حالقىمىز جىلقىنى قولدانۋ ماقساتىنا وراي ارعىماق, قازانات, قارابايىر, جابى دەپ اتايتىنى بەلگىلى. جەرگىلىكتى نەمەسە رۋلىق سيپاتىنا قاراي اداي, جەتىسۋ, ىلە, التاي, ساۋران, نايمان دەپ تە جىكتەلەدى.
قازاق جىلقىسىنىڭ سۇبەلى تارماعى, ارينە, اداي جىلقىسى. ەجەلگى تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرىندە ايتىلعانداي, ارال-كاسپي تەڭىزى اراسىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ ومىرىمەن ەتەنە ءوسىپ كەلە جاتقان اداي جىلقىسى دەربەس تۇقىم رەتىندە قالىپتاسقان قازاق جىلقىسىنىڭ ايماقتىق ءبىر ءتۇرى.
تاريحقا ۇڭىلسەك, اداي جىلقىسىنا ورىس عالىمدارىنىڭ اڭسارى پاتشا ۇكىمەتى تۇسىندا (1877) اۋعانى بايقالادى. اتتى اسكەر كومانديرى م.ارنولدي جازبالارىندا اداي جىلقىسىنىڭ توزىمدىلىگى, ونىڭ سۋسىز 100 شاقىرىم جەردى ءجۇرىپ وتەتىنى, تەك جۋسانعا جايىلعاننىڭ وزىندە ارىقتامايتىنى, ارقالارىنىڭ جاۋىر بولمايتىنى, تۇياقتارى مىقتى بولعاندىقتان تاعالاۋدىڭ, قۇيرىق-جالىن كۇزەۋدىڭ قاجەتى جوقتىعى سياقتى ارتىقشىلىقتارىن سيپاتتاعان.
يا.يا.پولفەروۆ 1899 جىلى رەسەيدىڭ «كونەۆودستۆو» جۋرنالىندا «لۋچشيە پورودى كيرگيزسكوي لوشادي – اداي» اتتى ماقالا جاريالاپ, قازاق جىلقىسىنىڭ اتىن الەمگە تانىتۋعا ىقپال ەتتى.
1933 جىلى قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى اشىلىپ, جىلقى ءبولىمى ۇيىمداستىرىلادى. جىلقى شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى, عىلىم كانديداتى ا.ۆ.ميشارەۆ العاشقى جۇمىسىن قازاق جىلقىلارىن, ونىڭ ىشىندە ارنايى اداي جىلقىسىن عىلىمي زەرتتەۋدەن باستايدى. ا.ۆ.ميشارەۆتىڭ «كونەۆودستۆو كازاحسكوي سسر» (1939) كىتابىندا كەلتىرىلگەن مالىمەت بويىنشا, قازاقستاندا 1939 جىلى 2 278 بيە جانە 1 514 اسىل تۇقىمدى ايعىر بولعانى, ونىڭ ىشىندە اداي تارماعىنا 111 باس بيە, 11 باس ايعىر جاتاتىنى جازىلعان.
ب.ح.سادىقوۆ, س.و.وماروۆ زەرتتەۋلەرىندە («وپىت زناتنوگو كونەۆودا س.داۋگارينا», 1948) قازاق جىلقىلارىن تۇركمەن جىلقىلارىمەن (تەكەن جانە ءجاۋمىت) بۋدانداستىرۋ ارقىلى اداي جىلقىسىنىڭ قالىپتاسقانى باياندالادى. بۋدانداستىرۋ ءۇردىسى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بۋىن ۇرپاق الۋمەن شەكتەلگەن. وسى بۋدانداردى ء«تۇزات» (جازبادا ء«تۇسات») دەپ اتاعان. «جىلقىنىڭ دالاعا شىدامدىلىعى كۇرت تومەندەيدى» دەپ, بۋدان بيەلەردى ء(تۇساتتاردى) تەك اداي جىلقىسىنىڭ ايعىرلارىمەن شاعىلىستىرىپ وتىرعان (س.داۋگارين).
