تاياۋدا «Amanat» پارتياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن استانادا العاش رەت ءار دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتكەنى ءمالىم. كەلەلى كەڭەستىڭ ءمانىسى ءتىپتى اۋداندىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتاردىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ, سايلاۋشىلارمەن بايلانىس ورناتۋ, ۋادەلەردى ورىنداۋ سياقتى جۇمىستار بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن تالقىلاندى. ايتپەسە, بۇرىن سايلاۋ الدىندا الاشاپقىن بولىپ, كەيىن اۋىلعا ات ءىزىن سالمايتىندار دا بولعان. تۇرعىندارعا توبە كورسەتپەيتىن اكىمدەر دە بار. ماسەلەسىن شەشەتىن, شاعىمىن تىڭدايتىن نە اكىم, نە دەپۋتاتىن تاپپاعان سوڭ, حالىق كوشەگە, الەۋمەتتىك جەلىگە, ءتىپتى حالىقارالىق ۇيىمدارعا شىعىپ كەتتى. زامان وزگەردى, وزگەرگەندى كوز كورىپ جاتىر. فورۋمنىڭ ماقساتى پرەزيدەنت ايتقانداي حالىققا ادال قىزمەت ەتىپ, ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋعا كۇش سالۋ ەدى.
تۇركىستان – ەلىمىزدىڭ ءىرى وبلىستارىنىڭ ءبىرى. جەر كولەمى جونىنەن ساي كەلمەسە دە, تۇرعىندار سانى جاعىنان اسىپ تۇسەدى. «كوپتىڭ ۋايىمى – كوپ, ازدىڭ ۋايىمى – از» دەگەندەي, بۇقارانىڭ سانى ارتقان سايىن وزەكتى ماسەلەلەرى دە كوبەيىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە ءارىسى 50-60, بەرىسى 30 جىلدان بەرى توزىعى جەتكەن, جاڭالاۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر دە جەتىپ ارتىلادى. الەۋمەتكە كەرەگى – مەكتەپ, اۋرۋحانا, ەمحانا, جول, گاز, سۋ, جارىق, جۇمىس ورنى. سايلاۋ الدىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ, بازىناسىن تىڭدادىق. اينالاسى 3 ايدا ۇكىمەتكە وننان اسا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. اۋىز تولتىرىپ ايتارلىعى – مەكتەپ, اۋىز سۋ, گاز ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىمىن تاپقانى.
وبلىستاعى 125 اۋىل حالقى تىرشىلىك ءنارىن ساتىپ السا, وزگەسىندە يودى, تۇزى شامادان تىس, ودان قالسا قۇرتتاپ كەتكەن سۋدى ىشۋگە ءماجبۇر. قۇبىر جۇرگىزىلسە دە, سۋ جەتكىزىلمەگەندەرى تاعى بار. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر ورداباسى, وتىرار, جەتىساي, كەلەس, قازىعۇرت, ماقتاارال, سوزاق, تۇلكىباس, شاردارا, سايرام, تولە بي, ساۋران اۋداندارى مەن ارىس, تۇركىستان, كەنتاۋ قالالارىندا بەلەڭ العان. قۇرىلىس الدەقاشان اياقتالسا دا, پايدالانۋعا بەرىلمەگەن. بۇعان سۋ كوزدەرىن بارلاۋ مەن جوبالىق-سمەتالىق قۇنىنىڭ دۇرىس جاسالماۋى, مەردىگەرلەردىڭ ون ەكىدە ءبىر سايمانىنىڭ تۇگەل بولماۋى, نىساندى ەكسپلۋاتاتسياعا قابىلداۋ كەزىندە جاۋاپتى ءبولىم باسشىلارىنىڭ كەمشىلىكتەرگە كوز جۇما قاراۋى سياقتى فاكتورلار بىردەن-ءبىر سەبەپ. سالعىرتتىقتىڭ سالدارىنان وپىق جەيتىن حالىق. سۋدىڭ ساپاسىزدىعىنان نەشە ءتۇرلى اۋرۋلار اسقىنىپ كەتكەن. سول سياقتى ارىستاعى جيدەلى, مونتايتاس, دەرمەنە اۋىلدىق وكرۋگتەرىندەگى سۋ قۇبىرلارى دا, 3-ك-1 كانالى دا, قالانىڭ ورتالىق جىلۋ قازاندىعى دا كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى.
