– قولىڭىزدا ۇستاپ وتىرعان كىتاپتى جازۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟
– ءسوزدى ارىدەن باستايىن. ءۇش عاسىرعا جۋىق بوداندىقتىڭ قامىتىن كيگەن حالقىمىز 1991 جىلى تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتتى. بۇل ءبىزدىڭ جاسىمىز ءدال ەلۋگە تولعان كەز ەدى. باسىمىزعا بوستاندىق, تىلىمىزگە تەڭدىك, سانامىزعا جىگەر العان ءبىز ەگەمەن قازاقستانىمىزعا ءوز كىرپىشىمىزدى قالاماق بولدىق.
مەنىڭ وسى كەزدەگى جاعدايىم تۋرالى جان دوسىم ءابىش كەكىلباي ۇلى: «سايىن 50 جاسىندا ەگەمەن ەلىمەن بىرگە قايتا تۋىپ, ءبىر قولىنا قالام, ءبىر قولىنا قالاق الىپ كىرىستى», دەگەن ەدى. ونىڭ وسى ءسوزى تازا شىندىق بولاتىن. مەن 1992 جىلى ابەكەڭنىڭ ايتۋىمەن, اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ باسىنا كۇمبەز تۇرعىزعاننان باستاپ, وتىزعا جۋىق تاريحي تۇلعا باسىنا ەسكەرتكىش ورناتقان ەكەنمىن. سونىڭ ىشىندە اباي مەن شاكارىم كەسەنەسى دە بار. تاۋەلسىزدىك قۋانىشى ءبىزدىڭ بويىمىزداعى ءتۇرلى باستاۋلار كوزىن اشىپ جىبەرگەندەي بولدى. 25 جىل تىنىشتىق كورمەي, دالا كەزىپ, جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, قولىمنان قالامىمدى تۇسىرمەدىم. توعىز تومدىق شىعارمالار جيناعىم جارىق كوردى. جازعان درامالارىم قويىلا باستادى. ۋاقىت ءبارىن دە جەڭەدى عوي. ءبىزدى دە جەڭگەن سەكىلدى بولدى. 2016 جىلى 75 جاسقا تولعاسىن قالاقتىڭ اۋىرلاي, قالامنىڭ مۇقالا باستاعانىن سەزىنە باستادىق.
ەندى نە ىستەيمىن دەگەن وي ءبىزدى ءجيى تولعاندىراتىن بولىپ الدى. اباي كەسەنەسى, اباي ويلارى مەنى جاڭا رۋحاني بەلەسكە شىعارىپ كەتكەندەي ەدى. مەن اباي قازىناسىن جاس ۇرپاق تاربيەسىنە پايدالانۋ قاجەتىن جان-تانىممەن سەزىندىم. سودان «اباي الەمىنە ساياحات» اتتى كىتاپ جازىپ, كلۋب قۇردىم. وسى ەڭبەگىم ارقىلى مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلارعا كەمەڭگەر تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعىن جاقىن تانىستىرا باستادىم. ابايدىڭ 45 قاراسوزىنىڭ ماعىناسىن اشىپ, تۇسىنىك جازدىم. وسىنداي ۇلتتىق تاربيەگە باعىتتالعان جۇمىستار اقىرىندا «ۇلت اناسى – قازاق ءتىلى» اتتى قوعام قۇرۋعا جەتكىزدى.
– ەندى وسى ەڭبەگىڭىزدىڭ اتاۋى مەن مازمۇنى تۋرالى ايتساڭىز؟
– قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى مەنى قاتتى تولعاندىرادى. شىن مانىندە, ءتىل – ۇلتتىڭ جانى. سوندىقتان جيناعىمدى «ۇلت اناسى – قازاق ءتىلى» دەپ اتادىم. ال «9 اقيقات... 99 سۇحبات» دەگەنىمىز تاراۋلار اتاۋى. مۇندا ءوزىم وقىعان تاريحي دەرەكتەر, ۇلىلاردىڭ ناقىل سوزدەرى, ءىرى تۇلعالاردىڭ ءومىربايانى, اۆتورلىق پايىمداۋ, ەستەلىك سەكىلدى دۇنيەلەر جيناقتالدى. باستى ماقسات – جاستارعا تاعىلىمدى تاربيە بەرۋ. ءبىزدى ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن انا ءتىلىمىزدى قالاي ساقتايمىز, وركەندەتەمىز دەگەن ماسەلە ءومىر بويى الاڭداتۋمەن كەلەدى. ابايدىڭ ءوزى «قارتايدىق قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» دەگەنى بەكەر ەمەس. شىنى كەرەك, ءبىز قازىرگى الەمدىك باسەكە جارىسىنا كەنجەلەۋ قوسىلعان جۇرتپىز. سوندىقتان جاستارىمىزدىڭ تاربيەسىنە باسا نازار اۋدارۋ, ۇلتتىق تاربيەنىڭ قاينارى – قازاق ءتىلى ەكەنىن ۇعىندىرۋ باستى مىندەت.
