قازىر دۇنيە جۇزىندە 7 ميلليارد 850 ميلليون حالىق بار. الايدا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى گەنري كيسسيندجەر ايتقانداي, 2050 جىلى جەر بەتىندە 1 ميلليارد قانا ادام قالادى. ونىڭ 500 ميلليونىن تارتىپكە باعىناتىن قىتاي, جاپونيا ازاماتتارى قۇراماق. سوندا ءبىزدىڭ قازاق قۇري ما؟ قازىرگى تاماقتانۋ سالتىمىزعا قاراساق, سولاي سەكىلدى. نەگە دەسەڭىز ءبىز تۇتىنىپ جۇرگەن بارلىق تاماقتىڭ قاپتاماسىندا «ە» تاڭبالارى بار. دەمەك ول قاۋىپتى, كۇدىكتى, تىيىم سالىنعان, قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن تۋدىراتىن ونىمدەر دەگەن ءسوز. بىراق ادامدار ونى ەلەڭ قىلمايدى. ساتىپ الىپ, تۇتىنىپ جاتىر. سوندا ءبىز كەلەشەكتە قانداي ۇلت بولامىز؟ مەنى وسى ماسەلە قاتتى تولعاندىرادى.
گەندىك-موديفيكاتسيالانعان تاۋارلار بار. كوپشىلىك گمو دەپ ءجۇر. كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاعامىمىزدا ءدال وسىنداي قوسپالار كوپ. سوندا ەرتەڭ ءبىزدىڭ تۇقىمىمىز نە بولادى؟ قىتايدىڭ قولدان جاسالعان كۇرىشى ءبىزدىڭ نارىققا كەلىپ جاتىر. ونى قىتايلاردىڭ وزدەرى جەمەيدى. ەسەسىنە وتە ارزان باعادا قازاقستانعا ساتىلىپ جاتىر. بۇل دا قاۋىپتى.
ودان كەيىنگى ۇنتاقتالعان ءسۇت تە جاقسىلىققا اپارمايدى. ءبىز ونى كەڭەس زامانىندا تورعايعا, بۇزاۋعا بەرەتىنبىز, جەمگە قوساتىنبىز. قازىر حالىق سونى ءىشىپ جاتىر. 3-4 جىل بۇرىن ءسۇت, ايراننىڭ سىرتقى قاپتاماسىنا ۇنتاقتان جاسالسا, «ۇنتاقتان جاسالعان» دەپ جازىلاتىن. قازىر ول دا جوق. ءبارىن قۇددى ءبىر ساۋىن سيىردان الىپ بەرىپ جاتقان سياقتى. ءسۇت زاۋىتىندا بىردە-ءبىر ءسۇت تاسيتىن ماشينا جوق. نەگە؟ ويتكەنى ءبارىن ۇنتاقتان جاسايدى. ون شاقتى جىل بۇرىن قىتايلار ءسۇت ۇنتاعىنا ءدارى قوسقان ادامدى ۇستاپ الىپ, اتۋ جازاسىنا كەستى. ال ءبىز سول ءسۇت ۇنتاعىن اكەلىپ حالىقتى اسىرادىق. ەشكىم ءمان بەرمەگەن سوڭ, قالا بەردى.
قازىر مال سەمىرتۋ ءۇشىن ەكپە سالادى. سول سەبەپتى ەت جەي المايسىڭ. جەسەڭ اۋىرىپ قالاسىڭ. سوندا قازاق ازىپ كەتپەي مە؟! ەكپەمەن سەمىرتىلگەن مال بۇرىن وڭتۇستىكتەن كەلەتىن. قازىر استانانىڭ ماڭىنداعىلار دا ەكپەمەن ەكى ەلى قازى شىعارىپ ءجۇر.
پلاستيك بوتەلكەمەن سۋ ءىشۋدىڭ دە زيان ەكەنىن بىلە تۇرا, پايدالانامىز. ول سالقىن جەردە تۇرسا دا, جىلى جەردە تۇرسا دا ديوكسين دەگەن ۋ شىعارادى. بۇل قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىقتىرادى. ءاربىر ەكىنشى ايەل كەۋدە راگىمەن اۋىرادى. مەن بىلسەم, سونىڭ بارلىعى وسى پلاستيك بوتەلكەدەن. ونى عالىمدار دا ايتىپ ءجۇر. ال نورۆەگيا, دانيا, شۆەتسيا اۋەل باستان شىنى بوتەلكەنى پايدالانادى.
