياسى كامەرالارمەن, سەنسورلارمەن جانە سۋ شاشاتىن تۇتىكتەرمەن جابدىقتالعان شىنجىر تاباندى Hydra ءورت ءسوندىرۋ روبوتىن جاساپ شىعارىپتى.
2020 جىلدان بەرى تۇركيادا ءورت شىعۋ ىقتيمالدىعى جوعارى اۋداندارداعى ورمانداردى قورعاۋ ءۇشىن ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى مەن تىكۇشاقتار كەڭىنەن قولدانىلا باستادى. دروندار جىلۋ كامەرالارىنىڭ كومەگىمەن ىستىق نۇكتەلەردى تەز انىقتاۋعا, قاۋىپ دەڭگەيىن باعالاۋعا جانە ورتتەن قۇتقارۋ قىزمەتىنە اۋماق كوورديناتتارىن بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇشقىشسىز ۇشاقتار تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى.
تابيعي ورتتەردى ەرتە انىقتاۋ جۇيەلەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قولعا الىنىپ جاتىر. ماسەلەن, «بۋراباي» ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا ەنگىزىلگەن سمارت-جۇيە ارقىلى بىلتىر ءورت وقيعاسى ايتارلىقتاي ازايىپتى. مۇنداي تاجىريبە باسقا دا تابيعي پاركتەر مەن قورىقتاردا قاراستىرىلۋدا. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, اتالعان انىقتاۋ جۇيەسى «بۋرابايمەن» قوسا «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىنىڭ 10 فيليالىنىڭ بىرەۋىندە عانا بار ەكەن.
جالپى, دامىعان ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتىندە الدىمەن وزىق تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنە جۇگىنەدى. سول ارقىلى ءتىلسىز جاۋدىڭ الدىن الۋ, ورىن العان جاعدايدا جىلدام اۋىزدىقتاۋ, زارداپتارىن قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى وتە وڭتايلى, ۇتىمدى جۇرگىزىلەدى. ءموبيلدى توپتاردىڭ شاپشاڭدىعى سونشالىق, ءورت دابىلى تۇسكەن سوڭ, اپات اۋماعىنا 10-15 مينۋتتا جەتىپ ۇلگەرەدى. نەگىزگى ەرەجە بويىنشا وقيعا ورنىنا جەتكەن ءورت سوندىرۋشىلەر ەڭ الدىمەن ادامداردى قۇتقارىپ, سودان كەيىن عانا ءورت ءسوندىرۋ جۇمىسىن باستاۋى كەرەك.
الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان ەلدەرىندەگى ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن زەردەلەۋ بارىسىندا بايقاعانىمىز, عىلىمي زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ءورت باستالعاننان 5-6 مينۋتتان كەيىن ادام ءولىمى ورىن الادى ەكەن. ەگەر قازاقستاندا ادام ءولىمى ءاربىر 36 ورتتە تىركەلسە, اقش-تا بۇل كورسەتكىش 10 ەسە از – 360 ورتتە 1 ادام ءولىمى, ۇلىبريتانيادا – 14 ەسە, فرانتسيادا – 27 ەسە از.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە مەملەكەتتىك ورتكە قارسى قورعانىس بارلىق ەلدى مەكەندى قامتىمايدى. سوندىقتان ەرىكتىلەرگە باسا نازار اۋدارىلادى. ءورتتىڭ الدىن الۋ, ءسوندىرۋ جانە اپاتتىق-قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تەك مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قاراپايىم, قامقور ازاماتتار دا تارتىلادى. ءورتتى سوندىرۋگە ەرىكتىلەردى تارتۋ مەملەكەتكە دە ءتيىمدى, ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن جانە ماقساتقا ساي. ەۋروپانىڭ, امەريكانىڭ كوپتەگەن ەلىندە, سونداي-اق ازيانىڭ بىرقاتار ەلىندە ەرىكتىلىك قاعيدالارى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ءورت سوندىرۋشىلەر بار. ءار ەلدە مەملەكەت پەن ءورت سوندىرۋشىلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءارتۇرلى. ولاردىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى, باسقارۋ جۇيەسى, قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋ فورمالارى ايماقتىق جانە ۇلتتىق فاكتورلارمەن جانە داستۇرلەرمەن انىقتالادى.
دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ ورتتەن قورعاۋ قىزمەتىن تالداۋ كورسەتكەندەي, ورتكە قارسى ەرىكتى قورعانىس سانى دا بىركەلكى ەمەس. كوپتەگەن ەلدە ەرىكتى ءورت سوندىرۋشىلەر سانى كاسىبي ءورت سوندىرۋشىلەر سانىنان (گەرمانيا) بىرنەشە ەسە كوپ. كەيبىر ەلدەردە (مىسالى, جاپونيا, سينگاپۋر) ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى تولىعىمەن دەرلىك ەرىكتىلەردەن تۇرادى.
الەم ەلدەرىنىڭ ەرىكتى ورتتەن قورعاۋ قىزمەتى شەشەتىن مىندەتتەر دە ارقيلى. فرانتسيا, حورۆاتيادا ەرىكتى قۇرىلىمدار وتە كەڭ اۋقىمدى جاعدايلاردا پايدالانىلادى. اقش-تا ەرىكتى ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى ءورتتى سوندىرۋگە جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرەدى.
شەتەلدەردە ەرىكتى ءورت سوندىرۋشىلەردى كاسىبي دايارلاۋعا دا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. گەرمانيادا كاسىپقويلار مەن ۆولونتەرلەرگە قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىندا ايىرماشىلىق جوق. ولاردىڭ بارلىعى ءورت ءسوندىرۋ مەكتەپتەرىندە بىردەي دايىندىقتان وتەدى. فرانتسيادا ەرىكتىلەردىڭ دايىندىق دەڭگەيى – كاسىبي ءورت سوندىرۋشىلەردىكىمەن دەڭگەيلەس. ەرىكتىنى دە, كاسىبي ءورت سوندىرۋشىلەردى دە وقىتۋ ءۇشىن 400 ساعاتتىق وقۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلگەن, مۇندا الدىمەن مەديتسينالىق, سپورتتىق جانە ارنايى تەستىلەۋ جۇرگىزىلەدى. بۇل ولاردى ساپالى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. يتاليادا ۆولونتەرلەردىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋى مەن دايىندىق دەڭگەيى كاسىبي ءورت سوندىرۋشىلەردىكىنەن سونشالىقتى ەرەكشەلەنبەيدى. حورۆاتياداعى ەرىكتىلەرگە جوعارى فيزيكالىق جانە پسيحولوگيالىق تالاپتار قويىلادى. وندا ولار جەرگىلىكتى جەردە ارنايى مەكتەپتەردە وقىتىلىپ, ەكى جىل سايىن اتتەستاتسيادان وتەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ەرىكتىلەر قوزعالىسى قاتتى قولعا الىنىپ, قاۋىرت دامىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى.
سايىپ كەلگەندە, ءورت ءسوندىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىنەن الار ۇلگى جەتىپ ارتىلادى. ەڭ باستىسى – ورتتەن قورعاۋ قىزمەتىن بارىنشا وزىق تەحنولوگيالارمەن, اقپاراتتاندىرۋ كوزدەرىمەن جاساقتاۋ, سالا كادرلارىنىڭ ءبىلىم-بىلىگى, قابىلەت-قارىمىن كاسىپتىك دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەت.
سەمەي ءورتى نايزاعاي جارقىلىنان تۇتاندى. دەگەنمەن ورمان, دالا ورتتەرىنىڭ 90%-عا جۋىعى ادامداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان بولادى. ءورت قاۋىپسىزدىگىن بۇزۋ – وت جاعۋ, قوقىستاردى ورتەۋ, ءشوپ-شالامعا وت قويۋ سالدارىنان, بولماشى ۇشقىننان شىققان ءورت مىڭداعان گەكتار جەرلەردى جالماپ, سونشاما جەرلەردى, عيمارات, تۇرعىن جايلاردى كۇلگە اينالدىرادى, تۇتاس ەلدى مەكەندەردى وراپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ماتەريالدىق شىعىن كەلتىرەدى. بۇل زاۋالعا قوعام بولىپ قارسى تۇرعاننان باسقا امال جوق.
