دەرەۋ بالالارىن كورۋگە اتتانعان اتا-انالار بۇدان دا سوراقى جايتتاردىڭ كۋاسى بولدى. ساۋنادا شومىلىپ جۇرگەن جارتىلاي جالاڭاش ەر ادامداردى, بوگدە بالالاردى كورگەن اتا-انالار دەرەۋ ءتيىستى ورىندارعا حابارلاپ, لاگەر باسشىلىعىنا شارا قولدانۋدى سۇراعان.
الماتى قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ماماندارى اتا-انالاردىڭ شاعىمىنان كەيىن «ارمان دالا» لاگەرىندەگى جاعدايدى انىقتاپ قايتقان بولاتىن. الماتى قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىنىڭ قالىپتى جاعدايعا سايكەس كەلمەيتىنىنە تۇسىنىكتەمە بەرە وتىرىپ, جاعداي «بەلريچي» جشس كومپانياسىنىڭ جاۋاپسىزدىعىنان ورىن الىپ وتىر دەپ مالىمدەدى. اتالعان كومپانيانى بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىستىرماۋ تۋرالى تالاپ-ارىز جازدى. وسى ىسكە جاۋاپتى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرىنە قاتاڭ سوگىس جاريالاندى. ال لاگەردەگى بالالار دەرەۋ ۇيلەرىنە جەتكىزىلىپ, جاقىن ارادا جازعى دەمالىسىن باسقا لاگەرلەردە وتكىزەتىن بولادى.
بيىل 13 شىلدەدە «ارمان دالا» ساياجاي لاگەرىندە بالالار دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شارت جاسالىپ, 15 شىلدەدە ءبىلىم باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە دەمالۋشىلاردىڭ العاشقى لەگى كەلىپ جەتكەن. قازىرگى كەزدە ءتيىستى تالاپتاردىڭ ورەسكەل بۇزىلۋ فاكتىلەرى انىقتالىپ وتىر. وسى كەلەڭسىز جايتقا قاتىستى لاگەردى قارجىلاندىرۋ الماتى قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان بيۋدجەتىنەن جۇزەگە اسقان. كونكۋرسقا قاتىسقان كومپانيانىڭ قۇجاتتاما تالاپتارى تولىق ساقتالماعان.
الماتى پروكۋراتۋراسى ساۋنادا بالالار لاگەرىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن «لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەردى تەرىس پايدالانۋمەن بايلانىستى» قىلمىستىق كودەكستىڭ 361-بابى جانە «كامەلەتكە تولماعان بالانى تاربيەلەۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىنداماۋ» تۋرالى 140-باپ بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارىنىڭ باستالىپ, ءىستى تەرگەۋ الماتى قالاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتىنە تاپسىرىلعانىن مالىمدەدى. ءىستى تەرگەۋ شەڭبەرىندە بولعان وقيعانىڭ ءمان-جايىن انىقتاپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ لاۋازىمدى ادامدارى مەن لاگەر ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى باعالاناتىن بولادى.
وسى جايتقا بايلانىستى پىكىر بىلدىرگەن قازاقستانداعى بالالار قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا لاگەرلەردە ورىن الىپ وتىرعان وقيعالار سالاداعى جۇيەسىزدىكپەن بايلانىستى ەكەنىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بالالار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋگە بايلانىستى زاڭناما, بىرىڭعاي ستاندارتتار مەن تالاپتار جەتكىلىكسىز. بۇگىندە بالالاردى دامىتۋ, وڭالتۋ ورتالىقتارىنا قاتىستى ءوتىنىش وتە كوپ. قازىرگى كەزدە وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تەكسەرۋگە ءموراتوريدى الىپ تاستاۋ, بالالارعا قاتىستى بارلىق ۇيىمدى ليتسەنزيالاۋ جاعى قاراستىرىلىپ جاتىر. دەرەكتەر بويىنشا قازىرگى كەزدە 120 مەملەكەتتىك, 98 جەكەمەنشىك, 900 شاتىر تۇرىندەگى, 9,5 مىڭ مەكتەپ جانىنداعى لاگەر بار. ۋاكىل اتاپ وتكەندەي, لاگەر اشۋ ءۇشىن سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جانە توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ رۇقساتى جەتكىلىكتى. قازىرگى جاعدايدا تالاپقا ساي ەمەس جۇمىس ىستەپ جاتقان ۇيىمدار قالاي رۇقسات الىپ وتىرعانىنا قاراپ ۇلكەن ماسەلە تۋىنداپ وتىر. ءتىپتى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قىزمەتتىڭ رۇقساتىنسىز جۇمىس ىستەپ جاتقان لاگەرلەر دە بار. بۇل سايكەسىنشە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. قازىرگى كەزدە وسىعان وراي ءتيىستى ورىندارعا ساۋال جولدانعان. جاعدايدىڭ بۇدان ءارى ءورشي بەرۋىنە جول بەرۋ مۇمكىن ەمەس.
