قايران, ءشامشى!..

بىردە راديوقابىلداعىشتان شىر­قالعان «باقىت قۇشاعىندا» ءانى قالىقتاپ بارىپ باسىلدى. ءشامشى اعا اڭگىمەنى ءارى قاراي جالعاستىردى. ءشامشىنىڭ ءوزىن كورمەك تۇگىلى, داۋىسىن ءوز قۇلاعىممەن العاش ەسىتۋىم. ول كەزدە الماتىداعى «قازاقتەلەفيلم» ستۋديا­سىندا تىرناقالدى تۋىندىلارىم «حاليمات تاعدىرى», «جوقشى», مۇستافا وزتۇرىك تۋرالى «بارىپ قايت, بالام, اۋىلعا!» فيلمدەرىن تەلەەكرانعا شىعارعان كەزىم. قايتسەم دە ءشامشى اعانى تاۋىپ الىپ, كينوعا تۇسىرسەم دەگەن وي ساناما ءدال سول كەزدە كەلگەنى راس.

مەن ءشامشى تۋرالى 1991 جى­لى,­ كوم­پو­زيتوردىڭ كوزى تىرىسىندە «قازاق­تە­لە­فيلم» ستۋدياسىندا «قايران, ءشامشى», 2010 جىلى كومپوزيتوردىڭ 80 جىلدىعى قار­­­سا­­ڭىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىن­دا تولىقمەتراجدى ء«شامشى», 2012 جىلى ء«شام­شى قالداياقوۆ» اتتى فيلمدەر ءتۇسىر­دىم. كەيىنگى تۇسىرىلگەن فيلمدەردە ءشامشى تۋرا­­لى تىڭ دەرەكتەردى بارىنشا قامتۋعا تى­­رىستىم.

ش.قالداياقوۆقا 60 جىلدىعىندا وتىرار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلدى. سول كەزدەگى اۋداندىق كەڭەستىڭ توراعاسى مۇحامەدقاسىم شاكىروۆتىڭ قولداۋىمەن اۋداندا 60 جىلدىعى تويلاندى. بىراق ەل ورتالىعى – الماتى ءۇنسىز قالدى... 1990 جىلى شاكەڭ ءوزىنىڭ قويىن كىتاپشاسىنا «مەن قوعامعا دا, ادامدارعا دا تاۋەلدى ەمەسپىن. مەن تەك قۇدايعا عانا تاۋەلدىمىن!» دەپ جازبا قالدىرىپتى. بۇل – ءشامشىنىڭ زامانعا كۇيلەمەگەنىن, زامانعا يلەنبەگەنىن, تاڭىردەن وزگەگە باس يمەگەن اسقاق رۋح يەسى ەكەنىن ۇقتىرسا كەرەك.

«1991 جىلدىڭ 25-26 قاڭتارىندا ءشام­شى­نىڭ مەرەيتويىن الماتىدا اتاپ ءوتۋ ءۇشىن كىرمەگەن ەسىگىمىز دە, تەسىگىمىز دە قالمادى. ءبارى قارسى بولدى. تالاي جەرگە ۇمىتپەن كىرىپ, دەل-سال بولىپ شىقتىق... ەڭ سوڭىندا جالىنىپ, جالبارىنعان بىزگە مادەنيەت مينيسترلىگىنەن قازفيلارمونيانىڭ شاعىن زالىندا ابىر-دابىر جاساماي, تىنىش وتكىزىڭدەر دەگەن نۇسقاۋ بەرىلدى. سالىمىز سۋعا كەتىپ, ەندى قايتتىك دەپ جۇرگەن ءبىز ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى توي ىسپەتتەس ەدى», دەگەن جازۋشى ورازبەك بودىقوۆتىڭ جازباسىنان كوپ دۇنيەنى اڭعارۋعا بولادى.

