اۋەلى «اۋەلگى ءپالسافا»

كەرىسىنشە, كۇردەلى ويدى شۇيەلەي شيەلەنىستىرىپ, بۇلدىراتىپ, تۇماندى تۇيىققا تىرەيدى. شاريعات پەن فيقھتى شاتاستىرىپ, جان مەن رۋحتى, ار-وجدان مەن فيعىلدى الماستىرىپ, كەز كەلگەن ءسوزدى قاسيەتتى مəتىننەن ج ۇلىپ الىپ, ول: «اللانىڭ سيفاتى (s`ifa`t) مەن حيكمەتى, ار-وجدان, ار ءىلىمى, جاۋانمəرتتىك, تولىق ادام, حاراكەت, جۇرەك ايناسى, تاعى دا باسقا ماعىنانى بىلدىرەدى, انانى-مىنانى ايتىپ وتىر», دەپ ءسوزدى ءوز بەتىنشە ورىندى-ورىنسىز, ىلگەرى-كەيىندى, ماعىنالى-ماعىناسىز ساپىرىلىستىرىپ قولدانۋ دا ءجونسىز جوراسىزدىق.

جالپى, يسلام دۇنيەتانىمىندا, كالام ىلىمىندە بەلگىلى ءبىر دəرەجەگە دەيىن, ياعني شاريعاتتىڭ (جاراتىلىستىڭ) اۋانىنان تۋىندايتىن ادامنىڭ اقىل-ويىنا تيەسىلى مəسەلەلەر فيقھ (fiqh) ىلىمىندە قاراستىرىلعان. وعان ىلىنگەنشە əر قاعيدا رەت-رەتىمەن, ساتى-ساتىسىمەن, باپ-بابىمەن باسپالداق سياقتى مۇقيات قالانعان. سوندىقتان دا ونى وزگەرمەيتىن قاعيدات (دوگما), اقيدا دەپ اتايدى:

«باس – جوعارى جارالعان,

مويىن تومەن,

قاراشى دەنە بىتكەن رەتىمەن.

ءىستىڭ باسى – رەتىن تانىماقتىق,

يمان بىلمەس تاعاتتى قابىل كورمەن», – دەپ اباي ايتقانداي, «رەتىمەن جاراتىلعان» حاقتىڭ ءىسىن – يمان ۇيىتاتىنداي رەتىمەن تاعات ەتۋ كەرەك.

بۇل قاعيداتتارسىز, ياعني كالام ىلىمىنە جۇگىنبەي حاقتىڭ بولمىس-سيفاتىن (s`ifa`t) تانۋ مۇمكىن ەمەس. كالام ءىلىمىن ۇستانعان ابايدىڭ: «دۇنيەنى جاراتىلۋ رەتىمەن تانىماعان ادامنىڭ قۇلشىلىعىن قابىل المايمىن (اۋزىم بارماس)» دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى ايتۋىندا سونداي مويىنسىنۋ جاتىر.

كالام ىلىمىندەگى ەڭ ماڭىزدى مəسەلە – جاراتقاننىڭ سيفاتى مەن حيكمەتى جانە تانىمنىڭ ءتورت ساتىسى, ياعني شاريعات, تاريقات, ماعريفات, اقيحات تۋرالى ماسەلە. ولار ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن ونىڭ «وتىز سەگىزىنشى», «قىرىق ءبىرىنشى», «قىرىق ءۇشىنشى» سوزدەرىندە قامتىلعان. بۇل تاۋحيد تافسىرلەردىڭ تۇپكى وي قازىعى – əكە قۇنانبايدىڭ بالا ابايعا قاراتا ايتقان: «بəدۋəم» – «قۇراننىڭ» تۇتقاسى ەمەس پە. ءبىرىنشى: «شاريعاتتىڭ», ەكىنشى – «تاري­­قاتتىڭ», ءۇشىنشى – «ماعريپاتتىڭ» كىل­تىن ۇستاتپاي ما. ياپىر-اي, سەن بۇل ۇشە­­ۋىنە سوقپاي, ءۇستىرت ءوتىپ كەتكەن ەكەن­­سىڭ-عوي!» دەگەن اتالىق نازىنا باي­لان­عان.

ابايدى وسىنداي تەرەڭ ويعا جەتەلە­گەن­ «بəدۋəمداعى» سوفىلىق ماقامدار بىز­گە جۇمباعى مول قاتپارلى وي قىر­تى­سى­نان «جۇرەك ايناسىن» اجىراتىپ الۋعا دانە­كەرلىك ەتتى.

