قۇمعا سىڭگەن سۋ
ويتكەنى اۋماقتاعى وزەندەردىڭ باسىم بولىگى شەكارانىڭ ارعى بەتىنەن باستالادى. سول سەبەپتى اپتاپ ىستىقتا بۇلاق باسىنداعىلار «كراندى بۇراپ قويۋعا» بەيىل. بۇل ماسەلە ءتۇرلى دەڭگەيدە كوتەرىلسە دە, ءالى كۇنگە كۇرمەۋى شەشىلەر ەمەس.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ترانسشەكارالىق وزەندەرگە قاتىستى تالاي مارتە پىكىر بىلدىرگەن.
ماسەلەن, 2021 جىلى مونوقالالاردى دامىتۋ جونىندە وتكىزىلگەن كەڭەستە وزەندەردىڭ تايىزدانۋى قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «ترانسشەكارالىق وزەندەر, اسىرەسە سىرداريا, جايىق جانە ىلە وزەندەرىنىڭ تايىزدانۋى مەن ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ ناشارلاعانى بايقالادى. بۇل كوبىنەسە كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن سۋ كولەمىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى, سەبەبى ول جەرلەردە سۋ تۇتىنۋ ارتتى», دەدى ق.توقاەۆ.
بيىل ەلوردادا وتكەن استانا حالىقارالىق فورۋمىندا دا سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى الاڭداتىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. اسىرەسە ورتالىق ازيادا سۋ ماسەلەسى كۇننەن كۇنگە كۇردەلەنىپ كەلەدى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ورتالىق ازيا سۋ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ تىعىز ارىپتەستىك جانە بىرلەسكەن ءتيىمدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى عانا شەشىلەتىن ايماق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ورتالىق ازياداعى قۋاڭشىلىق پەن سۋ تاسقىنىنان كەلەتىن شىعىن جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1,3 پايىزى دەڭگەيىندە دەپ باعالانادى. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى 30 پايىزعا دەيىن كەمىپ, 2050 جىلعا دەيىن
5 ميلليونعا جۋىق ىشكى كليماتتىق ميگرانتتىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىرادى. بىزدەگى مۇزدىقتاردىڭ كولەمى قازىر 30 پايىزعا قىسقاردى. ايماقتاعى ەكى ۇلكەن وزەن سىرداريا مەن امۋدارياداعى سۋ دەڭگەيى 2050 جىلعا قاراي 15 پايىزعا تۇسەدى. ءبىز ايماقتاعى ەكولوگيالىق اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن حالىقارالىق ارالدى قورعاۋ قورىن قولداۋعا كوبىرەك قارجى بولۋگە شاقىرامىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتەن باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ديحاندارعا دەيىن سۋدىڭ جەتىسپەۋىنە الاڭداۋى بەكەر ەمەس. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, 2040 جىلعا قاراي سۋعا سۇرانىس 50 پايىزعا ارتادى. ال قازاقستان 2050 جىلعا قاراي «سۋعا وتە مۇقتاج» ەلدەردىڭ ساناتىنا كىرۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدە سۋدىڭ 65 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جۇمسالادى. سونىڭ 60 پايىزعا جۋىعى قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى ەكەن. تاعى ءبىر ماسەلە – سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ. مىسالى, قازاقستاندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 دوللارىن ءوندىرۋ ءۇشىن اقش پەن رەسەيگە قاراعاندا 3 ەسە كوپ سۋ جۇمسالادى. ال اۋستراليامەن سالىستىرعاندا 6 ەسە جوعارى.
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, ازيالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ اعا ساراپشىسى باۋىرجان اۋكەننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازاقستانداعى سۋ تاپشىلىعىنىڭ سەبەپتەرى وتە كوپ. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ كورشىلەس مەملەكەتتەردەن كەلەتىن سۋ رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىگى باستى ءرول وينايدى. بۇدان بولەك, جاھاندىق جىلىنۋ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلاردىڭ توزۋى مەن وزەندەردىڭ لاستانۋى ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ وتىر.