ساراپشى ماماندار «Arman dala» لاگەرى قۇجاتتارىن كونكۋرسقا قاتىستىرۋ بارىسىندا ەرەجەنىڭ بۇزىلۋىمەن قاتار بۇل جەردە ادامي فاكتورلاردىڭ دا ورىن الىپ وتىرعانىن جوققا شىعارمايدى. الداعى ۋاقىتتا تەكسەرۋ ناتيجەسى زاڭسىزدىقتاردى اشكەرەلەپ, بالالاردى دا, اتا-انالاردى دا ابىگەرگە سالۋمەن قاتار قۇقىعىنا نۇقسان كەلتىرگەنى ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس ەكەنىن العا تارتتى.
www.gov.kz سايتىنان ىزدەستىرگەنىمىزدە الماتى وبلىسى بويىنشا 19 جازعى دەمالىس ورىندارىنىڭ ءتىزىمى كورسەتىلگەن. بۇل تىزىمدە «Arman dala» اتاۋىمەن ءبىر عانا لاگەر تىركەلىپتى. العاش حابارلاسقان ءنومىر بويىنشا بىزگە جاۋاپ بەرىپ, ىزىنشە تەلەفونىن ءسوندىرىپ تاستاعان گۇلنار ەسىمدى ازاماتشانىڭ «Arman dala» جازعى دەمالىس لاگەرىنە مۇلدەم قاتىسى جوق ەكەنىن ديرەكتور سەرىك مولدانباەۆپەن اڭگىمەمىزدە كوز جەتكىزدىك.
الەۋمەتتىك جەلىدە تاراعان قولايسىز جاعدايدان كەيىن «Arman dala» لاگەرىنىڭ ديرەكتورى سەرىك مولدانباەۆ ۇزىناعاش اۋىلىنا بارىپ, لاگەر باسشىلارىمەن كەزدەسپەك بولعان. الايدا عيمارات جابىق بولعاندىقتان, ولارمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, ارەكەتتەرىنىڭ زاڭعا قايشى ەكەنىن ەسكەرتكەن. تەلەفونعا جاۋاپ بەرگەن گۇلنار ەسىمدى ازاماتشا وبلىس اۋماعىندا «Arman dala» اتاۋىمەن باسقا لاگەردىڭ بار ەكەنىنەن حاباردار بولماعانىن ايتىپ, كەشىرىم سۇرايدى. سەرىك مولدانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, عيماراتتى لاگەر دەۋگە دە كەلمەيدى. ال باسشىلىعى لاگەردىڭ اتىن وزگەرتەمىز دەپ ۋادە ەتىپتى.
«Arman dala» الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەڭ باعىتىندا, الماتى قالاسىنان 18 شاقىرىمدا تاۋ ەتەگىندە ورنالاسقان بالالار لاگەرى. مۇندا 2014 جىلدان بەرگى ارالىقتا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن بالالار دەمالادى. لاگەردىڭ پورتفوليوسىندا بالالاردىڭ تولىققاندى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا سۋدا ءجۇزۋ, تاۋعا سەرۋەندەۋ, جانۋارلار الەمىن تاماشالاۋ, ۇشاق الاڭىندا وقۋ جاتتىعۋلارىن ۇيىمداستىرۋ سياقتى 30-عا جۋىق كوڭىلدى باعدارلامالار قامتىلعان. لاگەر ديرەكتورى سەرىك مولدانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇزىناعاش اۋىلىنداعى بالالار لاگەرىن ۇيىمداستىرۋشىلار «Arman dala» لاگەرىنىڭ اتىن جامىلىپ وتىر. «الەۋمەتتىك جەلىدە تاراعان جاعدايعا ءبىزدىڭ لاگەردىڭ مۇلدە قاتىسى جوق. ولاردىڭ جىلدار بويى جيناعان بەدەلىمىزدى ءتۇسىرىپ, اتىمىزدى زاڭسىز پايدالانىپ وتىرعانى قىنجىلتادى. دەسەك تە, جاعدايدىڭ ءمان-جايىن ءتيىستى ورىندار تەكسەرە جاتار», دەيدى لاگەر باسشىسى.