بۇل ءشامشى قالداياقوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە الماتىدا وتكەن ەڭ العاشقى ءارى ەڭ سوڭعى كون­تسەرتى بولدى. كونتسەرتكە سول كەزدەگى قالا اكىمى زامانبەك نۇرقادىلوۆتەن باسقا ءبىر دە ءبىر لاۋازىمدى تۇلعا بوي كورسەتپەدى, ەلە­مەدى, ەسكەرمەدى. قاڭتار ايىنداعى سول كون­تسەرت العاش رەت كينوعا تولىق ءتۇسىرىلىپ الىندى.

ءشامشىنى كورگەندە كىرپىشە جيىرىلا قالاتىن سول كەزدەردەگى كەيبىر لاۋازىمدى باسشىلار مىنا وقيعانى ەرىكسىز ەسىمە تۇسىرەدى.

1991 جىلى الماتى قالاسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى زامانبەك نۇرقادىلوۆ ۇلكەن ازاماتتىق تانىتىپ, قاتتى ناۋقاستانىپ اۋرۋحانادا جاتقان ءشامشى قالداياقوۆتىڭ حالىق ءارتىسى دەگەن قۇرمەتتى اتاقتى الۋى­نا سەپتىگىن تيگىزدى. بۇل اتاق بەرىلگەننەن كەيىن ءشامشى نەبارى 2 اي 10 كۇن ءومىر ءسۇرىپ, دۇنيەدەن ءوتتى. ون بەس جىلدان كەيىن – 2007 جىلى «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىنا اينالدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. 2023 جىلى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى.

1991 جىلى ءشامشى اعا تۋرالى ءفيلمنىڭ العاشقى كادرلارىن ءتۇسىردىم. بالا كەزىمنەن ءشامشى انىمەن ەرجەتكەن مەن ءۇشىن اعانىڭ وبرازىن دەرەكتى فيلم ارقىلى ءوزى سۇيگەن, ءوزىن سۇيگەن حالقىنا جەتكىزۋ ماقساتىم بولدى. «مۇڭداسارعا كىسى جوق, ءسوزدى ۇعارلىق» دەپ, اباي اتامىز ايتقانداي, بۇل دا بولسا ۇلى­ كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆتىڭ جارا­­لى جانىنا دەمەۋ بولار دەگەن ۇلكەن ءۇمىت ەدى.

فيلم ءشامشى اعانىڭ ادامي قاسيەتىن, بول­مىسىن تولىق قامتيتىن بولۋى كەرەك­ دەپ شەشتىم. كەرەكتى ماتەريالدار جيناماق بولىپ, ارحيۆتەردى اقتارۋ ءۇشىن كينوفوتو­ مۇرا­عاتىندا بولىپ, قانشا ىزدەسەم دە ءشامشى اعانىڭ بەينەسىن كينوحرونيكالاردان تابا المادىم. ۇلتتىق كىتاپحانادان 60-جىلداردىڭ باسىندا شىققان اندە­رى­نىڭ نوتالارىن عانا تاپتىم. باسقا ماردىم­دى­ اقپاراتتار بولماي شىقتى. بۇل مەنى تى­عىرىققا تىرەپ, ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەگەن وي مازالاي بەردى.

كينوستسەناري جازۋ ءۇشىن دە كوپ زەرتتەۋ كەرەك. شاكەڭ تۋرالى بىردەڭە بىلەدى-اۋ دەگەن ادامداردان سۇراستىرىپ ەدىم: «ەە, ءشامشى الماتىنى تاستاعالى قاشان. ونى جامبىل, شىمكەنت جاقتان ىزدە» دەگەن كەڭەسكە جولىقتىم. سولاي قينالىپ جۇر­گە­نىمدە, قۇداي بەرىپ, «لەنينشىل جاس», «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتتەرىندە جازۋشى-دراماتۋرگ ورازبەك بودىقوۆتىڭ ء«شامشى قالداياقوۆ تۋرالى جىر» دەگەن پوۆەسىنەن ۇزىندىلەر جاريالاندى, وزىمە كەرەكتى ءبىراز ماعلۇماتتاردى سول گازەتتەردەن الدىم.