ماڭعىشلاق ەكسپەديتسياسىنىڭ كوپ جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ دەرەكتەرىن زەردەلەپ جازعان ب.ح.سادىقوۆتىڭ «بيولوگيچەسكيە ي حوزيايستۆەننىە وسوبەننوستي اداەۆسكوي لوشادي» (1958) ەڭبەگىندە اداي جىلقىسىنىڭ شىعۋ تاريحى, ءوسىرۋ تەحنولوگياسى, جايىلىمدا باعۋ ءۇردىسى, بيولوگيالىق قاسيەتتەرى, سۇتتىلىگى, ەتتىلىگى, بايگەلىك قاسيەتتەرى بارىنشا قامتىلعان.
ا.يمانعاليەۆ «اداەۆسكايا لوشاد» (1962) عىلىمي ەڭبەگىندە اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس قاسيەتتەرىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن اتا تەگى بەلگىلى ايعىرلاردى قولدانۋ ارقىلى اتالىق ءىز ۇستانىمى بويىنشا سۇرىپتاۋ جۇرگىزۋدى ۇسىنعان. قازاق جىلقىسىنىڭ اداي تارماعىندا 7 گەنەالوگيالىق قۇرىلىم قالىپتاسقانىن دالەلدەپ, ءار اتالىق ايعىردىڭ تۇقىمدىق ەرەكشەلىكتەرىن (سىرت تۇرپاتى, ءتۇر-ءتۇسى, ءمىنىس قاسيەتى, ت.ب.) سيپاتتاعان. سول كەزەڭدە ورەندىك, ەڭسەگەنتورى, قيباسكوك, بەكەستورى, ەسپولايتورى, ەسپولايجيرەن, ىزتۇرعان اتتى جەتى اتالىق ايعىرلار ۇيىرىندە 255 ايعىر مەن 653 بيە بولعانى باياندالادى.
قازاق جىلقىسى رەسمي تۇردە 1990 جىلى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قۇرامىندا جابى جانە اداي تيپتەرى بار تۇقىم رەتىندە تانىلدى. وسى قاۋلىدا اداي ءتيپىنىڭ گەنەالوگيالىق 6 اتالىق ىزدەرى اتالعان: ورەندىك, ەڭسەگەنتورى, قيباسكوك, بەكەستورى, ەسپولايتورى جانە ىزتۇرعان. بۇل تىزىمگە ەسپولايجيرەن اتالىق ءىزى ىلىنبەي قالعان.
قازاق مال شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى 1992 جىلدان باستاپ اداي جىلقىسىن ءوسىرۋ بويىنشا جەكە عىلىمي باعدارلاما جاساپ, سونىڭ اياسىندا سەلەكتسيالىق جۇمىستارعا ەكپىن بەرەدى. وسى كەزەڭدە اكادەميك ي.ن.نەچاەۆ باسشىلىعىمەن «قۇلاندى» جانە «تۇپقاراعان» اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارىندا اداي جىلقىسىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارى عىلىمي قامتىلىپ, قازاق جىلقىسىنىڭ اداي تارماعىنىڭ ىشىندە تۇقىمدىق ەرەكشەلىكتەرىنە وراي 5 اتالىق ءىز ساراپتالىپ, 3 تيپكە ءبولىندى: نەگىزگى تيپ, ءمىنىستى تيپ جانە ءونىمدى تيپ. نەگىزگى تيپكە ۋبايكوك (ۋباي-كوك) پەن اقجامباس جاتقىزىلدى, ءونىمدى تيپكە اماندىقتورى, شوتىقباي كىردى, ال ءمىنىس تيپىنە ەلتۇر (ەلتۋر) تاڭدالىنعان.
ا.يمانعاليەۆ «وبلىستاعى جىلقى شارۋاشىلىعى ءجايى» (1998) اتتى ماقالاسىندا اداي جىلقىسىن 7 اتالىق ءىز بويىنشا ءوز تولىنەن ءوسىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارعان. ماقالادا قيباسكوك اتالىق ىزىنەن احمەتكوك جانە اراپ ايعىرلارى اسىل تۇقىمدى مال اتتەستاتتارىن العانى, بەكەستورى اتالىق ىزىنەن سۇرايعىر اتتى ايعىردىڭ چەمپيون بولعانى باياندالادى.