بۇل وقيعا جاز ايى باستالعالى بەرى بالالار لاگەرىنە قاتىستى تۋىنداعان كەلەڭسىز جايتتاردىڭ جالعاسى دەۋگە نەگىز بار. ماۋسىم ايىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىنداعى ەڭبەكشى اۋىلىندا ورنالاسقان بالالار لاگەرىنە قاتىستى داۋ تۋىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە بەينەجازبا تاراعانى بەلگىلى.
وسى جايتتان كەيىن ءماجىلىس دەپۋتاتى داۋلەت مۇقاەۆ بالالاردىڭ جازعى بوس ۋاقىتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆقا, وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆقا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانى بەلگىلى. «وقۋشىلار اسىعا كۇتەتىن جاز مەزگىلىندە بالالار ءۇشىن جازعى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرى ەسىگىن ايقارا اشتى. بىراق جاز مەزگىلىنىڭ العاشقى ايى اياقتالماي جاتىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە جەلدەي ەسكەن تۇركىستان وبلىسىنداعى بەينەجازبا اتا-انالاردى ەلەڭ ەتكىزدى. مۇنداي لاگەر ماسەلەسى تەك بيىل عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. سوڭعى جىلداردا بالالار لاگەرى نازاردان تىس قالعان سالا بولىپ وتىر», دەگەن بولاتىن.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بالالار لاگەرى بۇگىنگى تاڭدا پايدا تابۋدىڭ كوزىنە اينالعان.
– جاز شىقسا بولدى ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىنى جاۋلاعان ءتۇرلى لاگەر جارناماسى كوز تارتادى. بۇل لاگەرلەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى كىم, ۇستانعان يدەياسى قانداي, قانداي باعدارلامانى قامتيتىنى ەشكىمدى قىزىقتىرا بەرمەيدى. سەبەبى قازىر لاگەر اشۋ ءۇشىن تەك توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى مەن سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ باسقارماسىنان رۇقسات الۋ عانا جەتكىلىكتى. سوندىقتان لاگەرلەر جۇمىسىن بىرىڭعاي رەتتەيتىن زاڭ نورماسى جانە ستاندارتتار ەنگىزىلمەگەن. مەملەكەتتىك مەكەمە تاراپىنان ناقتى باقىلاۋ بولماعاندىقتان, كەي اتا-انالار بالالارىنا لاگەر ىزدەپ شەتەل اسۋ جاعدايلارى دا كەزدەسىپ جاتىر, – دەدى د.مۇقاەۆ.