1991 جىلى قاڭتار ايىندا ءشامشى اعا­مىز­دىڭ 60 جىلدىعى الماتىداعى كونتسەرت زا­لىندا ءوتتى دەدىك قوي, ەكى كۇن قاتارىنان بول­عان كونتسەرتكە حالىق كوپ كەلدى. سول جولى ءشامشى اعامەن كەزدەسۋدىڭ رەتى كەلە قويمادى. اينالاسىندا قاۋمالاعان قارا­پا­يىم حالىق كومپوزيتوردى الاقانىنا سالىپ, قوشەمەت كورسەتىپ ءجۇر ەكەن. بۇل جەر­دە اڭگىمەلەسۋدىڭ رەتى كەلمەس, كەيىن جەكە سويلەسەرمىز دەپ شەشتىم. الايدا مۇنىم­نىڭ­ قاتە ەكەنىن كەش ءتۇسىندىم, سەبەبى تاعى دا ءشامشى اعامىزدى تابا الماي قالدىم. ول كىسىمەن جۇزدەسكەنىمشە تامىلجىعان تامىز ايى دا كەلىپ جەتتى. شاكەڭ شىمكەنت قالاسىنان مەنىڭ ۇيىمە تەلەفون شالىپ, الداعى اپتادا الماتىعا كەلەتىنىن ەسكەرتتى. سۇحباتتاسىپ كورمەگەن ادامىممەن ىشتەي كەزدەسۋگە دايىندالىپ ءجۇردىم.

...ءشامشى اعا ايتقان ۋاقىتىندا كەلىپ, تەلەفون شالىپ, قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ عيماراتىندا بولاتىنىن ايتتى. سالىپ-ۇرىپ سوندا باردىم. اناداي جەردە باسىندا قازاقى ويۋلانعان تاقياسى بار ءشامشى اعامىز ءانشى زەينەپ قويشىباەۆامەن اڭگىمەلەسىپ تۇر. جۇرەكسىنگەنىمدى بىلدىرمەي جاقىن كەلدىم. مىنە, ءساتى ءتۇسىپ كوپتەن سويلەسە الماي جۇرگەن ءشامشى اعانىڭ جانىندا تۇرمىن. ورتا بويلى, قاراپايىم كيىنگەن. شىرايلى جۇزىندە اق قىراۋ شالعان مۇرتى وزىنە جاراسىپ تۇر.

– اسسالاۋماعالەيكۇم, اعا, ءسىزدى كينوعا تۇسىرەم دەپ, ابدەن مازاڭىزدى الىپ, ارتىڭىزدان قالماي جۇرگەن تىلەگەن احمەت دەگەن ءىنىڭىزبىن, – دەدىم. قۋانىشىمدا شەك جوق. سول جەردە بولاشاق ءفيلمنىڭ جوسپارىن اقىلداسىپ ۇلگەردىك. شاكەڭ: ء«بىر ايدىڭ شاماسىندا شىمكەنت جاققا بارىپ كەلەرمىن, سودان كەيىن جۇمىستى باستايىق», دەدى. ءبىز وسىلاي كەلىستىك.

كومپوزيتور قيىر شىعىستا ءتورت جىلداي اسكەري قىزمەتتە كوماندير بولعان ەكەن... كىم بىلەدى, ساحاليندە جۇرگەن كەزىندە الىستاعى وتىرار ەسىنە ءتۇسىپ, سارعايعان ساعىنىشىنان نەبىر اۋەندەر تۋعان شىعار...

فيلم شاكەڭنىڭ اسكەري قىزمەتتە بولعان جەرى – ساحالين ارالىنان باستالۋى كەرەك دەپ توپشىلادىم. بۇل ءبىر جاعىنان, 60-قا كەلگەن اعامىزدى 25 جاسىندا ءجۇرىپ وتكەن جەرلەرىن ارالاتىپ كوڭىل سەرگىتىپ قايتۋ ەدى.