«جاز كەزىندە ورتالىق ازياداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى ادەتتە بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى. ەڭ الدىمەن, ورتالىق ازيادا جازدا تەمپەراتۋرا جوعارى, جاۋىن-شاشىن از. بۇل كەزەڭدە سۋ قويمالارىنداعى بۋلانۋ ارتادى دا, وزەندەردەگى سۋ كولەمى تومەندەيدى. سونىمەن قاتار وڭىردەگى كەي مەملەكەتتەر وزەندەردى گيدروەنەرگەتيكا جانە اۋىل شارۋاشىلىق ماقساتىندا پايدالانادى. جازدا ەگىستىكتى سۋارۋعا سۇرانىس ارتادى دا, سۋدىڭ مول مولشەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بۇرىلادى. انتروپوگەندىك فاكتور دا اسەر ەتەدى. ياعني سۋارۋ قۇرالدارىنىڭ ەسكىرۋى, سۋدى جۇيەسىز پايدالانۋ, سۋ پايدالانۋدىڭ ەرەجەلەرىن ساقتاماۋ جانە وزەندەردى لاستاۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بار», دەيدى ب.اۋكەن.
ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدىك
جالپى, قازاقستاندا سەگىز وزەن سۋ شارۋاشىلىعى باسسەينى بار. ولار: ارال – سىرداريا, بالقاش-الاكول, ەرتىس, ەسىل, جايىق –كاسپي, نۇرا – سارىسۋ, توبىل – تورعاي جانە شۋ – تالاس. ەلىمىزدە سۋارمالى جەرلەر 1,6 ملن گەكتاردى قۇرايتىنىن, ەگىس القاپتارىنىڭ باسىم بولىگى تۇركىستان, قىزىلوردا, جامبىل, الماتى, جەتىسۋ وبلىستارىنا تيەسىلى ەكەنىن ەسكەرسەك, ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. سەبەبى اتالعان وڭىرلەردەگى ءىرى وزەننىڭ ءبارى كورشى ەلدەردەن باستاۋ الادى. ماسەلەن, ۇزىندىعى مىڭ كيلومەتردەن اساتىن 7 وزەننىڭ ىشىندە تەك ەسىل عانا قازاقستاننان باستالادى. ەرتىس پەن ىلە قىتايدان كەلەدى, جايىق پەن توبىل رەسەيدەن شىعادى. سىرداريا مەن شۋ قىرعىزستاننان باستاۋ الادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سىرداريا قىرعىز الاتاۋىنان باستالعانىمەن, نەگىزگى بولىگى وزبەكستان ارقىلى وتەدى. سول سەبەپتى سىردىڭ سۋىندا قازاقستان ەكى ەلگە دە تاۋەلدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. نەگىزى مەملەكەتتەر اراسىنداعى وزەندەر مەن كولدەر داۋى «شەكاراارالىق سۋ ارنالارى مەن حالىقارالىق كولدەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى كونۆەنتسيا» ارقىلى رەتتەلەدى. اتالعان قۇجات 1992 جىلعى 17 ناۋرىزدا حەلسينكيدە (فينليانديا) قابىلدانىپ, 1996 جىلى كۇشىنە ەنگەن. قازاقستان 2000 جىلعى 23 قازاندا وسى سۋ كونۆەنتسياسىنا قوسىلىپ, قۇجات 2001 جىلعى 11 ساۋىردە كۇشىنە ەندى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كونۆەنتسيانى وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان, سونداي-اق رەسەي راتيفيكاتسيالادى. قىتاي مەن قىرعىزستان بۇل قۇجاتقا قوسىلماعان.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا شەكارانى كەسىپ وتەتىن 25 وزەن بار. ولاردىڭ ماسەلەسى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشىلەدى. مىسالى, ەكى ەل ۇكىمەتى 2001 جىلى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. سوعان قاراماستان ەرتىس پەن ىلە ماسەلەسى ءالى كۇنگە تولىق شەشىلگەن جوق. بۇل – الاڭداتارلىق جاعداي. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ەكى وزەننىڭ باسىم بولىگى قىتاي اۋماعىنان وتەدى. ياعني ەرتىس پەن ىلەنىڭ تولىپ اعۋى تىكەلەي بەيجىڭ بيلىگىنە تاۋەلدى. ەكىنشىدەن, قىتاي تاراپى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىن دامىتۋعا ەرەكشە دەن قويىپ, وزەن بويىنا كوپتەگەن سۋ قويماسىن سالىپ, سۋدى ەسەپپەن بەرەتىن بولعان. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, شىعىستاعى كورشىمىز ەكى وزەننىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن پايدالانىپ وتىرعان كورىنەدى.