جالپى, دۇنيە فيلوسوفياسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە يسلامياتتىڭ بۇكىل تاري­حىن­­دا ءبىر سəت كۇن تəرتىبىنەن تۇسپەگەن حاق­تىڭ (اللانىڭ) سيفاتى مەن حيكمەتى تۋرا­لى تانىم تالقىسىنىڭ اڭىسىن اباي­دىڭ اڭداتقان اقىل ۇستازى شاگا­بۋتدين مار­جاني. اباي ونىڭ ەڭبەك­تە­رى­مەن, دəلەل­دەرىمەن, ول تۋرالى زەرت­تەۋ­­لەر­مەن, وعان قارسى داۋ ايتقان باقاس پىكىرلەرمەن بارىنشا ىقتياتتى تۇردە تانىسقان. بۇل رەتتە اباي يبن-سينانىڭ ەڭبەكتەرىنە تالداۋ جاساعان «شəرق əل-يشارات» اتتى شəرقتىڭ (تۇسىنىكتىڭ, تالداۋدىڭ) اۆتورى اتاقتى Əر-رازي الدىنا قويعان: ء«بىزدىڭ وزىمىزدەن بۇرىنعىلاردىڭ كىتاپتارىنان تاپقان نəرسەلەرىمىزدى جيناقتاۋ (تاحسيل) ... (بولدى). ءسويتىپ, ءبىز (سىلتەمەلەر مەن سالىس­تى­رۋلاردىڭ) بارىنشا كوپ ءəرى قىسقا بولۋى­نان (سانالى تۇردە) بوي تارتتىق, سونى­مەن قوسا اشىق پىكىر ءبىلدىرۋدى ءجون ساناي وتىرىپ, (اباي جازعان) əر تاقى­رىپ­تىڭ (ۇعىمنىڭ) مəيەگىن (لۋباب) تاڭ­دادىق. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز: (قويىلعان) مəسە­لەلەردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ, (ونىڭ) əرقايسىسىن (əر پىكىردى) راستاۋ (دəيەكتەردى دəلەلدەۋ) نەمەسە ... تۇيت­كىلدى قايشىلىقتار مەن كۇردەلى ۋəج­دەر­دى تالقىلاۋ جəنە شامامىز كەلسە, قانا­عات­تانارلىق شەشىم (پا­يىم) مەن كەسىمدى جاۋاپ (تۇسىنىك) بەرۋدەن تۇرادى» دەگەن ماق­سا­تىن ۇستانعان.

ابايدىڭ ءوزى ايتقان: «قاشان ءبىر بالا عىلىم-ءبىلىمدى ماحابباتپەن كوكسەرلىك بولسا, سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى. سونان سوڭ عانا, اللا تاعالانى تانى­ماق­تىق, ءوزىن تانىماقتىق, ءوز ادامدىعىن بۇز­باي عانا جاليب-مانفاعات دافعى مۇزارراتلارنى ايىرماقلىق سەكىلدى عىلىم-ءبىلىمدى ۇيرەنسە, بىلەر دەپ ءۇمىت قىلماققا بولادى. بولماسا – جوق, ەڭ بولماسا – شالا» دەگەن پىكىردى ءوزى دە قاتاڭ ۇستانىپ, «شاريعات: ويلانباي يلان – دەسە, ول يلانۋ ءۇشىن ويلانعان».

سونىمەن «ادامدىقتى ساقتاپ قالۋ» ءۇشىن «ەڭ بولماسا دەنەلەپ بىلۋگە ءتيىستى» «دۇنيەنىڭ كورىنگەن ھəم كورىنبەگەن سىرى» نە ءوزى؟ «نە ءۇشىن ويلانىپ, نەگە جəنە نە ءۇشىن يلانۋىمىز كەرەك؟»

قانداي دا بولسىن, پəلسافا دەگەنىمىز – قۇرعاق قيال ەمەس جانە ناقتى پəن دە ەمەس! ءپالسافا, اريستوتەل مəسەلە ەتىپ قويىپ, ءال-كيندي دامىتقان, اباي دا تəف­سىرلەگەن ء«تورت ءتۇرلى: «بار ما؟» (ماتەريا), «قانداي؟» (فورما), «قاي­سى­سى؟» (قوزعاۋشى تۇرتكى (كۇش) جəنە «نەلىك­تەن؟»­ (دۇنيەنىڭ سوڭى (اقىر زامان) بار ما؟)» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ.