– «9 اقيقات, 99 سۇحبات» دەپ اتالاتىن تاراۋلارعا كەڭىرەك توقتالاسىز با؟
– ماسەلەن, «9 اقيقات» بولىمىندە « ۇلى جاراتىلىس», «ادام اتا – حاۋا انا», «ابىل مەن قابىل», «قازاق حالقى», «قازاق ءتىل», «قازاق حالقىنىڭ جازۋ ونەرى», «تەكتىلىك جانە قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى», « وتىز جىل قانشا ۋاقىت؟», «جاڭا قازاقستان. ادىلەتتى قازاقستان» اتتى ۇعىمدارعا قىسقاشا تۇسىنىك بەرىلگەن. ال «99 سۇحبات» اتتى سۇحباتتاردا حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن تۇلعالارى تۋرالى كەڭ ءارى ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلەدى. سونداي-اق وقۋشىلارعا ارنالعان «99 اسىق سىناعى» ءۇش كەزەڭدى بىلىك جارىسىن ۇيىمداستىرۋ ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ءبىر ءساتتى تابىسى دەيمىز.
– بۇل قانداي بىلىك جارىسى؟
– وقۋشىلار ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ قوعامعا مۇشەلىككە تارتىلادى. كوپ نارسەلەردى وزدەرى ۇيىمداستىرىپ, وزدەرى ىستەيدى. قوعام مۇشەلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى ءۇش ساتىلى بىلىك جارىسىمەن ۇدايى تەكسەرىلىپ وتىرادى. وقۋشىلاردىڭ ءۇش تاقىرىپ بويىنشا بىلىمدەرى سىنالادى. جارىسقا قاتىسۋشى 99 اسىق سالىنعان قالتادان ءبىر بىرلەپ ءۇش اسىق الادى. مىسالى, وقۋشىعا 1-اسىق (ماقال: ەگىنىڭ ونبەسە, قايعىسى ءبىر جىلدىق; بالاڭ وڭباسا, قايعىسى عۇمىرلىق), 82-اسىق (ولەڭ: جەلسىز تۇندە جارىق اي), 86-شى اسىق (تەكتىلىك باسپالداعى: ورىس جەرىنە موڭعول تايپاسى جەتپەگەن) تاپ بولدى دەلىك. جارىس بارىسىن ءۇش ۇستاز قاداعالاپ وتىرادى. ولاردىڭ الدىندا 99 سۇراقتان تۇراتىن ءۇش داپتەر جاتادى. بىرىنشىسىندە 99 ماقال ماتىندەرى, ەكىنشىسىندە 99 قازاق حالىق ولەڭ اتاۋلارى, ءۇشىنشىسى – «تەكتىلىك باسپالداقتارى» اتتى تاريحي دەرەكتەر. ءبىرىنشى العان اسىعى بويىنشا وقۋشى اتالارىنىڭ الگى ماقالمەن وعان نە دەپ تۇرعانىن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ەكىنشى, ءۇشىنشى اسىقتار جاۋابى دا تىڭدالىپ, ءار جاۋاپقا ەڭ جوعارىسى 11 ۇپايدان باعا قويىلادى.
– اتالعان كىتاپتى قوعامدىق باعدارلاما رەتىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنا ۇسىنعاندا قانداي ماقسات كوزدەدىڭىز؟
– بۇل – ءبىزدىڭ ۇزاق جىلدىق ويىمىزدان تۋعان اسىل ارمانىمىز. وسى باعدارلامانى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ رۋحاني تاربيەسىنە كومەكشى قۇرال رەتىندە ۇسىندىق. ماقساتىمىز – بالالاردىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋگە, ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋگە قۇمارلىعىن ارتتىرۋ.