2010 جىلى كومپوزيتور قالدىبەك قۇرمانالىنىڭ يدەياسىمەن, «قازاقفيلم» كينو­ستۋدياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەرمەك­ امانشاەۆتىڭ قولداۋىمەن تولىق­مەت­راج­دى ء«شامشى» اتتى كينو مەنىڭ رەجيس­سۋ­را­لىعىممەن جارىققا شىقتى. قالدىبەك شارق ۇرىپ ىزدەپ ءجۇرىپ اقتوبە قالاسىنان شاكەڭنىڭ ساحاليندە اسكەري قىزمەتتە بىرگە بول­عان دوسىن تاپتى. ول ءوز سۇحباتىندا اعى­نان جارىلا: ء«شامشى ماندوليندە تاماشا اندەر ورىندايتىن. اسپاپتى قيىر شىعىسقا وزىمەن بىرگە الىپ باردى. سونى­مەن­ قاتار وفيتسەرلەر كلۋبىندا ۆالس بيلە­­گەندە ايدىن كولدە قالىقتاپ جۇرگەن اققۋ ىسپەتتى سىڭارىن شىر اينالدىرىپ بىزدەردى تامساندىرىپ جىبەرەتىن» دەپ ەسكە العان-تىن.

سونىمەن ساحالينگە ۇشۋ ءۇشىن ءبىر اي بۇرىن بيلەت الۋ كەرەك ەكەن. ايتەۋىر بيلەت قولىمىزعا ءتۇستى. باعىت – الماتى-حاباروۆسك... ءبىز, ءتۇسىرۋ توبى ءشامشى اعانىڭ كەلۋىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ, دايىن وتىردىق.

شاكەڭنىڭ «كەلەمىن» دەگەن ۋاقىتى دا بولدى. بىراق ول كىسى كەلمەدى. «اپىر-اي, نە بولىپ قالدى ەكەن؟» دەگەن وي مازالاي بەردى, ۋادەسىنە بەرىك جان ەكەنىن, ءجۇرىس-تۇرىسىندا جيناقىلىق, ۇستامدىلىق بار ەكەنىن العاشقى كەزدەسۋلەردەن-اق اڭعارعانمىن. دەرەۋ شىمكەنتتەگى تۋىسىنا حابارلاستىم. ءمان-جايعا قانىقساق, شاكەڭ اياقاستىنان ناۋقاستانىپ قالىپتى, قازىر ارىس شيپاجايىندا ەمدەلىپ جاتىر ەكەن. نە ىستەرىمىزدى بىلمەي جۇرگەندە سول جاقتان اقىن دوسى سابىرحان اسانوۆ اعامىزدىڭ كەلە قالماسى بار ما... ء«شامشى اعانىڭ ءحالى وتە ناشار, قينالىپ جاتىر, كەشە ءشاۋىلدىر كولحوزىنداعى قارىنداسىنىڭ ۇيىنە اكەلدى», دەدى اقىن. سول كۇنگى «الماتى-شىمكەنت» جۇردەك پويىزىمەن وپەراتور امان ىسمايىلوۆ ەكەۋمىز اسىعا جولعا شىقتىق. ماقساتىم – قايتكەن كۇندە دە اۋىلعا بارىپ, اعانىڭ ءحالىن ءبىلۋ, ىڭعايى كەلسە كينوعا ءتۇسىرىپ الۋ ەدى. ءتۇنى بويى ۇيىقتاي السامشى. ويلار سان-ساققا جۇگىرەدى, وعان پويىزدىڭ دوڭگەلەكتەرىنىڭ تارسىلى قوسىلعانداي... تاڭ اتا كوزىم ءىلىنىپ كەتكەن ەكەن, ويانسام پويىز توقتاپ تۇر. شىمكەنتكە كەلىپپىز, تاكسي جالداپ, 150 شاقىرىم جەردەگى شاعىن اۋىلعا جەتكەنىمىزشە, ءتۇس اۋىپ قالعان ەدى. تىپ-تىنىش اۋىل كوشەسىمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. اركىمنەن سۇراستىرا كەلە, ءۇيدى دە تاپتىق. اساي-مۇسەيلەرىمىزدى كوتەرە-موتەرە اۋلاعا كىرىپ كەلسەك, قايران ءشامشى اعا ەسىك الدىندا ەكى يىنىنەن ارەڭ دەمالىپ, اۋلاداعى اعاش كولەڭكەسىندە وتىر ەكەن. كورمەگەنىمە ءبىر ايدىڭ ءجۇزى بولىپ قالعان ەدى, قاتتى جۇدەپ كەتكەنىن بىردەن بايقادىم. ساۋ ەتىپ توسىن كەلۋىمىز ءشامشى اعا ءۇشىن كۇتپەگەن جايت بولدى. ءۇش كۇن ورنىنان تۇرا الماي, قاتتى قينالىپ جاتقان شاكەڭ ءبىز كەلەردىڭ الدىندا عانا باسىن كوتەرىپ, ەسىن جيىپ وتىرعانى سول ەكەن. ايتسە دە, سىر بىلدىرمەي, ءبىراز اڭگىمە ايتىپ, بىزگە «قايىقتا», «بارىنەن دە سەن سۇلۋ», «مەنىڭ قازاقستانىم» اندەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن بايانداپ بەردى. ايتقاندارىنىڭ ءبارىن كينوتاسپاعا ءتۇسىرىپ الدىق, كينوكادرلار تۇگەلىمەن تەلەفيلمگە ەنگىزىلدى. باسىندا كوگىلدىر ەلتىرى تەرىسىنەن تىگىلگەن باس كيىمى, كوزىندە مۇڭ, ناۋقاستان, الدەبىرەۋلەردىڭ قياستىعىنان قاجىعان شاكەڭنىڭ قولىندا تەمەكى... اڭىز تۇلعانىڭ بۇل بەينەسى كورەرمەندەردىڭ ەسىندە شىعار دەپ ويلايمىن.