م.ج.نۇرىشەۆتىڭ «اداەۆسكايا لوشاد» اتتى اداي جىلقىسىنا قاتىستى جيناق-جازباسىندا ۋبايكوك, يگىلىككوك, ءىزبارا, يككاي ايعىرلارىنان ەڭ كوپ ۇرپاق تاراعانى كەلتىرىلەدى. جىلقى سانىنىڭ ديناميكاسى تۋرالى مالىمەتتەر ۇسىنىلادى: 1964 جىلى اداي جىلقىسى 11 079 باس بولعانى, 1968 جىلى 14 مىڭعا جەتكەنى, ال 1997 جىلى 27 مىڭ باسقا دەيىن وسكەنى جانە اداي جىلقىسىنىڭ شارىقتاۋ شەگى – 35 مىڭ جىلقى 1994 جىلى بولعانى باياندالادى.
قازاق جىلقىسىن زەرتتەگەن بارشا عالىمدار اداي تۇقىمى ورتالىق ازيادا وسىرىلەتىن جىلقى تۇقىمدارىنىڭ (تەكەجاۋمىت, اقالتەكە) جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى قالىپتاسقان تۇقىم ەكەنىن مويىندايدى. ونىڭ مىنىسكە شىدامدىلىعى, جەلگىشتىگى جانە تەڭبىل كوك ءتۇستى بولىپ كەلۋى اراب تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ ىقپالىن مەگزەسە, جۇردەكتىگى تۇركمەن جىلقىسى اقالتەكەمەن قان جاڭارتقانىنا كۋا بولاتىنى, شىنىندا, ءشۇبا كەلتىرمەيدى. ا.يمانعاليەۆتىڭ مالىمەتى بويىنشا ەسەپكە الىنعان 2 079 باس بيەنىڭ 32,3%-ى, 584 باس ايعىردىڭ 23,2 % -ى كوك جانە تەڭبىل كوك ءتۇستى بولعان. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىندە كوك, تەڭبىل كوك جىلقىلاردىڭ دەنە ءبىتىمى سۇلۋ جانە جۇردەك كەلەتىنى ايتىلادى.
قازاق جىلقىسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇبەگەيلى زەرتتەگەن عالىمدار يۋ.ن.بارمينتسەۆ, ب.ح.سادىقوۆ, ي.ن.نەچاەۆ, ا.ك.روسلياكوۆ, ا.ي.يمانعاليەۆ, گ.ۆ.سيزونوۆتار ءبىراۋىزدان اداي تۇقىمىن تازا ءوسىرۋدى جانە ونىڭ ءمىنىس قاسيەتىن جاقسارتۋ بارىسىندا قان جاڭارتىپ, اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزۋدى قۇپتايدى. وسى ورايدا, وسكەن جەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بەيىمدى ءارى ءتوزىمدى بۋدانداردى عانا سۇرىپتاپ الىپ, ولاردى تەك اداي ايعىرلارىمەن شاعىلىستىرۋدى ۇسىنادى. وسى تۇرعىدا اكادەميك يگور نەچاەۆ «بارلىق بۋدان جىلقىلار دالا مىنەزىنە ۇيلەسىپ ءومىر سۇرۋگە بەيىم ەمەس» دەگەن ورىندى تۇجىرىم جاساعان. ورتا ازياداعى جىلقى ت ۇلىگىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋ تاريحىن زەرتتەگەن عالىم يۋ.ن. بارمينتسەۆتىڭ: «اداي جىلقىسى قازاق جىلقىلارىنىڭ باسقا تەكتەرىمەن سالىستىرعاندا ەڭ ءىرى تۇقىمداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى» دەگەن پىكىرى دە ورىندى.