سوندا, «تۇپكى نۇكتە», ياعني ويىمىز­دىڭ­ ء«تۇپ تياناعى» قايسى, ونىڭ جارا­تى­لۋ رەتى قالاي, سول رەتتىڭ əۋەلگى سەبەبى مەن ونىڭ سەبەپكەرى نە, نە ءۇشىن, نەنى ءبىلۋ­ ءۇشىن ىنتىعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك؟ ەڭ باستىسى, نە «بار», نە «جوق» بولۋى مۇمكىن؟ بۇعان, اريستوتەل مەن Əل-كيندي: «فيلوسوفتىڭ ماقساتى – ءوز عى­لى­مىندا اقيحاتقا قول جەتكىزۋ (يس`ابات əلحاقق)» دەپ ەش بۇگەجەكسىز ناق جاۋاپ بەرە­دى.

اباي دا مۇنى قابىل الىپ, قاراپايىم تىل­مەن ۇعىنىقتى ەتىپ: «عىلىم, ... ول – اقيحات, وعان عاشىقلىقتىڭ ءوزى دە حاحلىق ھام ادامدىق-ءدۇر (ياعني, عۇلا­ما­لىق,­ حاكىمدىك)» دەپ مازمۇنداپ جەتكىزەدى.

ۇشەۋىنىڭ دە انىقتاپ كورسەتىپ, دىت­تە­گە­نى ءبىر ماقسات – اقيحاتقا جەتۋ. دەمەك ءبىر اقيحات, ءبىر راستىق, ءبىر جاراتقان بار. ونىڭ اتى, اتاۋ تۇلعاسىندا – حاق, ۇعىمدىق تياناقتاۋ تۇرعىسىنان ال­عاندا – اقيحات (اقيحات). Əۋەلگى اقيحات­سىز مىنا عالام ءمəنسىز. ويتكەنى: «بول­مىستىڭ سەبەبى (ۋجۋد) مەن بارلىق نəرسە­نىڭ تۇراقتىلىعى (س`əبات) – اقيحات. بار بولىپ شىققان (جاراتىلعان) ءəربىر نəرسەنىڭ (يننيات) اقيحاتى (حاقيقا) بار. ەگەردە بولمىس بار بولسا (يز əل-يننيات مəۋجۋدا), وندا اقيحات تا مىندەتتى تۇردە بار بولادى (مəۋجۋد)».

اريستوتەلدەن وي سۋىرتپاقتاپ, تاۋحيد تارتقان ءال-كينديدىڭ بۇل وقىمىستى ورامدارىن اباي: «حاق ءبىرلəن باتىلدى (باتىندى, جالعاندى) ايىرماققا, سەبەپتەرىن بىلمەككە تىرىسقانداردىڭ» ... ھامماسى ... ءبىر عانا حاقتى تاپپاق(پەن), ءəربىر نəرسەنىڭ سەبەبىن تاپپاقپەنەن لəززəتانادى (شىندىققا جەتەدى)» دەپ تاراتا باياندايدى.

دەمەك تانىمنىڭ تۇپكى نۇكتەسى, وي­دىڭ تۇپكى قازىعى, تۇيسىكتىڭ تۇپكى مəيەگى – اقيحات. ونى انىقتايتىن: «ەڭ مəرتەبەلى فيلوسوفيا جəنە ەڭ دəرە­جە­لى جوعارى فيلوسوفيا – ول ءبىرىنشى (əۋەلگى) فيلوسوفيا. مەن بۇل جەردە ءəربىر اقيحاتتىڭ نەگىزى بولاتىن Əۋەلگى اقيحات­ تۋرالى عىلىمدى ايتىپ وتىرمىن» دەيدى əل-كيندي.

اباي دا جالپى حاق پەن اقيحات تۋرالى­ تۇسىندىرە تالداي كەلىپ: «راستىڭ ءبىر اتى – حاق... بۇعان قارسى قارۋلاسقانشا, مۇنى ۇعىپ, عادالəتپەن تəپتىشتەۋ كەرەك, دەپ «Əۋەل­گى اقيحاتقا» اسا كىرپيازدىقپەن قاراپ, «كۇپىرلىككە» ۇرىنىپ قالماۋدان ساقتان­دىرادى.

سوندا بۇكىل ادامزاتتىڭ اقىل-ويى­نىڭ باستى ماقساتى جəنە مəڭگىلىك مəسە­لە – اقيحاتتى انىقتاپ الۋ ەكەن. «بەي­نەت­ سۋسىنىن» (اباي) ىشكەن مۇقىم تۇي­سىك يەسىن əلميساقتان بەرى ومىرگە ىنتىق­تىرا ۇمتىلدىرىپ كەلگەن دە, سوڭعى سانا سəۋلەسى وشكەنشە ىنتىزار ەتە­تىن دە, «قابىردەن ءəرى وتكەندەگى ءۇش جول­دا­سىڭ­نىڭ» ۇمىتتەنەتىنى دە – سول اقيحات.