«شادرينسكوە» برەندىمەن شىعاتىن ءسۇت ونىمدەرىنە شوشقانىڭ مايى قوسىلادى. سونىڭ تازا ەمەس ەكەنىن قازاقتار نەگە بىلمەيدى؟ اشىتقىنىڭ ءوزى زيان. ەرتەدە قازاقتار ناندى ايرانمەن اشىتاتىن. ورىستاردىڭ ءوزى حمەلدى پايدالانادى. ءبىز بولساق اشىتقىنى قولدانىپ ءجۇرمىز. شىعىس حالقى اشىماعان نان جەيدى.
ودان كەيىن ءدارى-دارمەكتىڭ 40 پايىزى قولدان جاسالىپ, ساتىلىپ جاتىر. ساۋد ارابياسىندا مۇندايدى انىقتاسا, بىردەن اتۋ جازاسىنا كەسەدى. ال بىزدە ءمان بەرمەيدى. بۇرىندارى 270 مىڭ حالقى بار تسەلينوگرادتا 4 ءدارىحانا بولاتىن. قازىر 1 شارشى شاقىرىم سايىن ءدارىحانا تۇر. مەنىڭ ءۇيىمنىڭ اينالاسىندا 6 ءدارىحانا بار. قىزىعى ارقايسىسىنداعى دارىلەردىڭ باعاسى دا ءارتۇرلى. مىسالى, بىرەۋىندە 13 مىڭ تەڭگە دەپ تۇرعان ءدارى ەكىنشىسىندە 9 مىڭ تەڭگەگە ساتىلىپ جاتىر. سوندا اركىم قالاعان باعانى قويا بەرە مە؟ بۇل – حالىقتى توناۋ ما؟ وسىنى تارتىپكە كەلتىرۋگە بولادى عوي. نەگىزىنەن وسىنىڭ بارىنە مەملەكەت باقىلاۋ جۇرگىزۋى كەرەك.
زەرتحانالاردى جەكەمەنشىك قىلىپ جىبەردىك. سالدارىنان قازىر اركىم اكەلىپ ءسۇت, قىمىز ساتىپ جاتىر. ءبارى سۋ قوسادى. جارايدى تازا سۋ بولسا مەيلى, باسقا دا نارسەلەردى قوسىپ جىبەرسە نە بولادى؟ ەشكىمگە ەشتەڭە كەرەك جوق. ەش جەردە باقىلاۋ جوق. ماسەلە وسى بولىپ تۇر. بۇرىنعى باس سانيتار جانداربەك بەكشينمەن 10 جىل بۇرىن سويلەسكەنمىن. سوندا «مامانداردى شەتەلگە جىبەرىپ وقىتقالى جاتىرمىز» دەگەن. سول ماماندار قازىر قايدا؟ 90-عا كەلگەن ماعان مۇنىڭ كەلىپ-كەتەرى جوق. مەن ۇرپاعىم ءۇشىن الاڭدايمىن.
وسىنداي ماسەلەلەردى جوعارى جاققا جەتكىزۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن ەل قامى دەگەن. كەلەشەكتى, ۇلتتى ويلايىق. اقشاعا ساتىلعاندار اتا-اناسىن دا كەرەك قىلمايدى. ەرتەڭ جەر بەتىندە ءبىر-اق ميلليون حالىق قالسا, سونىڭ ىشىندە قازاق بولا ما؟ گەنري كيسسيندجەر ايتۋىنشا, فيندەر حالقىنا قانداي تاماق قاجەت ەكەنىن مۇقيات زەرتتەگەن. اقىرى سەلەن ميكروەلەمەنتىن پايدالانۋ كەرەك دەگەن توقتامعا كەلەدى. ءسويتىپ ءومىرىن ۇزارتىپ جاتىر. ءبىز دە مەملەكەت ەمەسپىز بە؟ ەندەشە ىشەر اسىمىزدى نەگە رەتتەمەيمىز؟ ۇلتتىق تاعامدارىمىز بارشىلىق. ءبىر جارىم مىڭ ۇلتتىق تاعامىمىز بولعان. ونىڭ بارىنەن ايىرىلىپ بارا جاتىرمىز. ءتۇبى بەرتران راسسەلدىڭ ايتقانى كەلە مە دەپ قورقامىن. ويلانايىق, اعايىن!..
وسى وزەكتى ماسەلە تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بەتىندە ارنايى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋدى ۇسىنامىن.
قاسىم تاۋكەنوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