ىلەنىڭ جاعدايى مۇلدەم قيىن. وزەننىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن قازاقستانداعى مۇزدىقتاردان اعاتىن سۋ تولتىرادى. راس, ىلەگە قۇياتىن نەگىزگى ەكى وزەننىڭ ءبىرى تەكەس الاتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىنەن باستالادى. بىراق بۇل اتى عانا. ايتپەسە, تەكەستىڭ 40 شاقىرىمى عانا قازاقستان اۋماعىنان وتەدى, ەندى 60 شاقىرىمى شەكارانى ءبولىپ جاتىر. قالعان 338 شاقىرىمى تولىقتاي قىتاي تەرريتورياسىنا تيەسىلى. وسىلايشا, تەرىسكەي الاتاۋىنان باستالعان وزەنىمىز ىلەگە كورشى ەلگە بارعاندا ءبىر-اق قۇيادى. كەيىنگى جىلدارى قىتاي ىلەنىڭ بويىنا 13 سۋ قويماسىن قۇرىپ, 59 گيدروەنەرگەتيكالىق قوندىرعى ورناتىپتى. مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ىلەنىڭ سۋىن ەسەپسىز پايدالانۋ جالعاسا بەرسە, كەلەشەكتە بالقاش كولى تارتىلىپ, ارالدىڭ تاعدىرىن قايتالاۋى مۇمكىن.
مۇنداي قاۋىپ بەكەر ەمەس. قىتاي 2050 جىلى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۋدانىنداعى سۋارمالى جەردىڭ كولەمىن 600 مىڭ گەكتارعا جەتكىزبەك. كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ىلە وزەنىنەن تارىم ءشولدى ويپاتىنىڭ باتىس بولىگىنە سۋ جەتكىزەتىن ارنانىڭ قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. الدا-جالدا شىعىستاعى كورشىمىز وزەن سۋىن ەسەپسىز پايدالانۋىن جالعاستىرا بەرسە, 2050 جىلعا قاراي ىلەنىڭ قازاقستانعا كەلەتىن سۋ قورى 40 پايىزعا تومەندەيدى. كەلەشەكتە قىتاي تۇتىناتىن سۋ كولەمىن ارتتىرماسا, كەمىتپەيتىنىن ەسكەرسەك, ەرتىس پەن ىلەنىڭ احۋالى قيىنداي تۇسەتىنى انىق. ال مۇنداي جاعدايدا ەكى وزەنگە تاۋەلدى قالالار ايتارلىقتاي قيىندىققا دۋشار بولادى.
«شەكاراارالىق سۋ ارنالارى مەن حالىقارالىق كولدەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا» قوسىلماعان قىرعىزستاننان باستالاتىن وزەندەردىڭ دە جاعدايى كۇردەلى. قازىرگى تاڭدا جامبىل وبلىسىن كورشى ەلدەن كەلەتىن تالاس پەن شۋ سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بىراق جازعا قاراي وزەندەردەگى سۋ كولەمى ازايىپ كەتەدى. اسىرەسە تاراز قالاسىنان وتەتىن تالاستىڭ اپتاپ ىستىقتا ءتۇبى كورىنۋگە شاق قالادى. قىرعىزستان «كيروۆ» سۋ قويماسىن سالعالى سارقىراپ اعاتىن وزەن سىزدىقتادى دا قالدى. تالاستىڭ بويىنا بىرنەشە سۋ تورابى سالىنعان. بىراق ولار جاۋىن مول جاۋعان جىلدارى «كيروۆتان» بولىنەتىن كوپ سۋدى ساقتاپ قالۋعا قاۋقارسىز. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2016 جىلى تالاس ارناسىنان تاسىپ, سوزاق كوپىرىن بۇزىپ كەتكەن-تۇعىن. ال قىس كەزىندە كەلگەن مول سۋ يگەرىلمەي, وزەننىڭ اياعىندا جاتقان اۋىلداردى شايىپ كەتەتىن جاعداي دا كەزدەسكەن.
بەرىلگەن ۋادە ورىندالار ەمەس
كەيىنگى جىلدارى تالاس وزەنىنىڭ بويىنا «اقمولا» سۋ قويماسىن سالۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەن ەدى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى 2021 جىلى اۋليەاتا جۇرتشىلىعىنان ءسۇيىنشى سۇراپ, اقجولتاي حاباردى جەتكىزگەن-ءدى. ءتىپتى جامبىلدا باقانداي ءۇش سۋ قويماسى سالىنادى, ونىڭ جالپى قۇنى 14,9 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى دەپ مالىمدەگەن. بىراق ۋادە ءالى كۇنگە ورىندالماي تۇر. بىلتىر پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايلوۆ سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا دا جامبىلدا ءۇش سۋ قويماسى سالىناتىنىن جەتكىزدى. الايدا جىلدا بەرىلگەن ۋادە ورىندالماعان كۇيى قالىپ وتىر.
