قۋاناي حازىرەت – جىمپيتى وڭىرىندە مەشىت-مەدرەسە ۇستاپ, حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن تاريحي تۇلعا. باتىس الاشوردا ۇكىمەتىندەگى قۋاناي حازىرەتتىڭ ورنى مەن ىقپالى تۋرالى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا, حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «اق جايىق» تريلوگياسىندا سۋرەتتەلىپ جازىلعان. سانالى ءومىرىن رۋحانيات جولىنا, ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان قۋاناي حازىرەتتىڭ كەڭەس بيلىگىنەن كورمەگەنى دە جوق – سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنداعى رەپرەسسيانىڭ بارلىق تولقىنىن باسىنان وتكەردى. سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلدى, بىرنەشە مارتە سوتتالدى, كانپەسكەگە ءتۇستى, جەر اۋدارىلدى, ەڭ سوڭىندا – 1937 جىلى «حالىق جاۋى» اتانىپ, بالاسىمەن بىرگە اتىلىپ كەتتى...
مىنە, وسى تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمىن حالىق جادىندا قالدىرۋ ءۇشىن سوڭعى كەزدە بىرقاتار ءىس-شارا قولعا الىندى. حازىرەتتىڭ ءومىر جولى, قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى زەرتتەلۋ ۇستىندە. ال ەڭبەك ارداگەرى, جىمپيتىلىق مۇرات ءحابيبۋلليننىڭ باستاماسىمەن جىمپيتى اۋىلىنداعى الاش اللەياسىندا قۋاناي حازىرەت قوسداۋلەت ۇلىنا ارناپ ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. بيىكتىگى 2,5 مەترلىك تۇعىرعا بەكىتىلگەن تاقتادا قۋاناي حازىرەتتىڭ 1863 جىلى جىمپيتى ۋەزى قوسوبا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنى, ءدىني ءبىلىمىن ورال مەشىتىندە قاپاروۆتان العانى, جىمپيتىداعى باتىس الاش ۇكىمەتىنىڭ رۋحاني جەتەكشىسى, رەسەي ورتالىق ءدىني باسقارماسىنىڭ مۇشەسى, باتىس ءوڭىردىڭ ءمۇحتاسيبى بولعانى, 1923, 1926 جىلدارى بۇكىلرەسەيلىك ءدىني سەزدەرگە دەلەگات بولعانى, كەيىن كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك ب ۇلىكشىل ۇيىم باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايىپتالىپ, 1937 جىلى جەلتوقسان ايىندا ورال قالاسىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى جازىلعان.
– قۋاناي حازىرەتتىڭ ءوزى دە, ۇرپاقتارى دا كەڭەس كەزىندە قاتتى قۋدالاندى. اتامىزدان ەش دەرەك, جادىگەر, مۇرا قالمادى. دەگەنمەن اتالاس اعايىندارى باس قوسىپ, وسىنداي ءىس اتقاردىق. وسى بەلگىنى ورناتۋ ءۇشىن رەسمي رۇقسات الۋ, ءماتىنىن دايىنداۋ, ەسكەرتكىشتىڭ بارلىق شىعىنى وسى اعايىننىڭ كومەگىمەن اتقارىلدى, – دەيدى مۇرات حابيبۋللين.
ايتا كەتەيىك, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باتىس بولىمشەسى 1918 جىلدان 1920 جىلدىڭ باسىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن. جىمپيتى اۋىلىندا كۇنباتىس الاشوردانىڭ باس كەڭسەسى بولعان عيمارات ساقتالعان, ول جەردە مۋزەي قىزمەت كورسەتەدى. ال اۋدان ورتالىعىنداعى ورتالىق ساياباقتا الاش اللەياسى بار. ول جەردە ءاليحان بوكەيحان, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, بەركىنعالي اتشىباەۆ, يسا قاشقىنباەۆ, ءۋاليتحان تاناشەۆ سەكىلدى الاش ارىستارىنىڭ ءبيۋستى ورناتىلعان.
