قۇقىق سالاسىن تسيفرلاندىرۋ: جەدەلدىك پەن سەنىم

پرەزيدەنتتىڭ 2022 جىلعى 1 قىر­كۇيەك­تەگى كەزەكتى جولداۋىندا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىرىز­دى­­لىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان تسيفر­لىق اناليتيكالىق قۇرالداردى ازىر­لەۋگە باعىت بەرىلدى. الدىمەن, قازاق­ستاننىڭ قىلمىستىق سوت ءوندىرى­سىنىڭ جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ قالاي باستالعانىن ءتۇسىنۋ قاجەت. بۇل جوبا وتە كۇردەلى بولعاندىقتان, ونىڭ ءبىر ساتتە جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى بەلگىلى. 2009 جىلعى تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق سايا­سات تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. بۇل تۇجىرىمداما قىلمىستىق زاڭنامانى دامىتۋ مەن جاڭعىرتۋدىڭ باستاماسى بولدى. قىلمىستىق ۇدەرىستى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن باس پروكۋراتۋرا ازاماتتاردىڭ ارىزدارى مەن حابارلامالارىن ەلەكتروندى تۇردە تىركەۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزدى. بۇل «ەلەكتروندىق ااتك(كۋزي)» جانە «ەلەكتروندىق تالون» رەتىندە باستاما العان بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا باس پرو­كۋراتۋرا «سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» دەپ اتالاتىن وراسان زور پلاتفورمانى قول­دانىسقا ەنگىزىپ, ول ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر.

قۇقىق قورعاۋ سالاسى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, سدتتبت قىلمىستىق ءىستى ەلەكتروندى فورماتتا جۇرگىزۋدە عانا ەمەس, جالپى سوت ءوندىرىسىنىڭ بارىسىندا ءوزىن امبەباپ قۇرال رەتىندە كورسەتىپ كەلەدى. ول اقپارات الماسۋدان باستاپ (ىسكە تارتىلعان تۇلعالار تۋرالى, سوتتىلىعى تۋرالى انىقتاما, ناركولوگيالىق جانە پسيحياتريالىق ەسەپكە الۋ, م ۇلىكتىڭ بولۋ نەمەسە بولماۋى, جۇمىس ورنى تۋرالى مالىمەتتەر الۋ, ت.ب.), بارلىق قىلمىستىق ىستەر بو­يىنشا بۇكىل ءىس-شارالاردىڭ جۇرگىزىلۋىنىڭ, سوت ساراپتاماسىن تاعايىنداۋدىڭ, قاجەتتى ماتەريالداردى ساراپشىلارعا قاشىقتان تاپسىرۋ جانە تاعى باسقا ءىس-شارالاردىڭ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋدى وڭتايلاندىرۋ سياقتى كوپتەگەن فۋنكتسيانى قامتيدى. پروتسەسسۋالدىق پروكۋرور, قاجەت بولعان جاعدايدا كەز كەلگەن ۋاقىتتا, قىلمىستىق ءىستىڭ بارلىق ماتەريالدارىمەن قاشىقتىقتان تانىسىپ, قوسىمشا نۇسقاۋلار بەرە الادى جانە وسى جۇيە اياسىندا جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ارەكەتتەرىنىڭ زاڭدىلىعىن قاداعالايتىن مۇمكىندىكتەر دە بار. دەگەنمەن تسيفرلاندىرۋ تەك سدتتبت-مەن عانا شەكتەلمەيدى. قازىرگى ۋا­قىتتا اقمولا وبلىسىنىڭ قوسشى قالا­سىندا جانە ەلىمىزدىڭ استاناسىن­دا قىلمىستىق ءىستى جۇرگىزۋدىڭ جاڭا نىسانداعى پيلوتتىق جوباسى جۇزە­گە اسى­رىلىپ جاتىر. بۇل جوبا «پولي­تسەي­لىك تەرگەۋ» دەپ اتالادى. ول سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ جەدەلدەتىلگەن, قىس­قارتىلعان ەڭ وڭتايلى نۇسقاسى رەتىندە قارالىپ وتىر. پوليتسەيلىك تەرگەۋ تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ قىسقارتىلعان نىساندارىنىڭ باسقا تۇرلەرىن الماس­تىرا وتىرىپ, وڭايلاندىرىلعان نى­سان­داعى حاتتاما جۇرگىزۋدى قام­تى­ماق. سونداي-اق بەينەتاسپامەن جۇرگىزىلەتىن حاتتامالار دا قولدانىسقا ەنگىزىلمەك. وسى ورايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوپتەگەن قۇجاتتاردى تولتىرماي, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ نەگىزگى تۇستارى مەن ىزدەرىن بەكىتە وتىرىپ, بارلىق ءىس-شارالاردى بەينەتاسپاعا تۇسىرەدى. بۇل وتاندىق زاڭناما ءۇشىن ۇلكەن جاڭاشىلدىق ەكەنى ءسوزسىز. بۇگىنگە دەيىن پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردى تولتىرۋ بارىسىندا تەرگەۋدىڭ ودان ءارى جۇرگىزىلۋىنە ەش قاتىسى جوق ۇساق-تۇيەك, بولىمسىز تۇستارىن مۇقيات, تياناقتى سيپاتتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ كەلگەن. وسى تۇرعىدا بەينەحاتتامالار قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ حاتتامالارعا ەگجەي-تەگجەيلى بايانداما جاساپ, سيپاتتاۋ جۇرگىزبەي-اق, قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ بارلىق ىزدەرىن بەكىتۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.