بۇل ورايدان العاندا, ابايدىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق ينسان وزانى دا وسى اقيحات. ونىڭ تۋعاننان – «تۋرا باس­تا وزىڭە» دەپ ۇمتىلىپ, «شىننىڭ (راستىڭ, حاقتىڭ) بەتىن بوياماي» ءومىر ءسۇرىپ, «اقيحات تا, ءدىن-داعى تەرەڭىندە» دەپ دۇنيەدەن وتكەنگە دەيىنگى ماقساتى دا وسى اقيحات بولدى. اباي عۇلاماھي ءداۋانيدى «سول شىنشىل» دەپ اتاسا, ءبىز ەندى ابايدىڭ ءوزىن «سول شىنشىل» دەپ تانيمىز جəنە ءتəفسىر تالداۋىمىزدىڭ دا ينسانى سول بولماق. ويتكەنى «راس ءسوز ەشقاشاندا جالعان» بولماق ەمەس.

«تەلمىرىپ, تەرەڭ ءسوزدىڭ سوڭىنا ەرگەن» وي عۇلامالارى مۇنى «Əۋەلگى اقيحات», ال ول تۋرالى عىلىمدى «Əۋەلگى ء(بىرىنشى) پəلسافا» دەيدى. «Əۋەلگى پəلسافانىڭ», «Əۋەلگى اقيحاتتىڭ» ءمəنى مەن ماعىناسى, قاعيداتتىق تۇجىرىمى – ءبىر جəنە بىرلىك دەگەن ۇعىمنان تياناق تابادى. حاق نەمەسە اقيحات بىرەۋ جəنە ول بولىنبەيتىن بىرلىكپەن ولشەنەدى. ءبىر, بىرلىك, Əۋەلگى اقيحات – يسلامتانۋدا عانا ەمەس, جالپى تۇپكى اقيحاتتى ءبىلۋ عىلىمىنىڭ, ياعني, پəلسافانىڭ, جاراتىلىستانۋدىڭ دا نەگىزگى ماقساتى مەن ءمəنى. ونسىز پəلسافا مەن جاراتىلىستانۋ عىلىمى – ماعىناسىز ءىلىم بولماق. بۇل ارعى-بەرگى عۇلامالاردا, بۇگىنگى كۆانتتىق عىلىم وقىمىستىلارى ءسوزسىز مويىنداعان شىندىق.

سول ءبىر جəنە بىرلىك, Əۋەلگى اقيحات تۋرالى ءىح عاسىردا تۇبەگەيلى پىكىر قوزعاپ, ونى قالىپتاستىرىپ, تۇپكىلىكتى بەكىتكەن, يسلامي پəلسافانىڭ ء«تۇپ تامىرى» اتانعان, جيىنى 250-گە جۋىق شىعارما جازعان (ونىڭ 50-ءى پəلسافا, 50-ءى – ماتەماتيكا تۋرالى) دانا دارا – Əل-كيندي (873 جىلى قايتىس بولعان) جəنە ونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى دۇنيە عۇلامالارىنىڭ عۇمىرلىق تالعاۋىنا اينالعان ء«بىرىنشى فيلوسوفيا تۋرالى» (مۇمكىن, «Əۋەلگى پəلسافا تۋرالى» دەگەن دۇرىس شىعار) ەڭبەگى. ابايدىڭ: «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا, دۇنيە ويران بولار ەدى. فيعىل پəندەنىڭ قازىعى – وسى جاقسى حاكىمدەر, əرنəرسە دۇنيەدە سولاردىڭ يستيحراجى (ويى) ءبىرلəن راۋاج بولادى. بۇلاردىڭ ءىسىنىڭ كوبى – دۇنيە ءىسى, لəكين, وسى حاكىمدەردىڭ جاساعان, تاراتقان ىستەرى «əد-ءدۇنيا مəزəرəگəتۋل-احيرەت» (دۇنيە – احيرەتتىڭ ەگىنى) دەگەندەي, احيرەتكە ەگىندىك بولاتىن دۇنيە سول» دەگەندەگى حاكىمى دە وسى ءال-كيندي سياقتى دانالار.