وسى باعىتتا ولاردىڭ بويىنا 11 قاسيەتتى ءسىڭىرۋدى كوزدەدىك. ماسەلەن, وقۋشىلاردىڭ 99 حالىق ءانىن جاتقا ءبىلىپ, ايتا الۋى, 50 كىتاپ وقۋى, كولەمدى ءۇش ماقالا جازۋى, 200 ماقالدى ايتىپ, ونىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋى, حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىن ساقتاۋى, شەشەندەردىڭ ءسوزىن كوپشىلىك الدىندا تۇسىنىكتى, قىزىقتى ەتىپ ايتا ءبىلۋ جانە تەكتىلىك ۇعىمى مەن وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ سەكىلدى قاسيەتتەرگە باسا نازار اۋدارىلدى. ەڭ باستى مەجە – مەكتەپ بىتىرگەن ءار بالا 12 مىڭ جول ولەڭدى جاتقا ءبىلىپ شىعۋعا ءتيىس.
ءار ازاماتىن وسىلاي تاربيەلەي العان مەملەكەت وركەندەگەن ەلگە اينالارى ءسوزسىز. جالپى, «اقىل», ء«بىلىم», «ادامگەرشىلىك», «تەكتىلىك» سەكىلدى قاسيەتتەر ادام بولمىسىنا باياۋ جينالادى. جاس كەزىندە ونى كوپشىلىگى بىلۋگە دە, پايدالانۋعا اسا قۇمار بولمايدى. ال جاعىمسىز قىلىقتار قارا كۇيە سەكىلدى بىردەن جۇعادى. سودان كەيىن جاستار ۋاقىت قادىرىن تۇسىنبەيدى. ءالى جاسپىز دەيدى. كەيبىرەۋلەر وتىزىندا ءوزىن جاس ساناپ, ءتىپتى قىرىققا دەيىن ءوزىن-ءوزى تولىق باسقارا الماي اركىمنىڭ جەتەگىندە جۇرەدى. دۇرىس جولعا تۇسە الماي اداسادى. قوعام مەن ءوز وشاعىنا, ءدىلى مەن دىنىنە جات قىلىقتارعا بارادى. ءبىزدىڭ باعدارلامانىڭ ماقساتى جاستاردى وسىنداي جامان ادەتتەن جاس باسىنان ساقتاندىرىپ, ولاردى تەكتى ازامات ەتىپ وسىرۋگە اتسالىسۋ.
– وسى باعدارلامامەن جۇمىس ىستەپ جاتقان مەكتەپ بار ما؟
– ماسەلەن, ماڭعىستاۋ وبلىسى بەينەۋ اۋدانىنداعى 22 مەكتەبى كەلەسى وقۋ جىلىنان باستاپ, وسى باعدارلامامەن جۇمىس ىستەي باستايدى. ال مۇنايلى اۋدانىنىڭ №10 مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارى وسىنى وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزدى. جەمىسى دە مول. قازىر بۇل ءبىلىم ورداسى ەلىمىزدەگى ەڭ وزىق مەكتەپتەر قاتارىنا ەندى. نەگىزىنەن, بۇل قوعامدىق جۇمىس, رۋحاني تاربيە رەتىندە اتقارىلادى. بۇل باعدارلاماعا ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ماماندارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
– جيناقتا تاريحىمىزعا دا ەرەكشە نازار اۋدارىپسىز...
– ادامزاتتى سانالى ادام اتاندىراتىن ولاردىڭ تاريحى بولسا, سول ۇلى تاريحقا قوسقان قازاق حالقىنىڭ دا ۇلەسى مول. ءبىزدىڭ ەجەلگى تاريحىمىز كونە تۇرىكتەر تاريحى دەپ اتالادى.
ءبىز ءوزىمىزدىڭ قازىرگى جوبامىزدى بىلەمىز عوي, ال ەرتەدەگى بابالارىمىزدىڭ قانداي بولعانى تۋرالى جاستارعا بىرنەشە دەرەك ۇسىنا كەتەيىن.