ءسابيت ءابىش ۇلى «تاعىلىم» اتتى ەڭبەگىندە اداي جىلقىسىنىڭ 7 گەنەالوگيالىق اتالىق ءىزى تۋرالى مالىمەت كەلتىرەدى: ورەندىك, ەڭسەگەنتورى, قيباسكوك, بەكەستورى, ەسپولايتورى, ەسپولايجيرەن, ىزتۇرعانكوك. بۇل ماعلۇمات ا.يمانعاليەۆتىڭ مالىمەتتەرىمەن جانە ەكسپەريمەنتالدىق بيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەديتسيالىق (ا.ك.روسلياكوۆ, 1950-1953) زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىمەن ۇندەس. اتالعان ەڭبەكتە اداي جىلقىسىنا قاتىستى ءتۇرلى, قىزىقتى فاكتىلەر بار. مىسالى, ۇلى وتان سوعىسىنا كۇش-كولىك ەسەبىندە ماڭعىستاۋدان 3000-عا تارتا جىلقى الىنعانىن, گەنەرال د.ي.گورودوۆيكوۆتىڭ اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس قاسيەتىن جوعارى باعالاعانىن باياندايدى.
اداي جىلقىسىنىڭ باعىنا قاراي 1944-1956 جىلدارى ونى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ جانە اسىلداندىرۋ باعىتىندا «گۋرەۆ مەملەكەتتىك اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ» (گوسپلەمراسسادنيك) مەكەمەسى ۇيىمداستىرىلادى. وسى مەكەمە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بەينەۋوۆ نۇرسەيىتتىڭ تابىنىن نەگىزگە الىپ, اداي جىلقىسىن تازا ءوسىرۋ مەن باعىم-كۇتىمىن رەتتەۋ ارقىلى اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋدى جۇزەگە اسىرىلعان ەدى. مەكەمە تىكەلەي سسسر اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگى قاراۋىنداعى س.م.بۋدەننىي باسشىلىق ەتەتىن «جىلقى جانە جىلقى زاۋىتتارى باس باسقارماسىنا» باعىنىشتى بولدى جانە تىكەلەي وداق بيۋدجەتىنەن قارجىلاندىرىلدى.
جىلقىعا قاتىستى كوپتەگەن ماعلۇماتتاردى زەردەلەي كەلە, س.ءابىش ۇلى پرجەۆالسكي جىلقىسى دەگەننىڭ بايىرعى زاماننان قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن مەكەندەگەن كەرقۇلان ەكەنى تۋرالى پىكىر ءبىلدىرىپ, كەرقۇلان جىلقى بىتكەننىڭ, ونىڭ ىشىندە اداي جىلقىسىنىڭ ءتۇپ اتاسى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. اداي جىلقىسىنا بىتكەن تەكتىلىك, سەزىمتالدىق, توزىمدىلىك كەرقۇلاننىڭ قانىمەن كەلگەن دەيدى. وسى ورايدا «مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» مەن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بىرلەسىپ جۇرگىزگەن گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا اكادەميك ي.ن.نەچاەۆ «جەر جۇزىندەگى جىلقىلاردىڭ ىشىندە قازاق جىلقىلارىندا عانا العاشقى جابايى جىلقى تۇقىمىنىڭ ءبىرىنشى گەنى بارى انىقتالعان» دەي كەلە, «وسى گەن تارپاڭداردان قالعان. ەرتەدە قازاقتار جابايى تارپاڭدارعا بيە قوسىپ, تۇقىم العان» دەگەن پىكىر بىلدىرەدى.
1952 جىلى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەن ارنايى تاجىريبە بارىسىندا 50 شاقىرىمدىق جارىستا اراب ايعىرى 1 ساعات 35 مينۋت 48 سەكۋندتا كەلسە, تازا قاندى ءمىنىس جىلقىسى (چيستوكروۆنايا ۆەرحوۆايا) 1 ساعات 56 مينۋت 48 سەكۋندتا كەلگەن. اداي تۇقىمىنىڭ 10 جاستاعى «قاراكوز» اتتى ايعىرى مارەنى 1 ساعات 43 مينۋت 35 سەكۋندتا كەسىپ وتكەن. سول جىلعى جەكە سىناقتا اداي تۇقىمىنىڭ ەكى اتى ءبىر تاۋلىكتە 301 شاقىرىمدى ءجۇرىپ وتكەن.