سونداي حاكىمدىك دەڭگەيگە جەتكەن­دەر­دىڭ قاتارىندا اباي احمەت-ريزا مەد­رە­سە­سىندە ەڭبەكتەرىن وقىپ, ءتəلىم العان, ال م.Əۋەزوۆ: «Əل-ءفارابيدىڭ ىلىمىنەن ءتəلىم العاندىعى تۋرالى: «يسلام عالامىندا گرەك فيلوسوفياسىنان كەلگەن نەوپلاتونيكتەردىڭ كوپ əسەرى بار ەدى. مۇسىلمان فيلوسوفتارىندا باعداتتاعى Əل-فارابي سول جولدا ەڭبەك جازعان. كەيىن اريستوتەل فيلوسوفياسى دا ارابتار ارقىلى مۇسىلمانشىلىق مəدەنيەتى كولەمىندە كوبىرەك ءورىس الىپ, تاراعان بولاتىن. كوپ مۇسىلمان ەلدەرىندە دە جəنە ورتا عاسىرداعى ەۋروپا ەلدەرىندە دە اتتارى ءمəلىم بولعان مۇسىلمان فيلوسوفتارى Əبۋ-əلي يبن سينا, يبن رۋشدي سياقتىلار بار-دى. ال اتاقتى فيلوسوفتار ءوز زاماندارىندا يسلامنىڭ اپولوگەتتەرى اتالعان تار كولەمنەن شىعىپ, ۇلكەن ىزدەنگىش ويلار ايتقان» دەپ اتاپ كورسەتكەن عۇلامالار دا بار ەدى.

«ەكىنشى ۇستاز» اتانعان ءال-فارابي اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكاسى» مەن ءال-كينديدىڭ «Əۋەلگى پəلسافاسىنداعى» «تەوريالىق جəنە تəجىريبەلىك پəندەردى بىرىكتىرىپ, ادامنىڭ əلەمدەگى ورىنىن قايتالاي وي ەلەگىنەن وتكىزدى». ول ءوزىنىڭ ء«بىر تۋرالى» تراكتاتىندا ءال-كينديدىڭ ءبىر, بىرلىك, Əۋەلگى اقيحات, Əۋەلگى سەبەپ تۋرالى تاۋحيدتارىنا «شəرق» (تۇسىنىك, تالداۋ) جاسادى. ال يبن-سينا ءوزىنىڭ «يلəھياتىندا» اللا (حاق), ءبىر جəنە Əۋەلگى سەبەپ تۋرالى شəرق جاساي كەلىپ: «بولمىستىڭ تۇپكى سەبەبى – قۇداي (حاق, اللا)», دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. «زات پەن بولمىستىڭ ايىرماشىلىعىن جəنە قۇدايدىڭ (حاقتىڭ) بار ەكەنىن مەتافيزيكالىق تۇرعىدان دəلەلدەپ شىقتى». يبن رۋشدي بولسا, ءوزىنىڭ «قارسىلىققا قارسىلىق» اتتى زەرت­تە­ۋىندە Əل-ءفارابيدىڭ «تابيعات مات­بۋ­عاتىن» ءبىلىمنىڭ كوزى دەپ باعالاپ: «جاراتىلعان دۇنيەنى تانىماعان – جاراتۋشىنى تاني المايدى» دەپ تۇجىرىم جاساعان بولاتىن.

مىنە, وسى عۇلامالاردىڭ حاق, ءبىر, بىرلىك, قالاۋ تۋرالى شəرقتارىنىڭ əسەرى ابايدىڭ – حاق, اللا, ونىڭ بىرلىگى, اللانىڭ توقسان توعىز سيفاتى تۋرالى پايىمداۋلارىندا انىق تا قانىق اڭعارىلادى.

ال وسى حاكىمدەردىڭ ەڭبەكتەرىنەن اباي قانداي وي ۇشىعىن ساباقتادى؟

بۇل رەتتە, اباي وقىعان, نە وقۋى مۇمكىن, بىراق ىقپالى ونىڭ «قارا­سوزى­نەن» انىق اڭعارىلاتىن Əل-كينديدىڭ «Əۋەلگى پəلسافا تۋرالى» ەڭبەگىندەگى حاق, ءبىر جəنە بىرلىك, Əۋەلگى اقيحات, Əۋەلگى سەبەپ, دۇنيەنىڭ سوڭى, مəڭگىلىك جəنە ۋاقىتتىق تۋرالى قاعيداتتارى قاپەر­گە ورالادى. مۇنى قاپەرگە سالما­ساق: ابايدىڭ پىكىرلەرى ويدان شىعا­رىل­عان­داي – دəيەكسىز, ال ءبىزدىڭ ءۋəجىمىز – ويجوتا­ ايتىلعان دəلەلسىز بوپسا سياقتى كورى­نۋى مۇمكىن.