وكىنىشكە قاراي, سۋدىڭ جەتىسپەۋىنەن قاراپايىم شارۋالار قيىنشىلىق كورەدى. ماسەلەن, تالاس اۋدانى بوستاندىق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مۇرات ابيەۆ اپتاپ ىستىقتان ەككەن ەگىنىنىڭ ءبارى كۇيىپ كەتۋ الدىندا تۇرعانىن ايتادى.
«تالاستان كەلەتىن كانال سىزدىقتاپ اعىپ تۇر. ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە القاپتى سۋارۋعا جەتپەيدى. امالسىز كەزەكپەن سۋ الامىز. ونىڭ وزىندە جەتە بەرمەيدى. اۋداندا تانىسى بارلار سۋدى بۇرىپ الادى. جەرگىلىكتى مۇراپقا, ورتالىققا حابارلاسساق, «سۋ از, كوبەيتە المايمىز. تالاستىڭ سۋىن كوبەيتۋدى مينيسترلىك شەشپەسە, ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن دارمەن جوق», دەپ جاۋاپ بەرەدى. جىلدا جازدا ەگىستىككە سۋ جەتپەي قالادى. بيىل ازىن-اۋلاق جەرگە جۇگەرى ەگىپ ەدىم. جايقالىپ ءوسىپ, ەندى سۋارۋ كەرەك بولعان كەزدە قينالىپ وتىرمىز. جوڭىشقام تۇگەلدەي قۋراپ كەتتى. مەنىكى مەيلى عوي. الپىس گەكتار جەرگە ەگىلگەن قىزىلشا سۋ جەتپەگەندىكتەن تولىقتاي كۇيدى. 30-40 گەكتارلاپ جۇگەرى القابى بار شارۋالار ءالى كەزەك كۇتىپ وتىر. «اقمولا» سۋ قويماسىن سالسا, جاعداي وڭالار ەدى», دەيدى م.ابيەۆ.
سىرداريا مەن ءامۋداريانىڭ جاعدايى بەلگىلى. وزەن سۋىن ءتيىمسىز قولدانۋ ارال تەڭىزىنىڭ تراگەدياسىنا اكەلىپ سوقتى. قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان 1998 جىلى سىرداريا وزەنىن پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم قابىلداعان. كەيىنىرەك قۇجاتقا تاجىكستان دا قوسىلدى. دەگەنمەن بۇل ورتالىق ازياداعى ترانسشەكارالىق سۋلار ماسەلەسىن شەشكەن جوق. ويتكەنى قۇجاتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەمەلەردى تاراپتار تولىق ورىندامادى.
وزبەكستاننىڭ سىرداريا سۋىن ماقتاعا پايدالانۋى سالدارىنان وزەننىڭ تومەنگى اعىسى كەيدە قۇرعاپ, باتپاققا اينالادى. سونىڭ سالدارىنان تۇركىستان وبلىسىنداعى شارۋالار مەن ديحاندار زارداپ شەگىپ وتىر. قايبىر جىلى قىرعىزستان قىس كەزىندە «توقتاعۇل» سۋ قويماسىندا جينالعان سۋدىڭ جارتىسىن اعىزىپ جىبەرىپ, سىردىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان بىرنەشە اۋىلدى سۋ شايىپ كەتكەن ەدى. راس, كەيىنىرەك «كوكساراي» سۋ قويماسى سالىنىپ, بۇل ماسەلە ءبىرشاما رەتتەلگەندەي كورىنگەن. ايتسە دە, وڭتۇستىكتەگى اعايىن ءالى كۇنگە كورشى ەلدەردىڭ «جومارتتىعىنا» تاۋەلدى كۇيىندە قالىپ وتىر.
جايىقتىڭ تارتىلۋى دا تالاي مارتە تالقىلاندى. بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اشحابادتا وتكەن VI كاسپي سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە وسى ماسەلەگە توقتالعان ەدى. «جايىقتى امان الىپ قالۋ ءۇشىن ۇيلەستىرىلگەن, پارمەندى شارالار قابىلداۋعا مىندەتتىمىز. ايتپەسە, جاقىن ارادا قۇتقاراتىن ەشتەڭە قالمايدى. ءبىز بارلىق تاراپتان كۇش بىرىكتىرىپ, جايىق وزەنىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا ورتاق ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋگە شاقىرامىز», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جايىق سۋىنىڭ ازايۋى كاسپي تەڭىزىنە دە اسەر ەتەدى. كەيىنگى جىلدارى الەمدەگى ەڭ الىپ كولدىڭ اۋماعى كىشىرەيىپ بارادى. «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كەيىنگى 15 جىلدا كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنىڭ اكۆاتورياسى 7,1 پايىزعا قىسقارعان.