ا. يمانعاليەۆ اداي جىلقىسىن ۇزاق جىلدار زەرتتەۋ بارىسىندا ونىڭ جۇمىسقا قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تۇقىمدىق ايعىرلار مەن ۇيىرگە العاش تۇسەتىن جاس ايعىرلاردى بايگەدە سىناپ, وسى مالىمەتتەردى مال باعالاۋ (بونيتيروۆكا) ۇردىسىندە پايدالانۋدى ۇسىنادى.
اداي جىلقىسى نەگىزىنەن باتىس قازاقستان ايماعىندا, ونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ, اتىراۋ جانە قىزىلوردا وڭىرلەرىندە وسىرىلەدى. جازى شىجىعان ىستىق, ال قىسى قاقاعان سۋىق ماڭعىستاۋ وڭىرىندە تەك اداي جىلقىسى جەرسىنە العانى – ءومىر شىندىعى. اداي تۇقىمى جىل ون ەكى اي جايىلىمدا بولاتىن, جۇمىستا كۇي تاڭدامايتىن, مىنىسكە بەرىك جىلقى ەكەنىن دالەلدەگەن جانۋار. بۇل تۇقىم ماڭعىستاۋدىڭ قاتال قىسىنا ابدەن ۇيرەنگەن جانە ءوز قورەگىن جايىلىمنان قينالماي تابادى. سوڭعى جىلدارى (2020, 2021) سىرتتان اكەلىنگەن مالداردىڭ ورىن العان قۋاڭشىلىق كەزىندە جەرگىلىكتى جەردىڭ قاتاڭ جاعدايىنا شىداي الماي قىرىلىپ قالعانى اداي تۇقىمىنىڭ قادىرىن ەسكە سالدى. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى جانە 1968-1969 جىلدارى ورىن العان جۇت كەزىندە دە تەك جەرگىلىكتى اداي جىلقىسىنىڭ امان قالعانى وسى تۇقىمنىڭ قۋاڭشىلىقتىڭ قاتاڭ قىسىمىنا توزىمدىلىگىن ايعاقتايدى.
عىلىمي تۇرعىدان اداي جىلقىسىنىڭ قاسيەتتەرى – سول ءوڭىردى مەكەندەگەن بايىرعى بابالاردىڭ كورەگەن سەلەكتسيالىق جۇمىستارىنىڭ جارقىن كورىنىسى. كەيبىر دەرەك كوزدەرىندە (ومىرزاق ابدىشۇكىر ۇلى) ەسكەلدى سانازار, جاڭاي قوجانازار, جارى نازار, شوڭاي وتە, شاعىر شوتىقباي, بەكتەمىس يتەمگەن, كەششە تىلەپ, ەسكەلدى جۇلدىزباي, تاستەمىر باقاجان سياقتى جىلقى باعۋدىڭ قىرى مەن سىرىن جەتە مەڭگەرگەن بۇرىنعىنىڭ جىلقىلى بايلارى اتالادى.
ورىس زەرتتەۋشىسى ن.باحمەتەۆ (1870) مەن اتاقتى جىلقى زەرتتەۋشىسى ا.ۆيلكينستىڭ (1895) ەڭبەكتەرىندە ارعىماق دەگەن ۇعىمنىڭ توركىنىنە ءۇڭىلىپ, اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى قازاق بيەسىمەن شاعىلىستىرسا, ءبىرىنشى بۋدان ارعىماقتان اينىمايتىنىن, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تۋعاندارىنان ورتا ازيا حالىقتارى قۇرمەتتەيتىن قازانات, قارابايىر اتتارىن الۋعا بولاتىنى باياندالادى. ماحامبەتتىڭ «ارعىماقتان تۋعان قازانات» دەگەن ولەڭ جولدارى دا قازاناتتىڭ ايعىرى ارعىماق ەكەنىن مەڭزەيدى. ۆ.فيرسوۆتىڭ (1895) زەرتتەۋلەرىندە دە قازاق حالقىنىڭ اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى تاڭداۋلى ماما بيەلەرمەن بۋدانداستىرۋى, وسىنداي سەلەكتسيالىق ادىسپەن مىنىسكە شىدامدى, الىسقا شاباتىن قازانات پەن قارابايىر اتتاردى وسىرەتىنى تىلگە تيەك ەتىلەدى.
قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىندا تۇركمەنگە شەكارالاس جاتقان جەرلەردە وسىرىلگەن جىلقىلار, كوبىنە, اقالتەكە نەمەسە تەكەن, ءجاۋمىت تۇقىمدارىمەن شاعىلىسقانى كۇمان كەلتىرمەيدى. سوندىقتان دا بولار, الىس قاشىقتىققا شاباتىن الامان بايگەنىڭ اتتارى وسى وڭىردەن نەمەسە اداي جىلقىسىنىڭ اراسىنان كوپ شىعادى. ا.ۆيلكينس ءوز ەڭبەگىندە («لۋچشيە پورودى كيرگيزسكيح لوششادەي – ارگىماك») «قازاق ارعىماعى» دەگەن ۇعىم ەنگىزىپ, بابالارىمىزدىڭ جىلقى تانۋ مەن باعۋداعى كورەگەندىك قاسيەتتەرىن الەمگە پاش ەتەدى.
«مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» عالىمدارى 2010 جىلى اداي جىلقىسىنىڭ ءونىمدى باعىتتاعى: «ەسپولايجيرەن», «ەسپولايتورى» جانە «اماندىقتورى» اتتى ءۇش زاۋىتتىق اتالىقىزدەرىن اپروباتسيادان وتكىزدى. جىلقى شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى گ.ۆ.سيزونوۆتىڭ باسشىلىعىمەن 2009 جىلدان باستاپ, اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس باعىتتاعى توبىنا نازار اۋدارىلا باستادى. العاش مەملەكەتتىك دەڭگەيدە 2011 جىلى الىس قاشىقتىققا بايگە ۇيىمداستىرىلىپ, اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس قاسيەتى الەمگە دارىپتەلدى. وسى ۇلگىلى ءۇردىس ساباقتاستىعىن تاۋىپ, حالىقارالىق جارىستارعا ۇلاستى. مىسالى, 2011, 2012, 2014 جىلدارى وتكەن 80, 120, 160 شاقىرىم قاشىقتىققا ارنالعان ماڭعىستاۋ اكىمىنىڭ كۋبوگى; 2011-2014 جىلدارى وتكەن 80 جانە 120 شاقىرىم قاشىقتىققا ارنالعان ورتالىق ازيا چەمپيوناتى (تالعار, الماتى وبلىسى); 2011-2013 جىلدارى 80 جانە 160 شاقىرىم قاشىقتىققا وتكەن بالتىق ەلدەرى مەن تمد ەلدەرىنىڭ «ىنتىماقتاستىق كۋبوگى» فەستيۆالى; 2012 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن پرەزيدەنت كۋبوگى جانە باسقالارى. 2013 جىلى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ابۋ-دابيدە وتكەن حالىقارالىق جارىستا قازاقستان اتىنان نەگىزىنەن ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ اتتارى قاتىستى. جالپى, اداي جىلقىسى 2011-2014 جىلدارى 80, 120, 160 شاقىرىم قاشىقتىققا ارنالعان 22 حالىقارالىق جارىستارعا قاتىستى.
سوناۋ 2011 جىلدارى 80 كم قاشىقتىققا وتكەن بالتىق ەلدەرى مەن تمد ەلدەرىنىڭ «ىنتىماقتاستىق كۋبوگى» فەستيۆالىنىڭ جەڭىمپازى اتانعان راتتورى-60 ايعىرىنىڭ ۇرپاقتارى عىلىمي ەسەپكە الىنىپ, بيىل وسى توپتىڭ نەگىزىندە راتتورى-60 زاۋىتتىق اتالىق ءىزى اپروباتسياعا ۇسىنىلدى. «ىنتىماقتاستىق كۋبوگى» فەستيۆالىندە «راتتورى» ايعىردىڭ ءۇش بالاسى «ويلى», «قاسقاتاي», «جەزكيىك» 80 شاقىرىم قاشىقتىقتا الدىنا قارا سالمادى.