سونىمەن ەڭ ءبىرىنشى شىندىق (يستينا) – اقيحات بار. ونىڭ اتى – حاق جəنە ول ءبىر ءəرى ەش بولىنبەيتىن بىرلىكتە. پəلسافانىڭ ەكىنشى انىقتايتىنى – سول اقيحاتتى بار ەتكەن «قانداي» حيكمەت, ول «قالاي» «بار» بولدى؟ حاكىمدەردىڭ حاكىمى ءال-كيندي جاراتقان يەمنىڭ جارا­تۋ­ حيكمەتى قاقىندا نە دەيدى؟ عالام قا­لاي­ جاراتىلعان جəنە ونىڭ əۋەلگى سەبەبى نە؟ ونىڭ پايىمداۋىنشا: «عالام – باس­تاپ­قى قالاۋ ارقىلى قوزعالىسقا تۇسكەن مəڭگىلىك وبەكت. Əۋەلگى اقيحات وسى».

دەمەك Əۋەلگى اقيحاتتىڭ Əۋەلگى سەبەبى – قالاۋ. ال ابايدىڭ تۇسىندى­رۋىن­شە دە قالاۋ. قالاۋ دەگەنىمىز – جارات­قان­نىڭ ەركى. دۇنيە حيكمەتىن عىلىمنىڭ قۇدى­رەتىمەن بىرلىكتە جاراتقان. ال عىلىم­­نىڭ ءوزى حاقتىڭ ءبىر سيفاتى. سون­دىق­­تان دا اباي: «Əلبەتتە, عىلىم (بۇل ارادا حاقتىڭ ءبىر سيفاتى, ياعني جارات­قاننىڭ ءوزى ماعىناسىندا) قۇدىرەتى بار بولادى: حاياتى – ءمəلىم, ءبىرى – يرادا, ياعني قالاماق. عىلىم (جاراتقان) بار بولسا, قالاماق تا بار. ول ەش نəرسەگە حارە­كەت بەرمەيدى. ھəمماعا حارەكەت بەرە­تۇعىن (ونىڭ, حاقتىڭ) ءوزى» دەپ سيفات­تايدى.

ابايدىڭ, بۇل ارادا «عىلىمدى» جاراتقاننىڭ توقسان توعىز سيفاتىنىڭ ءبىر سيفاتى, ءبىر قۇدىرەتى رەتىندە, سول توقسان توعىز سيفاتتىڭ يەسى دە ونىڭ ءبىر ءوزى ەكەندىگىن يشارا ەتىپ وتىر.

دەمەك «قانداي, قالاي» دەگەن ەكىنشى تىلسىمنىڭ جاۋابى – حاقتىڭ قالاۋى. ال «قالاي» جاراتتى؟ دەگەن ساۋالعا بىردەن: «بىرلىكتە جاراتتى» دەپ جا­ۋاپ بەرەمىز. ويتكەنى عالامنىڭ ءبىر جəنە بىرلىكتە جاراتىلعانىن سينگۋليارلىق قيسىن بويىنشا ەينشتەيىن دəلەلدەپ كەتتى. اباي ونى: «اللا تاعالام ءوزىنىڭ قۇدىرەتىمەن بار ءدۇنيانى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سيعىزدى», دەپ جەتكىزگەن. مۇنى قازىرگى كۆانتتىق (زəررەلىك) عىلىم جۇيەسى عارىشتىق تəجىريبەلەر ارقىلى راستاپ وتىر. حاقتىڭ ءبىر بولاتىن سەبەبىن وسىدان ون عاسىر بۇرىن ءال-كيندي: «ول بىرەۋ – ءبىر (حەنولوگيا). سوندىقتان دا عالامداعى بارلىق زاتتىق تىرشىلىكتىڭ ءتۇبى بىرلىككە الىپ كەلەدى» دەپ ايتىپ كەتكەن بولاتىن.

ونىڭ بۇل ويىن ءال-فارابي: «Əمبەباپ (كۋلليات) عىلىمى بارلىق بولمىسقا (بار بولۋ مەن بىرلىك سياقتى) ورتاق دۇنيەنى قاراستىرادى... بۇل عىلىمنىڭ باستاپقى وبەكتىسى – ابسوليۋتتىك بولمىس پەن «əمبەباپتىق (كۋللياتتىق) جاعىنان ونىمەن بالاما نəرسە, ياعني ءبىر. بىراق قاراما-قارسى كوررەلياتتار تانىمى (مۋتا­­قابيلات) ءبىر بولعاندىقتان, ءبولىنۋ مەن كوپتىكتىڭ تەوريالىق زەرتتەۋلەرى دە وسى عىلىمعا قوسىلىپ كەتەدى» دەپ ودان ءəرى دامىتقان.