وسى ورايدا ءماجىلىس دەپۋتاتى بالالاردىڭ ساۋىقتىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا بىرىڭعاي تالاپتار مەن ەرەجەلەردى بەكىتۋدى ۇسىنعان ەدى. «لاگەر ۇيىمداستىرۋشىلار مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك مەكەمە تاراپىنان لاگەر مازمۇنى مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىنا سايكەس تەكسەرۋدەن ءوتىپ, ليتسەنزيالانۋى كەرەك. مۇمكىندىك بولسا, بارلىق لاگەر ورتالىقتاندىرىلعان بىرىڭعاي سايتتا بولعانى ابزال. ەكىنشىدەن, لاگەرلەردە بۇگىنگى تاڭدا مامان تاپشىلىعى قاتتى سەزىلىپ وتىر. لاگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە بالالاردى قاراۋعا ۋاقىتشا جۇمىس رەتىندە ستۋدەنتتەر تارتىلىپ جاتادى. لاگەردە جۇمىس ىستەيتىن ماماندارعا ارنايى وقىتۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلىپ, مامانداندىرىلعان ۇستازدار تارتىلۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, لاگەرلەر اراسىندا ناقتى بەلگىلەنگەن باعا ساياساتى دا جوقتىڭ قاسى. ءار اتا-انا بالاسىنىڭ جاقسى ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنا بارعانىن قالايدى. ايتسە دە, كوپ اتا-انانىڭ قالتاسىنا اۋىر كەلەتىنىن ەسكەرسەك, باعاعا ساي ساپا بولۋى كەرەك. مۇنى تەك مەملەكەتتىك ەمەس, جەكەمەنشىك لاگەرلەردەن دە تالاپ ەتۋ كەرەك», دەپ اتاپ وتكەن دەپۋتات «لاگەر» اتاۋىن جازعى دەمالىس ورنى نەمەسە ساۋىقتىرۋ ورنى دەپ الماستىرۋ قاجەتىن دە ايتقان بولاتىن.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بيىلعى جازعى دەمالىس جانە ساۋىقتىرۋ شارالارىمەن 1-10-سىنىپتا وقيتىن بالالاردىڭ 85,3 پايىزى قامتىلادى دەلىنگەن. ولاردىڭ جالپى سانى – 2,8 ملن. ال جەكەلەگەن ساناتتارعا كىرەتىن 500 مىڭنان استام بالا بار. رەسپۋبليكا بويىنشا دەمالىس كەزىندە قالا سىرتىنداعى 200-دەن استام لاگەر ءوز ەسىگىن اشتى.
جاز مەزگىلى باستالىسىمەن وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپان جازعى لاگەرلەردىڭ اشىلۋىنا وراي ءتيىستى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلگەنىن مالىمدەپ, بيىلدىڭ وزىندە 65 لاگەرگە تەكسەرىس ءجۇرىپ, 458 زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ انىقتالعانىن جەتكىزگەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, قاۋىپسىزدىكتى بىرنەشە ورگان قامتاماسىز ەتەدى.
«دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق باقىلاۋ قىزمەتى ورتالىقتاردىڭ سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەستىگىن تەكسەرىپ, ارنايى قورىتىندى بەرەدى. ودان كەيىن توتەنشە جاعدايدىڭ الدىن الۋدا ءورت قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق كوپتەگەن دەمالىس ورتالىعىندا بالالاردىڭ سۋعا شومىلۋ قاۋىپسىزدىگى قاراستىرىلعان. ال پوليتسيا ورگاندارى بولسا, سول جەردەگى قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتەدى. بارلىق شارا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلعان. جەرگىلىكتى جەرلەردە وسى مينيسترلىكتىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە ءاربىر ورتالىققا تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلدى. جالپى, قاۋىپسىزدىك شارالارى باقىلاۋدا ەكەنىن ايتىپ وتكىم كەلەدى», دەپ اتاپ وتكەن ەدى ۆيتسە-مينيستر.
قازىرگى كەزدە جازعى لاگەرلەرگە قاتىستى تۋىنداپ وتىرعان جاعدايلارعا بايلانىستى ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ, باسقا دا جاۋاپتى ورگانداردىڭ اتىنا ايتىلاتىن ءۋاج كوپ. جاز ايىنىڭ باسىندا عانا «بالالاردىڭ جازعى لاگەرلەردەگى قاۋىپسىزدىگى باقىلاۋدا بولادى», دەپ ۋادە ەتكەن مينيسترلىك ماماندارى ەندىگى كەزەكتە قانداي شارالاردى قولعا الماق؟
ال «Arman dala» لاگەرىنە قاتىستى داۋلى جايتقا بايلانىستى قالالىق ءبىلىم باسقارماسى قوعامدىق كەڭەسپەن بىرلەسىپ جۇمىس توبىن قۇرىپ, اتا-انالار قوعامداستىعىنىڭ, قالالىق پروكۋراتۋرانىڭ جانە بارلىق مۇددەلى ورگاننىڭ وكىلدەرى قالا سىرتىنداعى لاگەرلەرگە تەكسەرۋ جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