شاكەڭنىڭ اياقاستىنان ناۋقاستانىپ قالۋىنا بايلانىستى, تولىققاندى فيلم تۇسىرۋگە جاعداي كەلمەدى. كومپوزيتوردى اۋىل­دا جاتقان جەرىنەن الماتىعا الدىرىپ, ء«سوۆميننىڭ» اۋرۋحاناسىنا جاتقىزعان اقيىق اقىن مۇحتار شاحانوۆ اعامىز بولاتىن. ايتپەگەندە, تەك كوممۋنيست شەنەۋ­نىك­تەر ەمدەلەتىن اۋرۋحاناعا پارتياعا دا مۇشە ەمەس, ومىرىندە كومپارتياعا جاعىم­پازدانىپ ءبىر ءان جازباعان ءشامشى قالداياقوۆتى كىم جولاتا قويار دەيسىز...

ءفيلمدى مونتاجداۋ ۇستىندەمىن. ول كەزدە قازىرگىدەي ۆيدەو جوق, كينوپلەنكاعا تۇسىرەمىز, ونىڭ دا ءوز قيىنشىلىقتارى جەتەرلىك, كوپ ۋاقىتتى الادى. كۇندە جۇمىستان سوڭ شاكەڭە ءبىر سوقپاي كەتپەيمىن, جاڭا گازەتتەر اپارىپ, ءفيلمدى مونتاجداۋ بارىسىنان حاباردار ەتىپ تۇرامىن.

1991 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا كومپوزيتوردى اۋرۋحانادان ۇيىنە الىپ كەتۋگە كەلدىك. وتباسىنا بارىپ جۋىنىپ-شايى­نىپ, دەمالۋدى قالادى. سوڭعى ەكى ايدا قاتتى السىرەپ قالىپتى. ءتىپتى السىزدىكتەن ءوز اياعىمەن جۇرە دە الماي قالعان ەكەن. ءتۇسىرۋ توبىنىڭ سالدىرلاپ قالعان ەسكى «كۋبان» اۆتوبۋسىنا دەيىن كولياسكاعا وتىرعىزىپ جۇرگىزىپ كەلەم... ءشامشى اعادا ءۇن جوق. اۋىر وي ۇستىندە. ليفتىمەن ءۇشىنشى قاباتتان ءتۇسىپ كەلە جاتقاندا: «مىنە, وسىنداي كۇيگە تۇستىك, قاراعىم», دەپ اۋىر كۇرسىندى.

