– حالقىمىزدا «اسىلدىڭ سىنىعى, تۇلپاردىڭ تۇياعى» دەيتىن قاناتتى ءسوز بار. تۇركى جۇرتىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋدى ماقسات ەتكەن, ەسىمى تورتكۇل دۇنيەگە ءمالىم مۇستافا شوقايدىڭ جيەنى بولۋ ءسىز ءۇشىن زور ماقتانىش شىعار. اڭگىمەڭىزدى وتباسى تارحىنان تارقاتساڭىز.
– مۇستافا شوقاي اتامىز سىر بويىنداعى نارشوقى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. شاشتى قىپشاقتان شىققان تورعاي داتقا (وسى كۇنگى اكىم) سىرداريا بولىسىن باسقارعان, كوزىقاراقتى كىسى بولسا, اكەسى شوقاي ورتاسىنا سىيلى بي بولعان. تورعاي داتقادان شوقاي, ءالىش, قالىمبەت, مىرزەكە, وسپان تارايدى. ال شوقايدان سىزدىق, مۇستافا, نۇرتازا. شوقايدىڭ ۇلى سىزدىقتان ەرعالي, ءمۇسىلىم دەگەن بالالارى بولعان. ەكەۋى دە سوعىستان ورالماپتى. مەنىڭ شەشەم ىلعي دا: ء«مۇسىلىم اقىنجاندى, وتە زەرەك ەدى. العاش فين سوعىسىنا قاتىسىپ, امان-ەسەن قايتقان. ەكىنشى رەت كەتكەنىندە «مەن ەندى قايتپايتىن شىعارمىن» دەپ, كوڭىلى بوساپتى. سويتسە, ءبىرىنشى سوعىسقا بارا جاتقانىندا اكەسى تۇسىنە كىرىپ, ءبىر كۇلشە نان بەرسە, ەكىنشى رەت اتتاناردا تۇسىنە كىرگەن اكەسى جارتى كۇلشە نان بەرگەن ەكەن. سونى سەزسە كەرەك, سوعىستان قايتپادى», دەپ ايتىپ وتىراتىن. سىزدىقتىڭ ەكىنشى ۇلى ەرعاليدىڭ نەمەرەلەرى ەركىن مەن رايسا قازىر قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانى مۇستافا شوقاي اۋىلىندا تۇرادى.
مۇستافا شوقاي ءوزىنىڭ ومىرلىك جارى ماريا ياكوۆلەۆنا گورينامەن نەكەلەسكەن, بىراق ورتالارىندا بالا جوق. ودان كەيىن نۇرتازا مەن ءزۇلفيادان ءمادينا, ماديار, ناميلا تارايدى. بۇل كىسىلەردىڭ بارلىعى دا ءدىندار ادامدار بولعاندىعىن ەسىمدەرىنەن اڭعارۋعا بولادى. انامىز ءمادينا 9 بالانى دۇنيەگە اكەلسە, باۋىرى ماديار 10 بالالى بولعان. ال ناعاشى اتامىزدىڭ كەنجە قىزى ناميلا 90-نان اسقان شاعىندا جۋىردا ومىردەن ءوتتى. ول كىسىدەن 1 ۇل,
2 قىز قالدى.
– توعىز بالانى دۇنيەگە اكەلگەن التىن قۇرساق اناڭىزدان تالاي اڭگىمەگە قانىققان بولارسىز. ەل ەستىمەگەن وقيعالار دا بار شىعار, ەسىڭىزدە قالعانىن ايتا وتىرساڭىز.
– نۇرتازانىڭ تۇعىش قىزى ءمادينا دۇنيەگە كەلگەندە تانىمايتىن ءبىر ادام التىندالعان 6 قاسىق اكەپ بەرىپتى. بۇل جاڭا تۋعان نارەستەگە سىي رەتىندە بەرىلەتىن ورىستاردىڭ سالتى بولسا كەرەك. ونى پاريجدەن مۇستافانىڭ ايەلى ماريا ياكوۆلەۆنا جىبەرگەن ەكەن. ءوزى شەتەلدە, شەتجەردە جۇرسە دە, باۋىرلارىنىڭ حابارىن الىپ, قۋانىشىن بولىسكەنى عوي. قيىن-قىستاۋ شاقتا نۇرتازانىڭ وتباسى سول التىندالعان قاسىقتىڭ پايداسىن كورەدى.