ۇكىمەت 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان ارنايى باعدارلاما اياسىندا تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى 113 ەلدى مەكەندى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ, 204 اۋىلدا توزىعى جەتكەن سۋ قۇبىرلارىن جاڭالايتىنىن جەتكىزدى.
جاز ماۋسىمىندا تۋىندايتىن تاعى ءبىر پروبلەما – اعىن سۋ. وڭتۇستىكتە جىل سايىن ميلليون گەكتاردىڭ اينالاسىندا ەگىن سالىنادى. ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى سۋارمالى, 30 پايىزى جەتىساي, ماقتاارال اۋداندارىنا تيەسىلى. دەسە دە اعىن سۋ تاپشىلىعى الا جازداي تيتىقتاپ شىعادى. جىلىجايى كوپ سارىاعاشتا دا وسىنداي جاعداي. وزبەكستاننان سىرداريا وزەنى ارقىلى ەگىس القاپتارىنا تارايتىن «دوستىق» ترانسشەكارالىق ماگيسترالدى كانالىندا مەحانيكالىق تازارتۋ جۇرگىزۋ كەرەك. وسىنىڭ كەسىرىنەن سۋ كولەمى 3 ەسە ازايىپ كەتكەن. سۋ قۇمعا ءسىڭىپ كەتپەسىن دەپ وڭىردەگى ماگيسترالدى كانالدار مەن سۋ قويمالارىن جوندەپ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى اۆتوماتتاندىرۋ, سۋارمالى جەرلەرگە مەليوراتيۆتىك مونيتورينگتى كۇشەيتۋ, اعىن سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ۇكىمەتكە ۇسىنىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىن گازداندىرۋدىڭ 2015-2030 جىلدارعا ارنالعان باس سحەماسى بەكىتىلگەنى بەلگىلى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە 11 ميلليون 600 مىڭداي ابونەنت گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ال تۇركىستاندا 368 اۋىل ازاماتى كوگىلدىر وتىنعا جارىماي كەلەدى. وبلىستى تۇگەل تابيعي گازبەن قامتۋعا 75 ملرد 200 ملن تەڭگە قاجەت ەكەنىن دە ۇكىمەتكە جەتكىزدىك. سونداي-اق 2022 جىلى گازداندىرۋ بويىنشا 584 ملن تەڭگە قارالىپ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بايقاۋى وتكىزىلگەنىمەن, بيىل بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە قارجىلاندىرۋ بەلگىسىز سەبەپتەرمەن قىسقارتىلعان ارىس قالاسىنا قاراستى بايىرقۇم, كوكجيدە, جيدەلى, اققالا ەلدى مەكەندەرىندەگى جاعدايدى دا كوتەردىك.
تۇركىستاندا جىل سايىن 40 مىڭداي نارەستە دۇنيە ەسىگىن اشادى. بۇل جاڭا وقۋ جىلىندا 40 مىڭ بالا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايدى دەگەن ءسوز. وسىدان-اق ءبىلىم وشاقتارىنىڭ قاجەتتىلىگىن بايقايمىز. وڭىردەگى مەكتەپ ماسەلەسىن شەشۋ بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سوڭ, بۇل ماقساتقا ۇلتتىق قور مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 344 ملرد 600 ملن تەڭگە ءبولىندى. بۇيىرسا, 2024-2025 جىلدارى 63 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى. قارجىنىڭ ماقساتتى ءارى ءتيىمدى جۇمسالۋى مەن مەكتەپتەردىڭ دەر كەزىندە پايدالانۋعا بەرىلۋىن قاداعالاۋدا ۇستايمىز. مۇنداي قاراجاتتىڭ بىردەن ءبولىنۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭالىق. وسىنىڭ ارقاسىندا وبلىستا مەكتەپ سالۋ ءىسى باستالدى. ازىرگە اۋىل اراسىندا قاتىناپ وقيتىن وقۋشىلاردى تاسىمالداۋ ءۇشىن ارنايى اۆتوبۋستار اۋداندارعا ۇلەستىرىلدى.