مۇنى اباي: ء«بىز اللا تاعالا ء«بىر» دەيمىز, «بار» دەيمىز, ول ء«بىر» دەمەكتىك تە – اقىلىمىزعا ۇعىمنىڭ ءبىر تياناعى ءۇشىن ايتىلعان ءسوز. بولماسا ول ء«بىر» دەمەكتىك تە اللا تاعالاعا لايىقتى كەلمەيدى. ونىڭ ءۇشىن مۇمكيناتتىڭ (جارا­تىلىستىڭ) ىشىندە نە نəرسەنىڭ ءۋجۋدى (بولمىسى) بار بولسا, ول بىرلىكتەن قۇتىلمايدى. ءƏربىر حاديسكە ايتىلاتۇعىن ءبىر قادىمگە تəعريف بولمايدى» دەپ باياندايدى.

ال سول بىرلىكتە: «Əۋەلگى سەبەپ بار جəنە ول بىرەۋ. ول – اقيحات. اقيحاتتىڭ تەگى جوق. سوندىقتان مəڭگى. سوندىقتان كوبەيمەيدى. اقيحاتتا مولشەر دە, ولشەم دە جوق. كوبەيمەيدى دە, ازايمايدى دا» دەپ سىپاتتاما بەرەدى ءال-كيندي.

Əل-فارابي: «بۇل سىرتقى سەبەپ – قۇداي (حاق), ول, ءمəنى جاعىنان ءبىر جəنە əلەمدەگى بارلىق بىرلىكتىڭ قاينار كوزى», دەپ تۇجىرىمدايدى.

يبن-سينا: «Əۋەلگى سەبەپ... باسقا دا بارلىق سەبەپتەردى تۋدىرادى» دەيدى.

بۇل ءتاۋحيدتىڭ ماعىناسىن اباي: «ول ء«بىر» دەگەن ءسوز عالامنىڭ ىشىندە, əلەم اللا تاعالانىڭ ىشىندە» دەپ تۇسىندىرەدى.

سوندىقتان دا: «اقيحات – ءبىر, ول اقىلمەن ۇعىنىلاتىن ەشبىر ۇعىمعا جاتپايدى» دەيدى ءال-كيندي.

بۇل پىكىردى اباي: «اللا تاعالا – ولشەۋسىز, ءبىزدىڭ اقىلىمىز – ولشەۋلى. ولشەۋلى مەن ولشەۋسىزدى بىلەرگە مۇمكىن بولمايدى» دەپ ھاشيالاپ باياندايدى.

ونىڭ «اقىلعا سيمايتىنىنىڭ» سەبەبىن Əل-كيندي: «ول – ماتەريا دا ەمەس, تەك تە ەمەس, ءتۇر دە ەمەس, يندۆيد تە ەمەس, بەلگىلى ءبىر ەرەكشەلىك تە ەمەس, مەن­­شىك تە ەمەس, جالپى جاعداي دا ەمەس, قوز­­عالىس تا ەمەس, جان دا ەمەس, سانا دا ەمەس, ءبəرى دە, جارتىسى دا, تۇتاستىعى دا ەمەس, باسقا ءبىر نəرسەگە قاتىسى بار ء«بىر» دە­ ەمەس. كەرىسىنشە, ول – شەكسىز ءبىر» دەپ تاۋحيدتايدى.

وقىمىستىلارعا عانا تəن ويلاۋ جۇيە­سى­نىڭ اعىسىمەن قاعاز بەتىنە تۇسىرىل­گەن­ Əل-كينديدىڭ بۇل قاقپاقىل قاعي­دات­­تارىنداعى اينىمالى وي ەكپىنىنىڭ ارا­سىن اجىراتىپ, اباي ونى قايتالاپ تəف­سىرلەۋگە بولاتىن, كوشپەلىلەردىڭ جاد ارقىلى جاتشا سالىستىراتىن تالداۋ مəتىبىنە ءتۇسىرىپ: ء«بىرى – تəكۋين (جاراتۋشى, بار ەتۋشى), ياعني بارلىققا كەلتىرۋشى دەگەن ءسوز. ەگەر بارلىققا كەلتىرمەگى ءبىر ءوز الدىنا سيفات بولسا, اللا تاعالانىڭ سيفاتى وزىندەي قاديم (بار بولۋىنىڭ باستاۋى جوق), ھəم əزالي (شەكسىز ەجەلدەن بار) ھəم əبəدي (مəڭگىلىك) بولار دا, ھəميشە (قاشان دا, ۇنەمى) بارلىققا كەلتىرۋدەن بوسانباسا, ءبىر سيفاتى ءبىر سيفاتىنان ۇلكەن, يə, كىشى بولارعا جارامايدى» دەپ تياناقتاي تاراتادى.