اداي جىلقىسىنىڭ مىنىسكە ارنالعان جەڭىل ءتيپى 2011 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, جارىستارعا قاتىسقان ءار اتتىڭ, اسىرەسە, حالىقارالىق جارىستاردان جۇلدە العان ءار جانۋاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى نازارعا الىنىپ, جازباشا تاڭبالانىپ وتىردى. وسى جىلقىلاردىڭ شەجىرەسى جاسالىپ, بايگە اتتارعا ءتان ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بارلىعى قاعازعا ءتۇسىرىلدى. ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي وتكەندەرىنەن قان الىنىپ, گەنەتيكالىق سيپاتتاماسىن زەرتتەۋ قولعا الىندى. «مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» عالىمدارى 2022-2023 جىلدارى بايگەگە قاتىسقان بارلىق اتتاردىڭ سىرت تۇرپاتىنا (فەنوتيپ) ءتان ەرەكشەلىكتەرىن جۇيەلەپ جاساعان عىلىمي ساراپتاما دايىن. ينستيتۋتتىڭ «گەنەتيكالىق ساراپتاما زەرتحاناسىندا» ەڭ ۇزدىك جانۋارلاردان الىنعان قان نەگىزىندە اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق سيپاتى دا جاسالدى.
بۇگىنگى تاڭدا اداي جىلقىسىنىڭ دارا نۋكلەوتيدتەر پوليمورفيزمى/SNP/ بويىنشا گەنەتيكالىق الۋان تۇرلىلىگى زەرتتەلدى. 126 باس جىلقىدان الىنعان قان سىناماسى نەگىزىندە 81 974 SNP تىزبەگى زەرتتەلىپ, اداي جىلقىسىنىڭ گەنوتيپتىك ەرەكشەلىگى سيپاتتالدى. سيرەك اللەلدەردىڭ كەزدەسۋ جيىلىگى, ولاردىڭ بايلانىس تەڭگەرىمى جانە جاقىن تۋىستىعى (ينبريدينگ) سياقتى گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى انىقتالدى. اداي جىلقىسىنىڭ باسقا تۇقىمداردان ايىرماشىلىعىن انىقتاۋ ءۇشىن كلاستەرلىك تالداۋ جاسالدى. الامان بايگەلەردە جۇلدەلى بولعان, ءارى ءتۇر-تۇرپاتى اداي جىلقىسىنا ءتان 15 باس جىلقىدان قان الىنىپ, تولىق گەنومدىق ساراپتاما جاسالىپ جاتىر. ەگەردە گەنوتيپتىك تالداۋ بويىنشا 81 974 SNP تىزبەگىنە ساراپتاما جۇرگىزىلcە, تولىق گەنومدىق تالداۋ بويىنشا 6,3 ملن SNP تىزبەگىنە زەرتتەۋ جاسالادى. سونىمەن قاتار, ەۋروازيالىق وداق تالابى بويىنشا جاڭادان اپروباتسيالاناتىن اتالىق ىزدەر مەن تيپتەردىڭ ءۇيىر ۇستاعان ايعىرلارىن تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلارعا بەيىمدىلىگى بويىنشا گەنەتيكالىق ساراپتامادان وتكىزىپ جاتىرمىز.
ەڭ ماڭىزدى مىندەت – ءمىنىس قاسيەتى بويىنشا اداي جىلقىسىنىڭ الەۋەتىن جەتىلدىرۋ بويىنشا 2011-2014 جانە 2020-2023 جىلدارى بايگەدەن جۇلدەلى بولعان ايعىرلاردىڭ ۇرپاقتارىن سارالاپ, ەكى اتالىق ءىزدى اپروباتسياعا دايىنداۋ جۇمىستارى.
گۇلايىم ءداۋىتباي («ەگەمەن قازاقستان», 2012) «اداي جىلقىسى ورىن العانىمەن, ورنىن الا الماي كەلەدى» دەپ كەلەلى ماسەلە كوتەرگەنى ەلدىڭ ەسىندە. بيىل ەل پرەزيدەنتى ماڭعىستاۋ ءوڭىرى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا «اداي جىلقىسىن الەمگە تانىتا الساق, ول تاعى ءبىر تاماشا برەندىمىزگە اينالادى» دەپ ۇكىمەتكە اداي جىلقىسىن اسىل تۇقىمدى مال رەتىندە عىلىمي تۇرعىدان تانۋ جانە ءوسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋىن تاپسىرعان ەدى. وسى تاپسىرما اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان اداي جىلقىسىن عىلىمي قامتۋ ماسەلەسىنە پارمەن بەرىلىپ, «مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» ۇجىمىنا قوردالانعان ماسەلەلەردى جەدەل شەشىپ, اداي جىلقىسىن جاڭا تۇقىم رەتىندە اپروباتسيالاۋدى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اياقتاۋدى جۇكتەدى.