... بۇدان بەس مىڭ جىل بۇرىن كوشپەلى ەل شۋمەرلەردىڭ قالا سالىپ, جازۋ جازىپ, كولەمدى «گيلگامەش باتىر» اتتى داستانىن جازعانى انىقتالىپ الەمدى تاڭعالدىرسا, سول مادەنيەتتىڭ مۇراگەرى قازاق حالقى;
...التايدا تەمىر بالقىتىپ, پاتشالارىن التىنمەن اپتاپ جەرلەگەن;
...بىرنەشە جىلقىنىڭ ەتى سىيىپ كەتەتىن سكيفتەر قازانى – تۇركىستانداعى تايقازان و دا قازاق حالقىنىڭ ەنشىسى;
...بۇگىن بىرەۋدەن تىڭداعان جىرىن ەرتەڭ جاتقا ايتىپ بەرەتىن – ءبىزدىڭ بابالارىمىز;
«ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم» دەپ ايتقان دا قازاق.
قىسقاسى, پولياك ا.يانۋشكەۆيچكە: «ەگەر قازاق حالقىن الەمدى شىر اينالدىرا قونىستاندىرسا, وندا كەز كەلگەن جولاۋشى قالتاسىنان ءبىر تيىن شىعارماي بۇكىل الەمدى اينالىپ شىعا الار ەدى», دەپ ايتقىزعان ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ مەيىرباندىلىعى...
– جاقسى-جايساڭمەن بىرگە ءجۇردىڭىز. كوپتى كوردىڭىز. ورىندالماعان ارمانىڭىز بار ما؟
– اينالايىن, جۇمىر باستى پەندەنىڭ ارمانى تاۋسىلا ما؟ مەنىڭ ساۋلەتشى رەتىندە كوكەيىمنەن كەتپەيتىن ءبىر وكىنىشىم بار. 1993-1995 جىلدارى ماعان اباي كەسەنەسىن تۇرعىزۋ تاپسىرىلدى. ابايدىڭ 125 جىلدىق تويىندا اقىن مۇردەسىنىڭ باسىنا گرانيت ەسكەرتكىش قويىلعان ەكەن. سوندا قۇرىلىسشىلار مۇردەنىڭ ۇستىنە 60 توننالىق بەتون قۇيعان. ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا بايلانىستى كەسەنە جۇمىسى باستالاردا وسى بەتوندى الىپ تاستاۋ تۋرالى جەرگىلىكتى قۇرىلىسشىلارعا تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن. بىراق بەتون الىنباي قالىپ قويدى. بۇل ماسەلەنى كوپتەن بەرى كوتەرىپ كەلەمىن. ءتىپتى نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ اڭگىمە ەتكەنمىن. ازىرشە, ناتيجە جوق. كوزىم تىرىسىندە وسى وكىنىشىمدى ورىنداپ كەتسەم دەيمىن. ول تەك قانا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ شەشىمىمەن جۇزەگە اساتىن شارۋا سەكىلدى. و كىسىگە دە ەكى رەت حات جازدىم. بىراق ءبىزدىڭ حاتتارىمىز يەسىنە جەتپەيتىن سەكىلدى.
ال ارمان تۋرالى اڭگىمە ەتەتىن بولسا حالقىمىز «ارمانسىز ادام قاناتسىز قۇسپەن تەڭ» دەپتى. وتباسىم امان, بالالارىم ازامات بولدى, نەمەرەلەرىم دە جاقسى ءوسىپ جاتىر. بۇعان شۇكىرشىلىك ەتەمىن. ءبىر ادامداي باياندى عۇمىر كەشتىم. ەشكىمگە كىرىپتار بولعان جوقپىن. ەشكىمنەن قارعىس ەستىمەدىم...
دەگەنمەن جاسىم توقسانعا قادام باسقالى, ەرتەڭگى كۇن جاقىنداعان سايىن ءبىر ارمان مەنى ىلگەرى جەتەلەيتىن سەكىلدى. ول ارمان – جاستاردىڭ رۋحاني ساناسى! بۇل ارماننىڭ ورىندالۋى ەندى ءبىزدىڭ وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىمىزدىڭ «ۇلت اناسى – قازاق ءتىلى» باعدارلاماسىنا قالاي قارايتىنىنا بايلانىستى.
وتانىمىزدىڭ بارلىق قازاق مەكتەپتەرىندە جاستارىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىن, تەكتىلىك تۇسىنىگىن, ءوز ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىنا دەگەن ماقتانىشىن, انا تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزە العان كۇندى كوزىمىزبەن كورىپ, كوكىرەگىمىزبەن سەزىنسەك, بۇل ومىردەن ارمانسىز وتەر ەدىك...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