«پوليتسەيلىك تەرگەۋ» – ءبىرىنشى كەزەكتە ءىس مازمۇنىنىڭ قاعاز نۇسقاسى مەن بەينەجازبا نۇسقاسىنىڭ اراسىنداعى سايكەسسىزدىك پەن جالعاندىقتى جويۋعا باعىتتالعان جوبا. قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ دالەلى جانە ونىڭ اۋىرلىعى ماڭىزدى فاكت. «پوليتسەيلىك تەرگەۋ» نىسانىندا تەك قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار مەن اۋىرلىعى ورتاشا جانە اۋىر ەمەس قىلمىستار عانا تەرگەلەدى. اسا اۋىر قىلمىستار (مىسالى, كىسى ءولتىرۋ, زورلاۋ جانە ت.ب.) ءداس­تۇرلى نىساندا, ياعني الدىن الا تەر­گەۋ نىسانىندا جۇرگىزىلەدى. جوبا­د­ا­عى ماڭىزدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – وقيعا ورنىنا كەلگەن ءبىرىنشى پوليتسيا قىزمەتكەرى تەرگەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە بەرەدى. بۇل جاڭاشىلدىق ءىس بويىنشا دالەلدەمەلەردىڭ جوعالۋىنا جول بەرمەۋ­گە باعىتتالعان جانە كەلگەن قىزمەتكەر قابىلدانعان اقپاراتتىڭ نەگىزگى كوزى بولادى. قىلمىستىق ءىستىڭ ماتەريالدارى ءبىر پوليتسيا قىزمەتكەرىنەن ەكىنشى قىزمەتكەرگە بەرىلمەيدى. ياعني وقيعا ورنىنا كەلگەن ساتتەن باستاپ, ءىس پروكۋراتۋراعا جىبەرىلگەنگە دەيىن ءبىر قىزمەتكەردىڭ قولىندا بولادى.