قازىردە ۇجىمنىڭ بار الەۋەتى وسى جۇمىستى ناتيجەلى ورىنداۋعا جۇمىلدىرىلۋدا. ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا «راتتورى-60» اتالىقىز قۇجاتتارى ادىلەت مينيسترلىگىنە جولداندى. ەندى ءمىنىس باعىتتاعى «بۇعاباي كيىك قوڭىر-98» جانە «ماناپ سۇر-93» ايعىرلارىنىڭ ۇرپاقتارى نەگىزىندە ەكى اتالىقىز بويىنشا اپروباتسيالىق قۇجاتتار دايىندالدى. اداي تۇقىمىنىڭ ءمىنىس تيپىنە ءتان جىلقىلارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى زەرتتەلىپ, وسى جىلقىلارعا ءتان بەلگىلەردىڭ بىركەلكىلىگى جانە تۇقىم قۋالاۋ قاسيەتتەرى انىقتالدى.
2010 جىلدارى اپروباتسيادان وتكەن ءۇش زاۋىتتىق «ەسپولايجيرەن», «ەسپولايتورى» جانە «اماندىقتورى» اتالىق ىزدەرىنىڭ ۇرپاقتارىن عىلىمي ساراپتامادان وتكىزۋ باستالىپ كەتتى. ويتكەنى وسى ءونىمدى باعىتتاعى ءۇش اتالىق ءىز نەگىزىندە اداي جىلقىسىنىڭ ءونىمدى باعىتتاعى جاڭا ءتيپى اپروباتسيادان وتەدى. قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا جاڭا تۇقىم شىعارۋ ءۇشىن ەكى تۇقىمدىق تيپ بولۋى شارت. ءونىمدى باعىتتاعى تيپ اپروباتسيالاۋعا دايىن بولسا, ءمىنىس باعىتىنداعى ءتيپتى شىعارۋ ءۇشىن اتقارىلاتىن جۇمىستار جەتكىلىكتى.
ەلدىڭ قالاۋىمەن, ۇجىمنىڭ بىرلىگىمەن, پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ پارمەنىمەن اداي جىلقىسىنىڭ ءمىنىس باعىتىنداعى جاڭا تۇقىمىن اپروباتسيالاۋ حالىق سەلەكتسياسىنىڭ مارتەبەسىن دارىپتەيتىن جەتىستىكتەردىڭ بىرەگەيى بولار دەگەن سەنىمدەمىز.
حالقىمىز ءجۇرىسى جايلى, الىس جولعا شىدامدى, قوڭىن تۇسىرمەيتىن جىلقىنى «تۇعىر ات» دەگەن. «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا «مىنۋگە كەرەك قازانات, بەلىنە كەرەك شاربولات» دەپ جىرلاناتىنداي, جىلقىنىڭ ناعىز مىقتىسىن «قازانات» دەپ اتاعان. قازاقى ۇعىمدا «قازان» دەگەن ءسوز «ۇلكەن» نەمەسە «قاسيەتتى» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن, ەكىنشىدەن ناعىز ءتولتۋما, كونە دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەتىنىن ەسكەرسەك, «ورگە سالسا, توسكە وزاتىن» الىس قاشىقتىققا ارنالعان جارىستاردا جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ جۇرگەن اداي جىلقىسىن – قازاقتىڭ قازاناتىنا بالاپ, ونى جاڭا تۇقىم رەتىندە تانىپ, الەمدىك دوداعا رەسمي بەكىتىلگەن اتىمەن قوسساق ۇتارىمىز مول بولارى انىق.
ايبىن تورەحانوۆ,
قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عزي باسقارما توراعاسى,
اشعا اكادەميگى
