سول چەحوۆ ايتقان قىسقالىق كونتسەپتسياسىن اۆتور دا ءوز شىعارماشىلىعىمەن ۇندەستىرە ءبىلدى. سوزىمىزگە دالەل – ەربولات ابىكەن ۇلىنىڭ سوڭعى شىققان «جەلتوقسان ىزعارى» اتتى جيناعى بولىپ وتىر.
پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا كىتاپتى قولعا العاندا سۇراۋلى ويعا باتاسىڭ: تالانتتىڭ ولشەمى قالىڭدىعى ءبىر قارىس جيناق بولماۋشى ما ەدى؟! ول كەزدە كىتاپ مازمۇنىنداعى ون سەگىز اڭگىمەنىڭ اتىمەن عانا تانىس ەدىك. كەيىن بىلدىك: جيناقتا كوڭىل پەرنەسىنىڭ قىلىن شەرتىپ, بىردەن جۇرەككە بارىپ قوناقتايتىن ورامدى وي بار ەكەن. قاۋزاعان تاقىرىبى جەتى اتان تۇيەگە جۇك بولادى. اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق اۋديتورياسى – قالا. قالا قازاعىنىڭ پسيحولوگياسىن كەيىپكەر بەينەسىنە بوياماسىز بەرەدى. مۇنى «كوتەۋ» اڭگىمەسىندەگى الماس, «كىشى عىلىمي قىزمەتكەردەگى» دەرتتىبەك, «دامبال» شىعارماسىنداعى جىرتىڭگۇل, «يت» اڭگىمەسىندەگى عابيت وبرازىنان انىق بايقايمىز. تاقىرىپ اياسى قازىرگى قوعامنىڭ كۇرمەۋلى ماسەلەلەرىمەن ۇشتاسىپ جاتىر: قالاداعى قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, جۇمىسسىزدىق, قازاقى ساياسات, پاراقورلىق جانە ەر مەن ايەلدىڭ زاماناۋي كەلبەتى. جانر تاڭداۋ جاعىنان دا قاتەلەسپەگەن – الەۋمەتتىك ساتيرا. زامان شىندىعىنىڭ سۋرەتىن سوزبەن سالۋدا يۋمور, ساركازم مەن يرونيانى نەگىزگى اۆتورلىق ءادىس ەتىپ العانداي. «كادىمگى ەت پەن تەرىدەن جارالعان مينيستر. ادامنان اۋمايدى» دەيدى اتى-شۋلى «مينيستر» اڭگىمەسىندە. وقىرماندى جاي عانا ءبىر جىميتىپ, ماقتامەن باۋىزداپ وتىر. كەيىپتەۋى, ءسوز قولدانىسى, ايشىقتى تىركەستەرى وزگەشە. اسىرەسە «ەڭ سوڭعى شىلىمىن» پاراقتاعاندا ەرىكسىز كۋا بولاسىڭ: «جالاڭاش اسپاننىڭ شاقىلداعان جالعىز كوزىن قىزىل پەردە بۇركەۋگە جاقىن». «ۇستىندە كۇن شاتىر». وقيعانى بايانداۋ تاسىلىنە قاراساق, اۆتور بويىنان تەوريالىق داعدىنىڭ ءسال-ءپال سارقىنشاعىن بايقايمىز. بۇل شەشىمىمىزگە اڭگىمەلەرىندەگى كوركەمدەگىش قۇرالدارى دالەل: سونىڭ ىشىندە دەتال (دامبال, يت), جالعىزدىق, جاتسىنۋ, قارسىلىق («جەلتوقسان ىزعارىنداعى» ازات بەينەسى), كونفليكت, اڭگىمە ىشىندەگى اڭگىمە كوپ كەزدەسەدى. وسى رەتتە سىنشىلاردىڭ قازىرگى تولقىن جايىندا «جازۋشىلاردىڭ جاستانىپ وقيتىن دۇنيە جازا الماي جۇرگەنى تەوريالىق ءبىلىمىنىڭ جوقتىعىنان بولار» دەگەن ەكىۇداي پىكىرىن ەسكەرسەك, مىنا كىتاپتىڭ جازۋشىسىنا ءىشىمىز جىلىعانداي. القيسسا... «جەلتوقسان ىزعارى» اڭگىمەسىنەن ايشىقتى (ورنامەنتالدى) پروزانىڭ كەي ەلەمەنتتەرىن جولىقتىرعانداي بولدىق: «بۇل تۇندە جاعىلعان ءاربىر شىراق ءبىز ءۇشىن