ادام كوبەيگەن سايىن ءاربىر اۋىلدا امبۋلاتوريالىق پۋنكت اشىپ, جالپى تاجىريبەلى دارىگەرلەردى تارتىپ, جەدەل جاردەم كولىگىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ جاتىر. ويتكەنى جۇكتى ايەلدەر مەن اۋىر سىرقاتتانعان ناۋقاستاردى اۋدان ورتالىعى تۇرماق, اۋىلدىق وكرۋگكە جەتكىزۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ جاتقان جەرلەر جەتەرلىك. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا ايتىلعان ساپاسىز اۋىز سۋ تۇتىناتىن اۋىلداردا ىشەك, باۋىر, بۇيرەك اۋرۋلارى اسقىنىپ, كوپسالالىق اۋرۋحانا سالۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. مىسالى, شاردارالىقتار سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن شاردارا سۋ قويماسىنىڭ سۋىن ءىشىپ وتىر. 60 مىڭنان استام تۇرعىنى بار ارىستا ءبىر مەزگىلدە 500 ناۋقاس قابىلدايتىن ەمحانا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسىنا قاجەتتى 3,2 ملرد تەڭگە دە بولىنەتىن بولدى. بۇل جونىندەگى دەپۋتاتتىق ساۋالعا قارجى مينيسترلىگى 2024-2026 جىلدارعا باعىتتالعان ليميتتەر نەگىزىندە قارجىلاندىرىلاتىنىن حابارلادى.
ينفلياتسيا مەن دەۆالۆاتسيانىڭ سالقىنى تيمەگەن سالا قالماعان شىعار. اسىرەسە ساۋدا-ساتتىق, وندىرىسپەن اينالىساتىنداردىڭ سان سوعىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. تەڭگەنىڭ قۇلدىراپ, دوللاردىڭ ءوسۋى ۆاليۋتا الىپساتارلارىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلگەنىمەن بىلايعى جۇرتتى تيتىقتاتىپ جىبەردى. ولاردىڭ قاتارىندا تەك تۇرمىسى تومەن بۇقارا, جۇمىسسىزدار ەمەس ءىرىلى-ۇساقتى بيزنەس وكىلدەرى دە بار. مىسالى ماقتاشىلار شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتتى. جىلدا ەگىن مەن جيىن-تەرىم ناۋقانىندا جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ شارىقتاپ شىعا كەلەتىنىنە ءبارى نارازى. ءدال وسى ۋاقىتتا زاۋىتتار دا قولدان تاپشىلىق جاساپ, مونوپوليستەردىڭ ويىنا كەلگەنىن ىستەيتىنىن ايتىپ, ۇلارداي شۋلايتىن ءبىر جۇرت. بىلتىر ماقتاشىلار دا, جىلىجاي وسىرۋشىلەر دە بانكروت بولدى. ءبىرىن باعا قىسسا, ءبىرىن قىستىڭ قىتىمىر ايازى قىستى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى پالەنباي جىلدان بەرى ماقتا سورتىنىڭ ساپاسىزدىعىن سىلتاۋراتۋدان جاڭىلماي كەلەدى. بىزگە بەرگەن جاۋاپتارىندا دا العا تارتقان جەلەۋدىڭ ءبىرى وسى. كەڭىنەن تارقاتساق, تۇركىستان وبلىسىنداعى جالپى ەگىس القابىنىڭ 70 پايىزىن ماقتا شارۋاشىلىعى قۇرايدى. سول سەبەپتى تۇستىكتى «اق التىننىڭ» وتانى سانايدى. الايدا ءبىزدىڭ ولكەدە ءجىپ ءيىرىپ, ماتا توقيتىن, كيىم تىگەتىن ءىرى ءوندىرىس جوق. ماقتا وسىرىلەتىن اۋماقتا 1 ميلليوننان اسا ادام ءومىر سۇرەدى. ولاردىڭ كوبى وسى شارۋاشىلىقپەن كۇن كورەدى. كەيىنگى جىلدارى ونىمگە سۇرانىستىڭ ازايۋى باعانىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتى. ءسويتىپ, وتكەن جىلى بۇل سالا قۇلدىراپ, سونىڭ سالدارىنان ماقتا ساپاسى دا تومەندەپ كەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تۇرىكتىڭ قىمبات تۇقىمىن ۇسىنىپ, ءتيىمسىز ىسكە كۇش سالعان. جەرگىلىكتى شارۋالاردىڭ قالتاسىنا ساي كەلمەگەن سوڭ, ساتىپ الا الماعان. ماقتاشىلارعا وتكىزىلگەن ءونىم كولەمىنە قاراي سۋبسيديا بەرۋدى قايتا جانداندىرۋ جانە ەليتالىق ءشيتتى وزىمىزدە ءوسىرۋ كەرەك. ماقتانى ءارى قاراي وڭدەۋ ءىسى دە جولعا قويىلماعان.