شاكەڭدى ۇيىنە الىپ كەلىپ وتباسىنىڭ ورتاسىندا كينوعا ءتۇسىرىپ الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ۇلدارى – ابىلقاسىمدى رويالدا, مۇحتاردى سكريپكادا ويناتىپ وتىرىپ, ءتۇسىرىپ الدىق. ەكەۋى دە مۋزىكانت, كونسەرۆاتوريا بىتىرگەن.

جاڭا جىلدىڭ الدىندا كومپوزيتورلار ءشامشى قالداياقوۆ پەن اسەت بەيسەۋوۆكە «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى» دەگەن اتاق بەرىلدى. مۇنى ءشامشى اعاعا ايتقانىمدا:

– راحمەت, ەلەپ-ەسكەرگەندەرىنە... – دەپ سەلقوس قانا ايتتى دا توسەگىنە جانتايىپ­ ۇزاق ۋاقىت ءۇن-ءتۇنسىز جاتىپ قالدى. سونىمەن ساعىندىرعان ساحالين دە, باسقا دا تۇسىرۋگە جوسپارلانعان ەپيزودتار سول ارمان كۇيىندە قالا بەردى... ءبىر كەزدەرى دىنمۇحامەد قوناەۆ­تىڭ ءشامشى اعاعا سىيعا بەرگەن ءۇش بولمەلى پاتەرىندە, ءشامشى تۋرالى ءفيلمنىڭ سوڭعى كادرلارى ءتۇسىرىلدى.

كومپوزيتوردىڭ ناۋقاسىنا بايلانىستى «ايتىلۋى كەرەك ەدى-اۋ» دەگەن كوپ دۇنيەنى ىسكە اسىرا المادىم. تەك ءىرى كولەمدە, ۇلكەن وي ۇستىندە تۇرعانىن تۇسىرگەنىمە شۇكىرشىلىك ەتتىم. سەزىمتال جۇرەكتى كورەرمەن بۇل كادرلارعا قاراپ وتىرىپ كەسەك تۇلعانىڭ بەت-جۇزىنەن, كوز جانارىنان ءوزى ءومىر سۇرگەن ۋاقىت تابىن سەزەر دەپ ويلايمىن.

1992 جىلدىڭ اقپان ايىندا كەزەكتى كينو ءتۇسىرۋ قامىمەن ءبىر اپتاعا جول ساپارعا شىقتىم. ءىسساپاردان الماتىعا كەلە جاتقان جولدا, پويىز ىشىندەگى راديودان ءشامشى قالداياقوۆتىڭ قايتىس بولعانىن حابارلادى. تۇسە سالا عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنا تارتتىم. حالىق كوپ جينالعان ەكەن, كەلگەندەر لەگى تولاسسىز. كوز الدىمنان ءوزىم كورگەن ءشامشى اعانىڭ بەينەسى ۇزىك-ۇزىك بولىپ ءوتىپ جاتتى. مەن قيالىمداعى اياۋلى اعامەن ءۇنسىز عانا قوشتاستىم.

استانا. ءزاۋلىم سارايدا كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا جانە قۇرمەتىنە ارنالعان ۇلكەن كونتسەرت ءوتىپ جاتىر. كونتسەرت زالىنا ورناتىلعان كو­گ­­­ىلدىر ەكراندا ءوزىم ءتۇسىرىپ العان اعا­مىز­دىڭ­ بەينەسى كورسەتىلدى. باسىندا كوك ەلتىرى, قارا­پايىم كوستيۋمى, ويلانا تارتقان ءتۇتىندى تەمەكىسى, ءوزىنىڭ قوڭىر داۋىسىمەن جۇرەگىن جارىپ شىققان اندەرىنىڭ تاريحى تۋرالى ايتقان اڭگىمەسى...

«ۆالس كورولى», ء«ان پاديشاسى» اتانعان ءشامشى قالداياقوۆ تۋعان حالقىنان ءوز باعا­سىن الدى. كومپوزيتوردىڭ جان تەربەيتىن سازدى اندەرى قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرىندە شىرقالا بەرەدى.

تىلەگەن احمەت,

رەجيسسەر