ەدى. بۇل تۇندە ايتىلعان ءاربىر ءان, جايناعان ءار جۇلدىز ءبىز ءۇشىن ەدى. سوعىلعان شاپالاق, الەمنىڭ شاتتىعى بۇل ءتۇنى ءبىز ءۇشىن ەدى». قالامگەر شىعارما بارىسىندا سانداردى ءدال ءارى ءجيى قولدانادى. سيۋجەت ويناتاتىنىن دا بايقادىق. ماسەلەن, «دامبال» اڭگىمەسىندە دەتال («قىزىل دامبال») ارقىلى سيۋجەت ويناتىپ, بۇقارالىق اقپارات وكىلدەرىنىڭ قازىرگى احۋالى مەن وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق قىلعان قازاق پسيحولوگياسىن كورسەتەدى. وسى شىعارمادا اسىرەلەۋ كوركەمدەگىش قۇرالى ءساتتى قولدانىلعان. «ال كۇيەۋى: ۇرىنى بار عوي جەرگە كىرسە شاشىنان سۋىرىپ الام, كوككە شىقسا سيراعىنان تارتىپ تۇسىرەم. توزاققا كىرسە دە, تاۋىپ الام. سوسىن تەرىسىن سىپىرىپ, تۇزدى سۋعا شومىلدىرىپ, قاپتاعان حالىقتىڭ الدىندا, شىڭعىرعان ق ۇلىنداي شيپاقتاتام». ناق ءبىر باتىرلار جىرىنا ەنىپ كەتكەندەي كۇي كەشەسىڭ. اتالعان شىعارما جەلىسى اسقان اسىرەلەۋگە قۇرىلسا دا كوكەيىمىزدە «بولاشاقتى بولجاعان اڭگىمە» دەگەن سۇمدىق وي قالدىردى. ال «يت» اڭگىمەسى پسيحولوگيالىق پارالەليزمنىڭ ەرەكشە كورىنىسىنە يە. ءبىز مۇنى ۇشتىك تۇلعاسىندا بىلاي تارقاتتىق: ءسابيتتىڭ اناسىنىڭ كوزىنىڭ كورمەۋى مەن ءيتتىڭ كورمەيتىن كوزى جانە اۆتور جاسىرعان شتريح پولكوۆنيك عابيتتىڭ كوزىنە شەل تولىپ, مەيىرىم اتاۋلىنى كورمەي قالۋى.
اۆتوردىڭ ءوز ءستيلى بار: كەيىپكەر ەسىمىن شىعارما ورتاسىندا نە ديالوگ اراسىندا بەرەدى. اڭگىمەلەرىنىڭ كوبى مونولوگ پەن ديالوگتان تۇرادى. «ەلۋ تەڭگەدەگى» اعاسىنىڭ ىنىلەرى جايلى ايتقان مىنا ءبىر مونولوگى قازىرگى قوعامنىڭ قوڭىراۋىن سوققانداي: «وزدەرى ۇلتتى شەكسىز سۇيەدى. ايتاتىن اڭگىمەلەرىنىڭ بارلىعى ۇلتتىڭ تاعدىرى, ىستەيتىن ىستەرىنىڭ بارلىعى ۇلتتىڭ قامى. وندايلار – مىنا قوعامنىڭ جاۋى عوي! ۇلتسىزدانعاندارىن اكەلۋ كەرەك ەدى. قۇلقىننان باسقانى ويلامايتىندارىن اكەلۋ كەرەك ەدى. وھ, ولار بايتىن ەدى. وسەتىن ەدى». قالامگەر وسى اڭگىمەسىندە قالا مەن اۋىلدىڭ رۋحاني ايىرماشىلىعىن ءدوپ باسىپ, وقىرمانعا قانىن تامىزا جەتكىزەدى. كەشەگى ورالحان بوكەي مەن تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىندا كەزدەسەتىن «ايقاي» سارىنىن قولىمىزداعى اڭگىمەلەر جيناعىنان كەزىكتىردىك. «جەلتوقسان ىزعارىنداعى» باس كەيىپكەردىڭ (ازاتتىڭ) كۇللى قازاققا ارناپ ايتقان ءسوزى اۆتوردىڭ ايقايى عانا ەمەس, ناق قازىرگى ۋلانعان قوعامنىڭ جانايقايى ىسپەتتى: «اشتىق دەپ اتامدى اكەتتىڭدەر. سوعىس دەپ اكەمدى اكەتتىڭدەر! ول از بولعانداي «جەلتوقسان» دەپ ايەلىمدى اكەتتىڭدەر. مەنى مۇگەدەك ەتتىڭدەر! ءيتتىڭ بالالارى دەپ بار داۋىسىمەن ايعاي سالدى».