ءسويتىپ, قالاۋ ارقىلى جاراتىلعان مىناۋ شەكسىز جالعاننىڭ بولمىسىن Əل-كيندي: «ول – تەك ساف بىرلىكتە (ۋاحدا فاقات ماھد)»;

اباي: «ول بىرلىكتەن (ەشنəرسە) قۇتىل­­مايدى», دەپ قىسقا قايىرا تۇجى­رىم­ جاسايدى.

سونىمەن ءبىزدىڭ ويلانۋعا, ويلانۋ ارقىلى يلانۋعا, يلانىپ وتىرىپ ھايات كەشۋىمىزگە ءتيىستى باستى يجتيھاتىمىز – حاقتىڭ بار جəنە ءبىر ەكەندىگى, ونىڭ Əۋەلگى اقيحاتپەن مəڭگىلىك بىرلىكتە ەكەندىگى.

مۇنسىز قيسىن قۋعان, قيسىندىرعان پəلسافا, ايتىلعان وي, كەلتىرىلگەن دəيەك, سۇيەنگەن دəلەل, ۇيىعان سەنىم – ەشقانداي مəن-ماعىناعا يە بولماق ەمەس. ويتكەنى حاققا, ياعني «اللاعا اۋىز (قۇر ءسوز) ءجون ەمەس». ال: «اقيحاتتى ىزدەپ جۇرگەن ادام ءۇشىن اقيحاتتان باعالى ەش نəرسە جوق جəنە اقيحاتتىڭ قۇنى تۇسپەيدى, سونداي-اق اقيحات تۋرالى مəلىمدەپ وتىرعان, نە اقيحاتتى الىپ جۇرگەن جان دا ونى كەمسىتە المايدى. اقيحات ەشكىمدى كەمسىتپەيدى, اقيحات ءبəرىنىڭ دəرەجەسىن ارتتىرادى».

ءتىپتى «اقيحات تۋرالى مəلىمدەپ وتىر­عان, نە اقيحاتتى الىپ جۇرگەن جان­نىڭ (حاكىمنىڭ)» ءوزى دە: «... اللا تاعا­لا­نى­ ءوزىنىڭ بىلىنگەنى قادار عانا بىلە(دى)», دەي­دى اباي.

ابايدىڭ وزىنە-ءوزى وسىلاي ۇكىم شى­عا­رىپ وتىرعاندا, ءبىزدىڭ əۋسەلەمىزدىڭ پəستىگى ايتپاسادا تۇسىنىكتى.

سونىمەن كۇللى ادامي تانىمعا ءتان ءپالسافا مەن كۇللى عىلىم اتاۋلى –حاقتى (تۇپكى اقيحاتتى), ونىڭ بىرلىگىن, قالاۋىن, ءسوزسىز مويىندايدى. ونسىز, ء«تاۋرات» تا, ء«ىنجىل» دە, «زابۋر» دە, «قۇران» دا, بۋددا ءىلىمى دە, ەڭ اۋەلگى عىلىم – ءپالسافا دا, ەڭ سوڭعى جاراتىلىس عىلىمى – كۆانتتىق فيزيكا دا ماعىناسىز قۇرعاق قيال بولىپ قالماق, ياعني ءسوز ەتەرلىك ماننەن ايىرىلادى. سوندىقتان دا اباي ايتقانداي: «راستىڭ ءبىر اتى – حاق... بۇعان قارسى قارۋلاسقانشا, مۇنى ۇعىپ, عادالəتپەن تəپتىشتەۋ كەرەك».

«ابايدىڭ جۇمباعى», مىنە, وسى حاق پەن ونىڭ بىرلىگى تۋرالى تانىمنان سۋىرتپاق تارتادى. ال ونىڭ سىرتقى جانە ىشكى سەزىمدىك الەمى, ياعني شاريعات شارتتارىنا دەيىنگى تانىمدارى دەربەس تالداۋدىڭ ارقاۋى.

تۇرسىن جۇرتباي,

جازۋشى-عالىم