مۇستافا قۋعىندا جۇرگەننەن سوڭ باۋىرى دا زيان شەگەر دەگەن ويمەن ساقتاندىرۋ ءۇشىن قوقان قالاسىنان وزبەكتەر كەپ, نۇرتازاعا «سەندەردى بولشەۆيكتەر قۇرتادى, قوقانعا كوشىڭدەر», دەپ شاقىرادى. «ەشكىمگە جامانشىلىق جاساعان جوقپىز, بىزگە كىم تيىسەر», دەپ كوشپەگەن, بىراق قايدا بارۋ كەرەگىن سۇراستىرىپ قالادى. ءسويتىپ, جۇرگەندە رەپرەسسيانىڭ جالىنى بۇكىل قازاق دالاسىن شارپىپ, كۇشەيە تۇسەدى. باستارىنا قاۋىپ-قاتەر تونگەن تۇستا قوقاندى بەتكە الادى. اجەمنىڭ ايتۋىنشا, مەكەنجايدى دۇرىس جازباعان با, اداسسا كەرەك. بالالار اشىعىپ, قينالادى. وزبەكستاننىڭ ءبىر قالاشىعىنا بارعان نۇرتازا قالتاسىنداعى التىن جالاتىلعان ءبىر قاسىقتى ءبىر كۇلشە نانعا ايىرباستاپ, قارا سۋمەن الدەنگەندەرىن ايتىپ وتىراتىن ەدى. ءسويتىپ, قوقاندا جامان ءومىر سۇرمەسە كەرەك. ايتسە دە بالالار ءوسىپ, مەكتەپكە بارار جاسقا جەتىپ قالعاندىقتان, «بالالارىم وزبەك بولىپ كەتەر مە ەكەن؟» دەگەن كۇماندى وي مازالايدى.
1934 جىلى كەڭەستىك باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ وزبەكستان بويىنشا وكىلى بولعان سۇلتانبەك قوجانوۆ «مۇستافانىڭ تۋعان ءىنىسى وزبەكستاندا ءجۇر ەكەن» دەگەندى ەستيدى دە, بىرەۋلەر ارقىلى 1937 جىلدارى ەلگە الدىرادى. جۇمىس بەرەدى. ەلمەن قاۋىشقان نۇرتازا «زاگوتوۆيتەل» بولىپ ءبىراز ۋاقىت جۇمىس ىستەيدى. الايدا قۋانىش ۇزاققا بارمايدى. ونى ءبىر تۇندە ۇستاپ اكەتەدى. ول جايلى اجەم: «نۇرتازانى الىپ كەتۋگە ميليتسيا كەلدى, قايدا, نە ءۇشىن ەكەنىن ايتپايدى. ءۇرپيىسىپ قالدىق. جولدا تالعاجاۋ بولسىن دەپ ۇيدە بار ازىن-اۋلاق ازىقتان سالىپ بەرسەم, «مەنى وزبەك پەن قازاقتىڭ اراسىندا قايدا اپارار دەيسىڭ, ەشكىمگە جاماندىق جاساعان جوقپىن. بالالاردىڭ اۋزىنان جىرىپ قايتەسىڭ, ودان دا سولار جەسىن دەپ الماي كەتتى», دەيتىن. ناعاشى اتامىز سول كەتكەننەن ورالماعان, اتىلىپ كەتكەنىن كەيىن عانا بىلدىك قوي. شەشەم اكەسىنىڭ ءتۇر-سيپاتىن ەسىندە ساقتاپ قالعان.
– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ۇرپاقتارىنا جاسالعان قىساستىقتان ءمادينا نۇرتازاقىزى دا قاشىپ قۇتىلماعان بولار. ەكى كوزدىڭ ءبىرىن جاۋعا اينالدىرىپ, ساتقىندىققا يتەرمەلەۋ قىزىل يمپەريانىڭ باستى قۇرالىنا اينالدى ەمەس پە؟
– سودان قورىققان شەشەم كۇيەۋىنىڭ تەگىنە ءمادينا وماروۆا بوپ جازىلادى. مادياردى «حالىق جاۋىنىڭ» تۇقىمى دەپ ينستيتۋتتان شىعارىپ جىبەرگەن. مەنىڭ شەشەم وتە زەرەك, ءبىلىمدار بولعان. «تۇقىمداعى جالعىز ەر بالاسىڭ» دەپ باۋىرى مادياردىڭ وقۋىنا بارىنشا جاردەمدەسكەن. مۇعالىمدىك جۇمىسقا دا الماي, «پيونەر ۆوجاتىيلىققا» ورنالاستىرادى.