سونداي-اق 2022 جىلدىڭ 1 جەل­توق­سا­نىنان باستاپ ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگى جۇيەسىندە تاعى ءبىر جوبا­نىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. استانا قالاسى, ەسىل اۋدانىنىڭ پب قۇرامىنا 5 تەرگەۋشى, 5 جەدەل ۋاكىل جانە 1 سوت-مەديتسينالىق ساراپشى كىرەتىن, جالپى سانى 11 ادامنان تۇراتىن مامانداندىرىلعان توپ قۇرىلعان بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي توپتار الماتى, شىمكەنت, قاراعاندى سياقتى باسقا دا قالالاردا قۇرىلعان. ولاردىڭ مىندەتى – ينتەرنەت-الاياقتىقپەن بايلانىستى قىلمىستاردى اشۋ جانە تەرگەۋ. بۇل جوبا «كيبەرپول» دەپ اتالادى. ونىڭ جۇمىسىنداعى نەگىزگى باسىمدىقتار جىلدام ارەكەت ەتۋگە نەگىزدەلگەن. ينتەرنەت-الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ سالدارىن جويۋ ءۇشىن ترانزاكتسيالار, اقشا الۋ جانە باسقا دا ماڭىزدى اقپاراتتاردى بارىنشا جىلدام الۋ قىلمىستىق ءىستىڭ جەدەل اشىلۋى­نا اسەر ەتەدى. مۇنداي ىستەر­دى كەز كەلگەن باسقا بولىمشەلەردىڭ تەر­گەۋ­شىلەرى اينالىسسا, تەرگەپ-تەكسەرۋ بارىسىندا ماتەريالداردى قابىلداۋعا, تەرگەۋ توبىن تاعايىنداۋعا, جەكەلەگەن نۇسقاۋلاردى دايىنداۋعا, ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەرگە سۇراۋ سالۋ جىبە­رۋ­گە جانە باسقا دا ماڭىزدى پرو­تسەسسۋالدىق ارەكەتتەرگە كوپ ۋاقىت كە­تە­دى. مۇنىڭ بارلىعى شامامەن ءبىر اپتاعا سوزىلادى. ال قۇرامىندا ارنايى وقۋدان وتكەن, بىلىكتىلىگىن ۇنەمى كوتەرىپ وتىرعان تەرگەۋشىلەر, جەدەل ۋاكىلدەر مەن كريميناليستەر بار «كيبەرپول» جەدەل-تەرگەۋ توبى وسى كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن اينالىپ ءوتىپ, تەز ارەكەت ەتەدى. «كيبەرپول» قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىمەن (Tele-2, Kcell, Kar-Tel) جانە «قازاقتەلەكوم» پروۆايدەرىمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالدى. مەموراندۋم ناتيجەسىندە ولاردىڭ تۇسكەن سۇراۋعا جىلدام جا­ۋاپ بەرۋىنە جانە جەدەل اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. Kolesa.kz, Krysha.kz, OLX سياقتى تانىمال عالامتور-پلاتفورمالارىمەن ءوزارا بايلانىس ورناتىلدى. قۇقىق قورعاۋ, ارناۋلى مەملەكەتتىك جانە وزگە دە ورگانداردىڭ اقپارات الماسۋ جۇيەسىنە (سيوپسو) ەكىنشى دارەجەلى 3 بانك (بانك تسەنتر كرەديت, حالىق بانكى جانە جۋسان بانكى) بىرىكتىرىلگەن. 2023 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى جاعداي بويىنشا 60-تان استام قىلمىستىق ءىس اشىلىپ, سوتقا جول­داندى.

تسيفرلىق كەڭىستىك پەن جوعارى تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ زاماناۋي بەتالىسىن ەسكەرسەك, تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ازاماتتىق ۇيىمداردىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي مەملەكەتتىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سونداي-اق تاجىريبە الماسۋ جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى قىلمىستاردى تەرگەۋ ءۇشىن پايدالى تاجىريبەلەردى قابىلداۋ قاجەتتىگى دە ۋاقىت تالابى. مىسالى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا عالامتور جەلىسىندەگى قىلمىستاردى اشۋ جانە تەرگەۋمەن اينالىساتىن كيبەر-پوليتسيا دەپ اتالاتىن ارنايى مەكەمە قۇرىلعان. بۇل بولىمشە جوعالعان نەمەسە ۇرلانعان تەلەفونداردى ىزدەۋمەن اينالىسپايدى. ول تىكەلەي عالامتور جەلىلەرىندە بەلارۋس ازاماتتارىنا قارسى جاسالعان قىلمىستاردى, ياعني ينتەرنەت-الاياقتىق, دەرەكتەردى ۇرلاۋ, عالامتور جەلىلەرى ارقىلى ەسىرتكى تاراتۋ سياقتى قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردى اشۋ جانە تەرگەپ-تەكسەرۋمەن شۇعىلدانادى. وسىلايشا, IT سالاسىنداعى قىلمىستارمەن ارنايى ىرىكتەلگەن جانە بىلىكتى قىزمەتكەرلەر جۇمىس جۇرگىزەدى.

جالپى, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا IT سالاسىنداعى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ازاماتتاردى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن وسى تەكتەس قىلمىستاردان قورعايتىن ءبىر ءبولىم عانا ەمەس, تۇتاستاي ءبىر مەكەمە قۇراتىن كەز كەلگەندىگىن مويىنداۋ قاجەت.