ءيا, اۆتور قىسقا جازادى. وقيعا جەلىسى دە وقىرماندى جالىعۋعا جەتكىزبەيدى. ءبىر وقىرلىق. ءتورتبۇرىشتى فيگۋرانى الار بولساق, جازۋشى سونىڭ تەك ءبىر جاعىن عانا اڭگىمەلەيدى. مىسالى, «كىشى عىلىمي قىزمەتكەر» اڭگىمەسىندە قاراپايىم قازاق وبرازىن سونشالىقتى كونبىس كورسەتكەن. وقىرمانعا اسەرلى بولۋى ءۇشىن اسىرەلەۋدىڭ بەلگىلەرىن پايدالانعان. ال «اقىن» شىعارماسىنداعى جەر داۋىنا بايلانىستى ءبىر ۇزىك ويدىڭ ۇشىعىن مۇحتار ماعاۋيننىڭ «ۇلتارالىق جانجالىنان» دا بايقايمىز. كەيىپكەر كەلبەتىنە كەلەر بولساق, «كۇيەۋىنەن قورىقپايتىن ايەلدەگى» جاڭبىرباي مەن «دامبال» اڭگىمەسىندەگى شاكرابوشي وبرازىنىڭ ۇقساس ەكەنى اڭدالادى. ال وقيعالاردىڭ اۋرۋحانادا ءوتۋى نە اۋرۋعا قاتىستى ياكي اۆتوبۋستا ورىن الۋى اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىندا ءجيى قايتالانادى. كەيىپكەرلەرى تىم اقىماق, تىم قاراپايىم. ليريكالىق كەيىپكەرى كوپ, ءىرى كەيىپكەرى جوق. ءبىر اڭگىمەنىڭ جۇگىن ەكى-ءۇش كەيىپكەر اۋىرسىنباي-اق الىپ شىعادى. كەيىپكەرگە ەسىم قويۋدا شەبەرلىك, نە ءبىر استارلى فيلوسوفيا جوق. ء«بىزدىڭ گەرويىمىز» دەپ ەش قيىندىقسىز اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ كەتە بەرەدى. نەمەسە «تويحانادان ەكەۋ شىقتى. ەكەۋ دەگەنىم ەربەڭدەگەن ەكى ءتىرى ادام» دەپ, جازۋ مانەرى مەن قالىبىن ساقتاي وتىرىپ باياندايدى. جاي سىلدىر بايانداۋ ەمەس, كەيىپتەپ, وبرازدى بايانداۋ. بۇل دا ءبىر شەبەرلىك بولار دەپ تۇيدىك. كىتاپتىڭ القيسساسى «قاسىرەت» اڭگىمەسىنە قاتىستى جىلت ەتكەن ويىمىزدى جاسىرا المادىق. قازاق ايەلىنىڭ شاراسىزدىعىن كورسەتكەن وقيعا سوڭى مەزگىلسىز اياقتالعانداي.
ايتا كەتەيىك, بۇل اۆتور بۇگىندە جازۋدان جىراق. جەكە كاسىپكەرلىككە كەتىپ, جازۋ ۇستەلىنە وتىرماعانىنا كوپ بولدى. تەرەڭدەپ قاراساق, مۇنىڭ ءوزى تراگەديا. قوعامداعى ادەبيەتتىڭ احۋالى, دەڭگەيى, باعاسى قانداي ەكەنى سانامىزدى ءتۇپسىز شىڭىراۋعا سۇيرەيدى. دەگەنمەن قايدا جۇرسە دە سۋرەتكەردىڭ جانى, كوزى جازۋشى ەمەس پە – ەربولات ابىكەن ۇلى دا ءومىردىڭ ءتۇرلى قيىرلارىنان كەيىپكەر ىزدەپ جۇرگەن بولار.