سوعىس اياقتالعان سوڭ 1946-1947 جىلدارى قايتا رەپرەسسيا باستالادى عوي. سودان مەنىڭ اكەم بۇرىنعى شىمكەنت وبلىسىنىڭ جەتىساي اۋدانىنا كوش تۇزەيدى. ءبىز تۇرعان پروگرەسس دەپ اتالاتىن ۇجىمشاردا كىلەڭ كارىستەر تۇراتىن. ول جەردە رۋشىلدىق جوق, ەشكىم تەرگەپ, تەكسەرمەيتىن بولعاندىقتان, اكەم سوندا قاراپايىم كولحوزشى بوپ جۇمىسقا تۇرادى. ارتىنان نۇرتازانىڭ بالاسى مادياردى وتباسىمەن الدىرىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرادى. ول كەزدە مۇعالىم تاپشى. ستالين قايتىس بولعان سوڭ ماديار نۇرتازا ۇلى الماتىداعى قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن سىرتتاي جالعاستىرادى. رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا ماقالالارى جارىق كورىپ, جازۋشى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتان العىس العان كەزدەرى بولعان.
اتامىزدىڭ كەنجە قىزى ناميلا – 40 جىل «پارتبيلەتسىز» مەكتەپ ديرەكتورى بولعان ادام. پارتيانىڭ بيلەتىنسىز ول كەزدە قىزمەتكە ورنالاسۋ مۇمكىن بولماعان.
– سوندا قالاي مەكتەپ ديرەكتورى بولعان؟
– ول جىلدارى ايەلدەردى قىزمەتكە الۋ, ەرلەرمەن تەڭەستىرۋ ناۋقانى ءجۇردى, قازىرگى گەندەرلىك ساياسات سىڭايلى. وعان قوسا ورىس, قازاق مەكتەپتەرىنە مۇعالىمدىككە ادام تابىلمايدى. كەلەس اۋدانىنىڭ كەلەس كەڭشارى عىلىم اكادەمياسىنا قارايتىن. سول سەبەپتى ناميلا نۇرتازاقىزىن ورىس-قازاق مەكتەبىنە ديرەكتور ەتىپ جىبەرەدى. پارتيا قاتارىنا قابىلدانۋعا ارىز جازۋىن سۇرايدى, ءبىرىنشى جىلى جازبايدى. ەكىنشى جىلى جازعاندا تەكسەرىپ, ۇلكەن مەكتەپتىڭ ديرەكتورلىعىنان الىپ, كىشىگىرىم مەكتەپكە جىبەرەدى. ءسويتىپ, ماقتاشى بولىمشەسىندەگى قازاق مەكتەبىندە 40 جىلدان استام ديرەكتور بولادى. قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ «مۇستافا شوقايدىڭ جولىمەن» دەگەن دەرەكتى ءفيلمى بار. «پارتبيلەتسىز قالاي ديرەكتور بولدىڭىز, كىم جاردەمدەستى؟», دەگەندە, «جەزدەم جاردەمدەستى» دەيدى عوي. ول كىسى – مەنىڭ اكەم.
ناميلا اپامىز وتە نامىسشىل ادام ەدى. ماقتانى تەرگەننەن كەيىن ونى تاسجولعا توسەپ, كەپتىرەدى. بىردە اۋىلعا كەلگەن اۋداندىق پارتيا حاتشىسى جولدى اينالىپ وتپەي, الگى ماقتانىڭ ۇستىمەن جۇرگەن كورىنەدى. سودان پارتكومنىڭ ماشيناسىن ءبىر-اق ۇرىپ, تۇرا ۇمتىلادى. باسشىنىڭ قىلىعىنا كۇيىپ كەتكەن اكەم «وسى ماقتانىڭ ارقاسىندا شالقايىپ ءجۇرسىڭ», دەگەن ەكەن. جاي عانا جۇمىسشى بولسا دا, قارا حالىقتىڭ ەڭبەگىن تاپتاعان بيۋروكراتقا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, كەۋدەسىندە نامىسى بۇرقىلداپ جاتقانىن كورسەتەدى.