تۇركىستان – جىلىجاي كوكونىسىن ءوسىرۋ بويىنشا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى, ايماققا رەسپۋبليكا جىلىجايلارىنىڭ 67 پايىزى تيەسىلى. وكىنىشكە قاراي, قاڭتاردا جاۋعان قالىڭ قارعا شىداس بەرە الماعان. سەبەبى جىلىجايلاردىڭ 94%-ى شارۋالاردىڭ ءوز كۇشىمەن سالىنعان جەڭىل قۇرىلىستار. جىلىجايلاردى ستاندارتقا ساي جاڭا تەحنولوگيامەن سالۋ ءۇشىن قوجالىقتارعا مەملەكەت تاراپىنان تومەن پايىزدىق ۇزاقمەرزىمدى نەسيەلەر ءبولۋ كەرەك. الدىڭعى جىلعا قاراعاندا, بىلتىر جىلىجايدا قىزاناق پەن قيار ءوسىرۋ 71,8 مىڭ تونناعا تومەندەگەن. وتاندىق كوكونىس وندىرۋشىلەردىڭ ازدىعىنان ەل نارىعىن يمپورت باسىپ, ەكسپورت كولەمىنەن 10 پايىزعا اسىپ كەتكەن.
نەگىزى وبلىس كولەمىندە ءىرى يندۋستريالىق وندىرىستەر جوق, جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وسىرۋمەن اينالىسادى. مەملەكەتتەن جىلىجاي وندىرىسىنە 5 پايىزدان اسپايتىن ۇزاقمەرزىمدى نەسيەلەر مەن گەكتارلىق سۋبسيديالار ءبولىپ, ناقتى كومەك كورسەتىلگەندە عانا جىلىجاي ءوندىرىسى وركەندەيدى ءارى باسەكەلەستىككە بەيىمدەلەدى. ۇكىمەت «كەڭ دالا», «اگروبيزنەس» امبەباپ نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جىلىجايلاردىڭ ماسەلەسىن شەشەتىنىن مالىمدەدى.
سايلاۋ الدىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەڭ كوپ ايتىلعان ماسەلە – جۇمىسسىزدىق پەن زەينەت جاسىن تومەندەتۋ. اۋىلداردا جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ اشىلۋىن قولعا الۋ كەرەك. قازىر كەي اكىمدىكتەر مىڭداعان ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلاتىنىن جارنامالاپ, قيسىنعا كەلمەيتىن ىسپەن اينالىسىپ ءجۇر.
مينيسترلىكتەردىڭ حالىق سايلاعان دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالىنا سالعىرت قاراۋى مەملەكەتتىك قىزمەت ەتيكاسىنا قايشى. بۇل ىستە دە كاسىبي بىلىكتىلىك پەن شىنايىلىق قاجەت.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ ءۇشىن ازاماتتارعا ادالدىق كەرەك. ادالدىق ۇستەمدىك ەتپەي, ادىلدىك سالتانات قۇرمايتىنىن ۇمىتپاعان ءجون.
قايرات بالابيەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