ۇجىمشار باسقارماسىنداعىلاردىڭ ءبارى كورەي, تەك قانا پارتورگ پەن اۋىلدىق كەڭەستىڭ ورنى عانا قازاققا بۇيىرعان. ءبىر كۇنى مالدىڭ اقىرىنان شىققان جامان ءشوپتى قازاقتىڭ قارياسى قورجىنىنا سالىپ, ۇيىنە اكەتپەك بولعان عوي. ونى بايقاعان كورەي باستىقتىڭ قۇيىرشىقتارى قارتقا جۇدىرىق جۇمساعان. سونىڭ ۇستىنەن تۇسكەن اكەم الگىنىڭ ابدەن جازاسىن بەرگەن كورىنەدى. ءسويتىپ, ۇجىمشار باستىعىنا ءوزى بارىپ «سوتقا بەرسەڭ بەر, مەن قازاقتىڭ اق سامايلى قارياسىن قورلاتىپ قويىپ, قاراپ تۇرا المايمىن», دەگەن ەكەن. سونداي وتكىر مىنەزدى, نامىسشىل ادام بولعان. قىزىلوردادا تالونمەن ناننىڭ كەزەگىندە تۇرعانداردى باسىنىپ, باسا-كوكتەپ كىرەتىن وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىن ورنىنا قويىپ, تارتىپكە باعىندىرعاندىعىن اڭىز قىلىپ ايتاتىن.
شەشەم دە وتە نامىسشىل بولعان. قوقاننان كەلگەندە ءمادينا مەن مادياردى تۇرعىزىپ قويىپ, «حالىق جاۋىنىڭ تۇقىمى بۇلار, مۇستافانىڭ حاتى بار ما ەكەن, قاراڭدار», دەپ قورلايتىن كەزدەر بولعان ەكەن. وندايدا كىشكەنە جاستاعى ماديار جىلاپ قالاتىنىن ايتادى. سوندا شەشەم نامىستانىپ, باۋىرىنا «جىلاما, بۇلارعا كوزىڭنىڭ ءبىر ءتۇيىر جاسىن كورسەتۋشى بولما», دەپ قايرايتىن كورىنەدى. ول كەزدە بالا بولعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ ەرجەتىپ, جەتىلەدى. اۋىلدىق كەڭەس توراعاسىنىڭ قىزمەتى ءوسىپ كەتكەن سوڭ, ورنىنا انامدى قويماققا تىرىسادى. اينالاسىنداعى جورا-جولداستارى مەن اۋىل ازاماتتارى ۇگىتتەيدى. بىراق ودان باس تارتادى. سەبەبى قىزمەتكە كىرسە, ءتۇپ-تامىرى تۇگەل تەكسەرىلىپ, سوڭىنداعى باۋىرى ماديار زارداپ شەگەتىنىن سەزەدى. «قىز – جاناشىر» دەگەن. «مەنى كۇيەۋىم اسىرايدى, ال مادياردى كىم اسىرايدى؟» دەگەن وي كەلەدى. انام سونداي الىستان بولجايتىن, كورەگەن ادام ەدى. ء«بيدىڭ قىزى» اتانعان انامنىڭ ادىلدىگى مەن تۋراشىلدىعىن, نامىسشىلىدىعىن بىلگەن جۇرت جولىن قيىپ وتپەيتىن بولعان.
– اكەنىڭ وشپەس وسيەتىن, انانىڭ اسىل قاسيەتىن بويعا دارىتىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ دا وسال بولۋعا قاقىسى جوق شىعار. جالپى, داناگوي حالقىمىز ء«ۇيدىڭ جاقسى بولماعى – اعاشىنان, جىگىتتىڭ جاقسى بولماعى – ناعاشىدان» دەپ جاتادى.
– ورتا مەكتەپتەن كەيىن الماتى زووتەحنيكالىق-ۆەتەرينارلىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1973 جىلى تامامداعان سوڭ جولدامامەن «الماتى ەت كومبيناتىندا» مال دارىگەرلىك قىزمەتتە ىستەدىم. ماسكەۋگە باعىناتىن «گلاۆريسسوۆحوزستروي» دەگەن مەكەمەگە اعا مال دارىگەرى, كەيىن اعا زووتەحنيك بولىپ قىزمەت اتقاردىم. ول مەكەمە يرريگاتسيامەن اينالىساتىن. قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جىلدارى ماعان دا پارتياعا ءوتۋدى ۇسىندى, بىراق مەن ارىز جازبادىم. تەكسەرە كەلە ىلىك تاۋىپ, پارتياعا قابىلدامايتىنىن سەزدىم. ءسويتىپ, رەپرەسسيانىڭ زاردابى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى اقتالعانعا دەيىن سوزىلدى.
ناعاشى اتامىز مۇستافا شوقايدىڭ كورەگەندىگىن, قايراتكەرلىگىن, مەملەكەتشىلدىگىن الەم تانىدى. تاريحي تۇلعانىڭ ۇرپاعى اتانۋ زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ءبىر وكىنىشتىسى, ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان قازاق جەرىندە ءالى دۇرىس باعاسىن الماي, ەلەنبەي كەلە جاتقانى جانىمىزعا باتادى. قاسيەتتى قۇران كىتاپتا: ء«بىر ادامدى ولىمنەن قۇتقارساڭ, ادامزاتتى قۇتقارعانمەن تەڭ» دەلىنگەن. ال مۇستافا اتامىز 180 مىڭنان استام تۇرىك بالاسىن قۇتقاردى. ونىڭ فاشيستەرمەن كەلىسىمگە كەلمەۋىنىڭ سوڭى بەلگىسىز جاعدايدا اجال قۇشتىردى. 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بەرليندە قازا تاپتى.
مۇستافا شوقاي – كوپ ءتىلدى مەڭگەرگەن, ساياسي تۇلعا. ونىڭ ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالاعان فرانتسۋزدار ءوزى بىرنەشە جىل ءومىر سۇرگەن فرانتسيانىڭ نوجان-سيۋر-مارن قالاسىندا مەموريالدىق تاقتا قويىپ, ءمۇسىنىن ورناتتى. تۇركى الەمىنىڭ, حالقىمىزدىڭ بەيبىت كەلەشەگى, ەركىن ەل اتانۋى جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن اتامىزدىڭ ارۋاعى ءۇشىن جەتىسايدىڭ لەنين مەكتەبىنە اتىن بەرگىزدىك, كەيىن شيەلىدە مۇستافا شوقايدىڭ 125 جىلدىعىنا وراي ەسكەرتكىش قويىلدى. الايدا قىزىلوردا قالاسىنداعى مەكتەپتىڭ الدىنداعى ءبيۋستى قازىر الىنىپ تاستالعان. ورىن تاپپاعان سول ەسكەرتكىشى نەمەرەسى ەركىننىڭ ۇيىندە تۇر. مىنە, بىزدەگى تاريحي تۇلعاعا كورسەتىلگەن قۇرمەت قانداي...
– قوناەۆ قالاسىنىڭ تۇرعىنى رەتىندە وبلىس ورتالىعىنىڭ كەلەشەگىن قالاي ەلەستەتەسىز؟
– مۇندا كوشىپ كەلگەنىمە 15 جىلعا جۋىقتادى. بىلتىر قالاعا پرەزيدەنت جارلىعىمەن قوناەۆتىڭ اتى بەرىلىپ, وبلىس ورتالىعى بولىپ بەكىگەندە تىپتەن قۋاندىق. كەلەشەكتەن ءۇمىت ۇزبەگەن حالىقپىز عوي. باس جوسپار بويىنشا كوپتەگەن تۇرعىن ۇيلەر مەن جاڭا نىساندار, اكادەميالىق قالاشىق بوي كوتەرمەك. ياعني حالىق سانى ارتىپ, قالا گۇلدەنىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى دا جاقسارا تۇسەرىنە سەنىمدىمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ۇلبوسىن يسابەك,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى وبلىسى
